{"id":51176,"date":"2025-12-05T11:34:20","date_gmt":"2025-12-05T04:34:20","guid":{"rendered":"https:\/\/chanhkien.org\/?p=51176"},"modified":"2025-12-05T11:34:20","modified_gmt":"2025-12-05T04:34:20","slug":"ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html","title":{"rendered":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng?"},"content":{"rendered":"<p><strong>[ChanhKien.org]<\/strong><\/p>\n<p><b>Ph\u1ea7n III-2: B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng?<\/b><\/p>\n<p>K\u1ec3 t\u1eeb sau khi t\u00e0u Apollo h\u1ea1 c\u00e1nh \u0111\u1ebfn M\u1eb7t Tr\u0103ng, con ng\u01b0\u1eddi d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f2n c\u1ea3m th\u1ea5y M\u1eb7t Tr\u0103ng th\u1ea7n b\u00ed nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc. Ng\u00e0y x\u01b0a, v\u00e0o m\u1ed7i d\u1ecbp T\u1ebft Trung thu, m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi t\u1ee5 h\u1ecdp \u0111o\u00e0n vi\u00ean, \u0103n b\u00e1nh Trung thu, ng\u1ea9ng \u0111\u1ea7u nh\u00ecn v\u1ea7ng tr\u0103ng s\u00e1ng tr\u00ean tr\u1eddi cao, l\u00f2ng kh\u00f4ng kh\u1ecfi hi\u1ebfu k\u1ef3 v\u00e0 th\u1eafc m\u1eafc. Hi\u1ebfu k\u1ef3 kh\u00f4ng bi\u1ebft tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng r\u1ed1t cu\u1ed9c \u1ea9n ch\u1ee9a \u0111i\u1ec1u g\u00ec? Th\u1eafc m\u1eafc kh\u00f4ng bi\u1ebft \u00e1nh s\u00e1ng c\u1ee7a n\u00f3 \u0111\u1ebfn t\u1eeb \u0111\u00e2u? Ni\u1ec1m kh\u00e1t khao v\u00e0 hi\u1ebfu k\u1ef3 c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed1i v\u1edbi M\u1eb7t Tr\u0103ng \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ec3 hi\u1ec7n r\u00f5 nh\u1ea5t th\u00f4ng qua t\u00e1c ph\u1ea9m \u201cThu\u1ef7 \u0111i\u1ec7u ca \u0111\u1ea7u\u201d c\u1ee7a nh\u00e0 v\u0103n h\u1ecdc th\u1eddi T\u1ed1ng T\u00f4 \u0110\u00f4ng Pha:<\/p>\n<p>Minh nguy\u1ec7t k\u1ef7 th\u00ec h\u1eefu? B\u1ea3 t\u1eedu v\u1ea5n thanh thi\u00ean. B\u1ea5t tri thi\u00ean th\u01b0\u1ee3ng cung khuy\u1ebft, kim t\u1ecbch th\u1ecb h\u00e0 ni\u00ean?<\/p>\n<p>T\u1ea1m d\u1ecbch:<\/p>\n<p>V\u1ea7ng tr\u0103ng s\u00e1ng c\u00f3 t\u1ef1 khi n\u00e0o? N\u00e2ng ch\u00e9n r\u01b0\u1ee3u l\u00ean h\u1ecfi tr\u1eddi cao. Ch\u1eb3ng bi\u1ebft cung \u0111i\u1ec7n tr\u00ean ch\u1ed1n \u1ea5y, \u0110\u00eam nay \u0111\u00e3 l\u00e0 \u0111\u00eam n\u0103m n\u00e0o?<\/p>\n<p>Tham kh\u1ea3o: <a class=\"external free\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/02\/giai-ma-bai-tho-thuy-dieu-ca-dau-vang-trang-sang-co-tu-khi-nao.html\" rel=\"nofollow\">https:\/\/chanhkien.org\/2025\/02\/giai-ma-bai-tho-thuy-dieu-ca-dau-vang-trang-sang-co-tu-khi-nao.html<\/a><\/p>\n<p>Sau khi c\u00e1c phi h\u00e0nh gia \u0111\u1eb7t ch\u00e2n \u0111\u1ebfn M\u1eb7t Tr\u0103ng, con ng\u01b0\u1eddi m\u1edbi bi\u1ebft b\u1ec1 m\u1eb7t M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 m\u1ed9t sa m\u1ea1c hoang v\u1eafng, ch\u1ec9 c\u00f3 l\u1edbp b\u1ee5i v\u0169 tr\u1ee5 m\u00f9 m\u1ecbt, tr\u1ed1ng tr\u1ea3i m\u00eanh m\u00f4ng. Nh\u01b0ng b\u1ea1n bi\u1ebft kh\u00f4ng? M\u1ed9t s\u1ed1 ph\u00e1t hi\u1ec7n \u00edt ai bi\u1ebft sau khi th\u00e1m hi\u1ec3m M\u1eb7t Tr\u0103ng v\u1ec1, l\u1ea1i khi\u1ebfn c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u00e0ng th\u00eam m\u01a1 h\u1ed3 v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a n\u00f3.<\/p>\n<p>Hi\u1ec7n nay, hi\u1ec3u bi\u1ebft c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u1ec1 M\u1eb7t Tr\u0103ng \u0111\u00e3 v\u01b0\u1ee3t ngo\u00e0i s\u1ee9c t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng so v\u1edbi tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y khi ch\u01b0a \u0111\u1eb7t ch\u00e2n l\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng, nh\u1eefng ch\u1ee9ng c\u1ee9 m\u1edbi ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 m\u1edf ra t\u01b0 duy m\u1edbi cho con ng\u01b0\u1eddi, \u0111\u1ec3 nh\u1eadn th\u1ee9c v\u00e0 suy x\u00e9t l\u1ea1i t\u1eeb \u0111\u1ea7u v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a b\u1ea3n th\u00e2n v\u00e0 sinh m\u1ec7nh.<\/p>\n<p><b>Nh\u1eefng quan s\u00e1t th\u1eddi \u0111\u1ea7u<\/b><\/p>\n<p>T\u1eeb x\u01b0a t\u1edbi nay, c\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc c\u1ee7a c\u00e1c d\u00e2n t\u1ed9c tr\u00ean kh\u1eafp th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u00e3 quan s\u00e1t M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e2u d\u00e0i v\u00e0 k\u1ef9 l\u01b0\u1ee1ng. Tr\u0103ng tr\u00f2n hay khuy\u1ebft, \u0111\u1ea7y hay v\u01a1i, ngo\u00e0i l\u00e0 \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng trong c\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m c\u1ee7a thi nh\u00e2n, tr\u0103ng c\u00f2n l\u00e0 d\u1ea5u hi\u1ec7u \u0111\u1ec3 ng\u01b0\u1eddi n\u00f4ng d\u00e2n tham kh\u1ea3o trong canh t\u00e1c n\u00f4ng nghi\u1ec7p, n\u00f4ng l\u1ecbch (l\u1ecbch \u00e2m) c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c l\u00e0 l\u1ecbch ph\u00e1p d\u1ef1a tr\u00ean chu k\u1ef3 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng 28 ng\u00e0y c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u0103ng. R\u1ea5t l\u00e2u tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3, ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1ed9t s\u1ef1 th\u1eadt r\u1ea5t th\u00fa v\u1ecb, M\u1eb7t Tr\u0103ng lu\u00f4n h\u01b0\u1edbng c\u00f9ng m\u1ed9t m\u1eb7t v\u1ec1 ph\u00eda ch\u00fang ta.<\/p>\n<p>T\u1ea1i sao l\u1ea1i nh\u01b0 v\u1eady? Tr\u1ea3i qua quan s\u00e1t th\u1eddi gian d\u00e0i, ng\u01b0\u1eddi ta ph\u00e1t hi\u1ec7n M\u1eb7t Tr\u0103ng bi\u1ebft t\u1ef1 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng, m\u00e0 chu k\u1ef3 t\u1ef1 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a n\u00f3 v\u1eeba hay tr\u00f9ng kh\u1edbp v\u1edbi chu k\u1ef3 quay xung quanh Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t. N\u00ean cho d\u00f9 M\u1eb7t Tr\u0103ng c\u00f3 quay t\u1edbi \u0111\u00e2u, ch\u00fang ta khi \u0111\u1ee9ng t\u1ea1i Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t v\u1eabn lu\u00f4n nh\u00ecn th\u1ea5y c\u00f9ng m\u1ed9t m\u1eb7t c\u1ee7a n\u00f3, b\u00f3ng \u0111en in tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng \u0111\u1ec1u nh\u01b0 nhau.<\/p>\n<p>Con ng\u01b0\u1eddi c\u00f2n ch\u00fa \u00fd th\u1ea5y r\u1eb1ng, k\u00edch c\u1ee1 c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u0103ng d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 to b\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u1eddi. C\u1ea3m gi\u00e1c M\u1eb7t Tr\u1eddi v\u00e0 M\u1eb7t Tr\u0103ng to nh\u01b0 nhau, tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf c\u00f3 \u0111\u00fang v\u1eady kh\u00f4ng? Ng\u01b0\u1eddi th\u1eddi c\u1ed5 \u0111\u1ea1i th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean quan s\u00e1t m\u1ed9t lo\u1ea1i hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng k\u1ef3 d\u1ecb g\u1ecdi l\u00e0 \u201cThi\u00ean c\u1ea9u th\u1ef1c nh\u1eadt\u201d (nh\u1eadt th\u1ef1c), l\u00fac n\u00e0y s\u1ebd c\u00f3 m\u1ed9t thi\u00ean th\u1ec3 m\u00e0u \u0111en che l\u1ea5p to\u00e0n b\u1ed9 M\u1eb7t Tr\u1eddi, ban ng\u00e0y tr\u1eddi \u0111ang s\u00e1ng b\u1ed7ng chuy\u1ec3n th\u00e0nh \u0111\u00eam \u0111en, v\u1edbi ng\u00e0n sao l\u1ea5p l\u00e1nh, \u0111\u00e2y l\u00e0 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng \u201cnh\u1eadt th\u1ef1c to\u00e0n ph\u1ea7n\u201d m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ng\u00e0y nay n\u00f3i \u0111\u1ebfn. Khi c\u00f3 nh\u1eadt th\u1ef1c to\u00e0n ph\u1ea7n, thi\u00ean th\u1ec3 m\u00e0u \u0111en m\u00e0 ch\u00fang ta nh\u00ecn th\u1ea5y ch\u00ednh l\u00e0 M\u1eb7t Tr\u0103ng. K\u00edch c\u1ee1 c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u0103ng v\u1eeba hay c\u00f3 th\u1ec3 che k\u00edn M\u1eb7t Tr\u1eddi, n\u00f3i c\u00e1ch kh\u00e1c, nh\u00ecn t\u1eeb Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, M\u1eb7t Tr\u0103ng c\u0169ng to nh\u01b0 M\u1eb7t Tr\u1eddi.<\/p>\n<p>Sau n\u00e0y, c\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc ph\u00e1t hi\u1ec7n ra r\u1eb1ng, kho\u1ea3ng c\u00e1ch t\u1eeb M\u1eb7t Tr\u1eddi \u0111\u1ebfn Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t b\u1eb1ng 395 l\u1ea7n kho\u1ea3ng c\u00e1ch t\u1eeb M\u1eb7t Tr\u0103ng \u0111\u1ebfn Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, m\u00e0 \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u1eddi c\u0169ng v\u1eeba \u0111\u00fang b\u1eb1ng 395 l\u1ea7n \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u0103ng, n\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng khi nh\u00ecn t\u1eeb Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t s\u1ebd to \u0111\u00fang b\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u1eddi. \u0110\u01b0\u1eddng k\u00ednh c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t l\u00e0 12.756 km, \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 3.474 km, b\u1eb1ng 27% \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t.<\/p>\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc g\u1ecdi c\u00e1c thi\u00ean th\u1ec3 quay xung quanh h\u00e0nh tinh l\u00e0 \u201cv\u1ec7 tinh\u201d, c\u00e1c h\u00e0nh tinh l\u1edbn trong h\u1ec7 M\u1eb7t Tr\u1eddi \u0111\u1ec1u c\u00f3 v\u1ec7 tinh c\u1ee7a m\u00ecnh. Trong ch\u00edn \u0111\u1ea1i h\u00e0nh tinh c\u00f3 m\u1ed9t v\u00e0i h\u00e0nh tinh k\u00edch th\u01b0\u1edbc kh\u00e1 l\u1edbn, v\u00ed nh\u01b0 sao M\u1ed9c, sao Th\u1ed5, v.v, xung quanh ch\u00fang c\u0169ng c\u00f3 v\u1ec7 tinh, \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh v\u1ec7 tinh th\u01b0\u1eddng s\u1ebd nh\u1ecf h\u01a1n b\u1ea3n th\u00e2n h\u00e0nh tinh ch\u00fang xoay quanh, ch\u1ec9 b\u1eb1ng m\u1ed9t ph\u1ea7n m\u1ea5y tr\u0103m. N\u00ean v\u1ec7 tinh l\u1edbn nh\u01b0 M\u1eb7t Tr\u0103ng r\u1ea5t \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t trong h\u1ec7 M\u1eb7t Tr\u1eddi.<\/p>\n<p>S\u1ef1 tr\u00f9ng h\u1ee3p trong nh\u1eefng s\u1ed1 li\u1ec7u tr\u00ean khi\u1ebfn m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc b\u1eaft \u0111\u1ea7u ngh\u0129 \u0111\u1ebfn m\u1ed9t v\u1ea5n \u0111\u1ec1, c\u00f3 ph\u1ea3i M\u1eb7t Tr\u0103ng \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1ef1 nhi\u00ean?<\/p>\n<p><b>Nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1edbi sau khi h\u1ea1 c\u00e1nh xu\u1ed1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng<\/b><\/p>\n<p><b>\u0110\u00e1 tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng c\u00f2n c\u1ed5 x\u01b0a h\u01a1n c\u1ea3 Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t<\/b><\/p>\n<p>N\u0103m 1969, sau khi t\u00e0u v\u0169 tr\u1ee5 Apollo \u0111\u1ed5 b\u1ed9 l\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00f4ng c\u00f2n ph\u1ea3i ng\u1eafm M\u1eb7t Tr\u0103ng t\u1eeb xa n\u1eefa, c\u00e1c phi h\u00e0nh gia \u0111\u00e3 thu th\u1eadp nh\u1eefng ti\u00eau b\u1ea3n \u0111\u00e1 tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t M\u1eb7t Tr\u0103ng, r\u1ed3i l\u1eafp \u0111\u1eb7t r\u1ea5t nhi\u1ec1u thi\u1ebft b\u1ecb ki\u1ec3m tra, thu th\u1eadp nh\u1eefng s\u1ed1 li\u1ec7u chuy\u00ean s\u00e2u h\u01a1n v\u1ec1 k\u1ebft c\u1ea5u M\u1eb7t Tr\u0103ng \u0111\u1ec3 ti\u1ebfn h\u00e0nh ph\u00e2n t\u00edch.<\/p>\n<p>\u0110\u1ea7u ti\u00ean l\u00e0 ph\u00e2n t\u00edch ni\u00ean \u0111\u1ea1i c\u1ee7a nh\u1eefng m\u1eabu \u0111\u00e1 thu th\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c, h\u1ecd ph\u00e1t hi\u1ec7n ra \u0111\u00e1 tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng v\u00f4 c\u00f9ng c\u1ed5 x\u01b0a, ni\u00ean \u0111\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u lo\u1ea1i \u0111\u00e1 c\u00f2n c\u1ed5 x\u01b0a h\u01a1n lo\u1ea1i \u0111\u00e1 c\u1ed5 nh\u1ea5t tr\u00ean Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t. Theo th\u1ed1ng k\u00ea, 99% \u0111\u00e1 tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i l\u00e2u \u0111\u1eddi h\u01a1n 90% c\u00e1c lo\u1ea1i \u0111\u00e1 c\u1ed5 tr\u00ean Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, ni\u00ean \u0111\u1ea1i t\u00ednh to\u00e1n \u0111\u01b0\u1ee3c r\u01a1i v\u00e0o kho\u1ea3ng 4,3 \u0111\u1ebfn 4,6 t\u1ef7 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc.<\/p>\n<p>Khi ph\u00e2n t\u00edch th\u1ed5 nh\u01b0\u1ee1ng tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t M\u1eb7t Tr\u0103ng, ng\u01b0\u1eddi ta ph\u00e1t hi\u1ec7n ni\u00ean \u0111\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang c\u0169ng v\u00f4 c\u00f9ng xa x\u01b0a, c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i tr\u01b0\u1edbc c\u1ea3 \u0111\u00e1 M\u1eb7t Tr\u0103ng t\u1edbi 1 t\u1ef7 n\u0103m. Hi\u1ec7n nay, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u1ecfng \u0111o\u00e1n r\u1eb1ng th\u1eddi gian h\u00ecnh th\u00e0nh h\u1ec7 M\u1eb7t Tr\u1eddi v\u00e0o kho\u1ea3ng 5 t\u1ef7 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, v\u1eady t\u1ea1i sao \u0111\u00e1 v\u00e0 th\u1ed5 nh\u01b0\u1ee1ng tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u1ea1i c\u00f3 l\u1ecbch s\u1eed l\u00e2u \u0111\u1eddi nh\u01b0 th\u1ebf? C\u00e1c chuy\u00ean gia c\u0169ng nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng \u0111i\u1ec1u n\u00e0y r\u1ea5t kh\u00f3 l\u00fd gi\u1ea3i.<\/p>\n<p><b>Th\u00ed nghi\u1ec7m v\u1ec1 \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea5t tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 r\u1ed7ng<\/b><\/p>\n<p>Th\u00ed nghi\u1ec7m v\u1ec1 \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea5t tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng c\u00f3 l\u1ebd c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft c\u1ea5u c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u0103ng. Phi h\u00e0nh gia th\u00e1m hi\u1ec3m M\u1eb7t Tr\u0103ng tr\u01b0\u1edbc khi xu\u1ea5t ph\u00e1t quay v\u1ec1 Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, s\u1ebd \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n t\u00e0u \u0111\u1ed5 b\u1ed9 bay r\u1eddi kh\u1ecfi b\u1ec1 m\u1eb7t M\u1eb7t Tr\u0103ng, sau khi gh\u00e9p v\u1edbi khoang t\u00e0u v\u0169 tr\u1ee5 tr\u1edf v\u1ec1 Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, t\u00e0u \u0111\u1ed5 b\u1ed9 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ecf l\u1ea1i n\u01a1i \u1ea5y, m\u00e1y \u0111o \u0111\u1ecba ch\u1ea5n \u0111\u1eb7t c\u00e1ch \u0111\u00f3 72 km \u0111\u00e3 \u0111o \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng rung \u0111\u1ed9ng tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t M\u1eb7t Tr\u0103ng, ch\u1ea5n \u0111\u1ed9ng n\u00e0y k\u00e9o d\u00e0i h\u01a1n 15 ph\u00fat, gi\u1ed1ng nh\u01b0 d\u00f9ng b\u00faa g\u00f5 m\u1ea1nh v\u00e0o chi\u1ebfc chu\u00f4ng l\u1edbn, ch\u1ea5n \u0111\u1ed9ng k\u00e9o d\u00e0i th\u1eddi gian r\u1ea5t l\u00e2u m\u1edbi d\u1ea7n d\u1ea7n bi\u1ebfn m\u1ea5t. L\u1ea5y th\u00ed d\u1ee5, khi ch\u00fang ta g\u00f5 m\u1ea1nh v\u00e0o m\u1ed9t qu\u1ea3 c\u1ea7u s\u1eaft r\u1ed7ng, s\u1ebd ph\u00e1t ra rung \u0111\u1ed9ng ong ong li\u00ean t\u1ee5c, nh\u01b0ng khi g\u00f5 v\u00e0o qu\u1ea3 c\u1ea7u s\u1eaft \u0111\u1eb7c, th\u00ec s\u1ebd ch\u1ec9 rung \u0111\u1ed9ng trong th\u1eddi gian ng\u1eafn, kh\u00f4ng bao l\u00e2u s\u1ebd d\u1eebng l\u1ea1i. Hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng ch\u1ea5n \u0111\u1ed9ng k\u00e9o d\u00e0i n\u00e0y khi\u1ebfn c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc b\u1eaft \u0111\u1ea7u gi\u1ea3 thi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng ph\u1ea3i ch\u0103ng l\u00e0 r\u1ed7ng?<\/p>\n<p>Khi m\u1ed9t v\u1eadt th\u1ec3 r\u1eafn b\u1ecb va ch\u1ea1m, c\u00f3 th\u1ec3 \u0111o \u0111\u01b0\u1ee3c hai lo\u1ea1i s\u00f3ng, m\u1ed9t l\u00e0 s\u00f3ng d\u1ecdc, hai l\u00e0 s\u00f3ng b\u1ec1 m\u1eb7t, nh\u01b0ng v\u1eadt th\u1ec3 r\u1ed7ng b\u1ecb va ch\u1ea1m th\u00ec ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111o \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00f3ng b\u1ec1 m\u1eb7t. \u201cS\u00f3ng d\u1ecdc\u201d l\u00e0 m\u1ed9t lo\u1ea1i s\u00f3ng xuy\u00ean th\u1ea5u, c\u00f3 th\u1ec3 \u0111i xuy\u00ean qua v\u1eadt th\u1ec3, t\u1eeb b\u1ec1 m\u1eb7t b\u00ean n\u00e0y \u0111i xuy\u00ean qua t\u00e2m v\u1eadt th\u1ec3 truy\u1ec1n d\u1eabn \u0111\u1ebfn m\u1eb7t kia. \u201cS\u00f3ng b\u1ec1 m\u1eb7t\u201d th\u00ec gi\u1ed1ng nh\u01b0 t\u00ean g\u1ecdi c\u1ee7a ch\u00ednh n\u00f3, ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 truy\u1ec1n \u1edf l\u1edbp b\u1ec1 m\u1eb7t c\u1ef1c n\u00f4ng. Tuy nhi\u00ean, m\u00e1y \u0111o \u0111\u1ecba ch\u1ea5n l\u1eafp tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng sau khi ghi nh\u1eadn th\u1eddi gian d\u00e0i, \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng ghi nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00f3ng d\u1ecdc, to\u00e0n b\u1ed9 l\u00e0 s\u00f3ng b\u1ec1 m\u1eb7t. \u0110\u1ed1i v\u1edbi hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u00f4 c\u00f9ng kinh ng\u1ea1c khi ph\u00e1t hi\u1ec7n ra r\u1eb1ng: M\u1eb7t Tr\u0103ng c\u00f3 c\u1ea5u tr\u00fac r\u1ed7ng!<\/p>\n<p><b>M\u1eb7t Tr\u0103ng \u0111\u01b0\u1ee3c bao b\u1ecdc b\u1edfi m\u1ed9t l\u1edbp v\u1ecf kim lo\u1ea1i<\/b><\/p>\n<p>B\u1ea1n c\u00f3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ch\u0103ng, b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng khi nh\u00ecn v\u1ea7ng tr\u0103ng s\u1ebd lu\u00f4n th\u1ea5y m\u1ed9t c\u00e1i b\u00f3ng \u0111en \u0111en, \u0111\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 v\u00f9ng t\u1ed1i m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc n\u00f3i \u0111\u1ebfn. Khi c\u00e1c phi h\u00e0nh gia l\u1ea5y m\u00e1y khoan \u0111i\u1ec7n mu\u1ed1n khoan m\u1ed9t c\u00e1i l\u1ed7 \u1edf \u0111\u00f3, h\u1ecd ph\u00e1t hi\u1ec7n vi\u1ec7c \u0111\u00f3 kh\u00e1 nh\u1ecdc s\u1ee9c, m\u1ed9t th\u1eddi gian d\u00e0i ch\u1ec9 khoan \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t ch\u00fat. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y r\u1ea5t k\u1ef3 l\u1ea1, b\u1ec1 m\u1eb7t tinh c\u1ea7u ch\u1eb3ng ph\u1ea3i \u0111\u1ec1u do th\u1ed5 nh\u01b0\u1ee1ng v\u1edbi \u0111\u00e1 c\u1ea5u th\u00e0nh hay sao? Tuy r\u1eb1ng c\u00f3 c\u1ee9ng, nh\u01b0ng c\u0169ng kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn m\u1ee9c kh\u00f4ng khoan v\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c! Khi ph\u00e2n t\u00edch k\u1ef9 th\u00e0nh ph\u1ea7n c\u1ea5u t\u1ea1o b\u1ec1 m\u1eb7t c\u1ee7a khu v\u1ef1c n\u00e0y, ng\u01b0\u1eddi ta ph\u00e1t hi\u1ec7n ph\u1ea7n l\u1edbn th\u00e0nh ph\u1ea7n l\u00e0 t\u1eeb m\u1ed9t lo\u1ea1i kim lo\u1ea1i r\u1ea5t c\u1ee9ng, ch\u00ednh l\u00e0 kim lo\u1ea1i \u201ctitan\u201d d\u00f9ng trong ch\u1ebf t\u1ea1o t\u00e0u v\u0169 tr\u1ee5. Ch\u1eb3ng tr\u00e1ch sao n\u00f3 c\u1ee9ng \u0111\u1ebfn th\u1ebf. V\u1eady n\u00ean c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i to\u00e0n b\u1ed9 c\u1ea5u t\u1ea1o M\u1eb7t Tr\u0103ng gi\u1ed1ng m\u1ed9t qu\u1ea3 c\u1ea7u kim lo\u1ea1i r\u1ed7ng.<\/p>\n<p>Ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra l\u1eddi gi\u1ea3i cho m\u1ed9t v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u00e0 c\u00e1c chuy\u00ean gia \u0111\u00e3 b\u0103n kho\u0103n t\u1eeb l\u00e2u. S\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng h\u1ed1 va ch\u1ea1m thi\u00ean th\u1ea1ch tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng nhi\u1ec1u v\u00f4 c\u00f9ng, nh\u01b0ng \u0111i\u1ec1u k\u00ec l\u1ea1 l\u00e0 nh\u1eefng chi\u1ebfc h\u1ed1 n\u00e0y kh\u00e1 n\u00f4ng. C\u00e1c chuy\u00ean gia suy t\u00ednh r\u1eb1ng, m\u1ed9t ti\u1ec3u h\u00e0nh tinh c\u00f3 \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh 16 km va ch\u1ea1m Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t v\u1edbi t\u1ed1c \u0111\u1ed9 50.0000 km\/gi\u1edd, n\u00f3 s\u1ebd t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t h\u1ed1 kh\u1ed5ng l\u1ed3 s\u00e2u g\u1ea5p 4-5 l\u1ea7n \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh, c\u0169ng t\u1ee9c l\u00e0 s\u00e2u t\u1eeb 64-80km. Tuy nhi\u00ean, h\u1ed1 thi\u00ean th\u1ea1ch Gagarin (Gagarin Crater) s\u00e2u nh\u1ea5t tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t M\u1eb7t Tr\u0103ng c\u00f3 \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh 300km, \u0111\u1ed9 s\u00e2u l\u1ea1i ch\u1ec9 kho\u1ea3ng 6,4 km. N\u1ebfu nh\u01b0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc t\u00ednh to\u00e1n kh\u00f4ng nh\u1ea7m, thi\u00ean th\u1ea1ch g\u00e2y ra c\u00e1i h\u1ed1 n\u00e0y n\u1ebfu nh\u01b0 \u0111\u00e2m v\u00e0o Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, s\u1ebd t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t h\u1ed1 kh\u1ed5ng l\u1ed3 v\u1edbi \u0111\u1ed9 s\u00e2u \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 1.200 km.<\/p>\n<p>V\u1eady t\u1ea1i sao tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u1ea1i ch\u1ec9 t\u1ea1o th\u00e0nh h\u1ed1 thi\u00ean th\u1ea1ch n\u00f4ng nh\u01b0 th\u1ebf? L\u1eddi gi\u1ea3i th\u00edch h\u1ee3p l\u00fd duy nh\u1ea5t ch\u00ednh l\u00e0 v\u1ecf ngo\u00e0i c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u0103ng v\u00f4 c\u00f9ng c\u1ee9ng. V\u1eady th\u00ec th\u00e0nh ph\u1ea7n kim lo\u1ea1i c\u1ee9ng tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t M\u1eb7t Tr\u0103ng \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n tr\u00ean \u0111\u00e2y \u0111\u00e3 gi\u1ea3i th\u00edch r\u00f5 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y.<\/p>\n<p><b>M\u1eb7t Tr\u0103ng do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra<\/b><\/p>\n<p>Hai nh\u00e0 khoa h\u1ecdc th\u1eddi Li\u00ean X\u00f4 c\u0169 \u0111\u00e3 t\u1eebng \u0111\u01b0a ra m\u1ed9t gi\u1ea3 thuy\u1ebft t\u00e1o b\u1ea1o, h\u1ecd cho r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 m\u1ed9t con t\u00e0u v\u0169 tr\u1ee5 r\u1ed7ng ru\u1ed9t, v\u1edbi b\u1ec1 ngo\u00e0i \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3i t\u1ea1o l\u1ea1i. N\u1ebfu \u0111\u00fang l\u00e0 v\u1eady th\u00ec c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i \u0111\u00e1p \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c lo\u1ea1i hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng k\u1ef3 l\u1ea1 v\u1ec1 M\u1eb7t Tr\u0103ng m\u1ed9t c\u00e1ch to\u00e0n di\u1ec7n. Gi\u1ea3 thuy\u1ebft n\u00e0y r\u1ea5t t\u00e1o b\u1ea1o, c\u0169ng d\u1eabn kh\u1edfi r\u1ea5t nhi\u1ec1u tranh lu\u1eadn, hi\u1ec7n nay ph\u1ea7n l\u1edbn c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u1eabn kh\u00f4ng d\u00e1m th\u1eeba nh\u1eadn l\u00fd lu\u1eadn n\u00e0y. Tuy nhi\u00ean, s\u1ef1 th\u1eadt kh\u00f4ng th\u1ec3 ch\u1ed1i c\u00e3i l\u00e0 M\u1eb7t Tr\u0103ng x\u00e1c th\u1ef1c kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1ef1 nhi\u00ean. M\u1eb7t Tr\u0103ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t c\u1ed7 m\u00e1y tinh vi, m\u1ed7i ng\u00e0y \u0111\u1ec1u h\u01b0\u1edbng c\u00f9ng m\u1ed9t m\u1eb7t v\u1ec1 ph\u00eda Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, c\u0169ng v\u1eeba \u0111\u00fang b\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u1eddi. B\u1ec1 ngo\u00e0i l\u00e0 m\u1ed9t l\u1edbp v\u1ecf h\u1ee3p kim c\u00f3 \u0111\u1ed9 c\u1ee9ng cao, c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1ecbu \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 va \u0111\u1eadp c\u1ee7a thi\u00ean th\u1ea1ch v\u1edbi m\u1eadt \u0111\u1ed9 cao trong th\u1eddi gian d\u00e0i m\u00e0 v\u1eabn nguy\u00ean v\u1eb9n nh\u01b0 ban \u0111\u1ea7u. N\u1ebfu l\u00e0 m\u1ed9t thi\u00ean th\u1ec3 t\u1ef1 nhi\u00ean, th\u00ec n\u00f3 l\u1ebd ra kh\u00f4ng c\u00f3 nhi\u1ec1u \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng nh\u00e2n t\u1ea1o \u0111\u1ebfn v\u1eady.<\/p>\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u00f2n ph\u00e1t hi\u1ec7n r\u1eb1ng, m\u1eb7t h\u01b0\u1edbng v\u1ec1 Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u0103ng kh\u00e1 nh\u1eb5n b\u00f3ng, m\u1ed9t s\u1ed1 bi\u1ec3n l\u1edbn tr\u00ean M\u1eb7t Tr\u0103ng \u0111\u1ec1u n\u1eb1m \u1edf m\u1eb7t ch\u00ednh n\u00e0y, c\u00f2n m\u1eb7t sau l\u1ea1i l\u00e0 nh\u1eefng ng\u1ecdn n\u00fai nh\u1ea5p nh\u00f4 d\u00e0y \u0111\u1eb7c. Th\u1ea3o n\u00e0o M\u1eb7t Tr\u0103ng c\u00f3 th\u1ec3 ph\u1ea3n x\u1ea1 \u00e1nh s\u00e1ng M\u1eb7t Tr\u1eddi v\u1edbi hi\u1ec7u su\u1ea5t cao nh\u01b0 v\u1eady, t\u1ecfa s\u00e1ng tr\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u00eam. N\u1ebfu quay ng\u01b0\u1ee3c th\u1eddi gian tr\u1edf v\u1ec1 th\u1eddi k\u1ef3 vi\u1ec5n c\u1ed5 khi M\u1eb7t Tr\u0103ng v\u1eeba h\u00ecnh th\u00e0nh, b\u1ec1 m\u1eb7t nh\u1eb5n b\u00f3ng c\u1ee7a n\u00f3 v\u1eabn ch\u01b0a b\u1ecb thi\u00ean th\u1ea1ch va ch\u1ea1m t\u1ea1o n\u00ean nh\u1eefng h\u1ed1 thi\u00ean th\u1ea1ch l\u1ed3i l\u00f5m m\u1ea5p m\u00f4, \u00e1nh tr\u0103ng \u0111\u00eam Trung Thu nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh s\u1ebd c\u00e0ng s\u00e1ng trong h\u01a1n b\u00e2y gi\u1edd.<\/p>\n<p>Ng\u00e0y nay, ch\u00fang ta \u0111\u00e3 bi\u1ebft M\u1eb7t Tr\u0103ng lu\u00f4n quay m\u1eb7t nh\u1eb5n v\u1ec1 ph\u00eda Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, quay m\u1eb7t th\u00f4 r\u00e1p, s\u1ea7n s\u00f9i v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y ch\u1eb3ng ph\u1ea3i \u0111ang n\u00f3i v\u1edbi ch\u00fang ta r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o ra \u0111\u1ec3 chi\u1ebfu s\u00e1ng cho con ng\u01b0\u1eddi tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t hay sao? (N\u1ebfu M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 t\u00e0u v\u0169 tr\u1ee5 gi\u00e1m s\u00e1t \u0110\u1ecba C\u1ea7u c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ngo\u00e0i h\u00e0nh tinh, h\u1ecd kh\u00f4ng c\u1ea7n ph\u1ea3i x\u00e2y m\u1ed9t con t\u00e0u to nh\u01b0 v\u1eady, c\u0169ng kh\u00f4ng c\u1ea7n c\u00f3 ch\u1ee9c n\u0103ng chi\u1ebfu s\u00e1ng, m\u00e0 ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i ch\u1eb3ng ph\u1ea3i h\u1ecd c\u00e0ng n\u00ean gi\u1ea5u M\u1eb7t Tr\u0103ng hay sao?)<\/p>\n<p>S\u00e1ng t\u1ea1o m\u1ed9t thi\u00ean th\u1ec3 gi\u1ed1ng v\u1edbi t\u1ef1 nhi\u00ean, l\u1ee3i d\u1ee5ng n\u0103ng l\u1ef1c ph\u1ea3n chi\u1ebfu b\u1ec1 m\u1eb7t c\u1ee7a n\u00f3 \u0111\u1ec3 chi\u1ebfu s\u00e1ng cho Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, suy ngh\u0129 n\u00e0y kh\u1edbp v\u1edbi vi\u1ec7c b\u1ea3o v\u1ec7 m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng, v\u00ec kh\u00f4ng c\u1ea7n ph\u00e1t \u0111i\u1ec7n g\u00e2y n\u00ean \u00f4 nhi\u1ec5m l\u1edbn, c\u0169ng r\u1ea5t th\u00f4ng minh, v\u00ec n\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f9ng l\u00fac chi\u1ebfu s\u00e1ng to\u00e0n b\u1ed9 m\u1eb7t t\u1ed1i c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t. M\u1eb7c d\u00f9 \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t \u00fd t\u01b0\u1edfng r\u1ea5t kh\u00f3 tin, nh\u01b0ng l\u1ea1i c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng! N\u1ebfu khoa h\u1ecdc k\u1ef9 thu\u1eadt ng\u00e0y nay c\u1ee7a ch\u00fang ta \u0111\u00e3 ti\u1ebfn b\u1ed9 \u0111\u1ebfn tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 nh\u01b0 v\u1eady, ch\u00fang ta li\u1ec7u c\u00f3 l\u00e0m th\u1ebf hay kh\u00f4ng?<\/p>\n<p>V\u1eady th\u00ec n\u1ebfu nh\u01b0 tr\u00ean m\u1eb7t Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed th\u1eadt s\u1ef1 c\u00f3 nh\u00e2n lo\u1ea1i v\u1edbi tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 ph\u00e1t tri\u1ec3n cao nh\u01b0 v\u1eady, li\u1ec7u c\u00f3 hay kh\u00f4ng kh\u1ea3 n\u0103ng r\u1eb1ng h\u1ecd \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00ean \u1ea5y, chi\u1ebfu s\u00e1ng b\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u00eam \u0111en?<\/p>\n<p>Hi\u1ec7n nay, v\u1edbi nh\u1eefng s\u1ef1 vi\u1ec7c m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00f4ng th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch, kh\u00f4ng d\u00e1m th\u1eeba nh\u1eadn, khi ch\u00fang ta bu\u00f4ng b\u1ecf t\u01b0 t\u01b0\u1edfng theo khu\u00f4n kh\u1ed5 ch\u1eadt h\u1eb9p, d\u00f9ng l\u00fd tr\u00ed \u0111\u1ec3 ph\u00e2n t\u00edch, ch\u00fang ta s\u1ebd ph\u00e1t hi\u1ec7n ra r\u1ea5t nhi\u1ec1u hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng kh\u00f3 gi\u1ea3i th\u00edch th\u1eadt ra l\u1ea1i c\u1ef1c k\u1ef3 \u0111\u01a1n gi\u1ea3n. Nh\u1eefng ch\u1ee9ng c\u1ee9 m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u1eeb l\u00e2u \u0111\u00e3 ti\u1ebft l\u1ed9 nh\u1eefng \u0111i\u1ec3m b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng v\u1ec1 s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh c\u1ee7a M\u1eb7t Tr\u0103ng, t\u1ea1i sao l\u1ea1i kh\u00f4ng th\u1ec3 d\u1eabn kh\u1edfi s\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a gi\u1edbi khoa h\u1ecdc, nghi\u00ean c\u1ee9u s\u00e2u th\u00eam? V\u00ec s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i l\u00e0 \u0111i\u1ec1u k\u1ef5 hu\u00fd c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc, d\u00f9 cho ph\u1ea7n l\u1edbn b\u1eb1ng ch\u1ee9ng nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a c\u00e1c khoa h\u1ecdc gia c\u00f3 \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 ra sao, l\u00fd lu\u1eadn c\u00f3 ch\u00ednh x\u00e1c bao nhi\u00eau, nh\u01b0ng m\u1ed9t khi g\u1eb7p ph\u1ea3i quan \u0111i\u1ec3m \u0111\u1ed1i l\u1eadp v\u1edbi \u201cthuy\u1ebft ti\u1ebfn ho\u00e1\u201d, th\u00ec kh\u00f4ng ai d\u00e1m \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t. Tinh th\u1ea7n theo \u0111u\u1ed5i \u0111i\u1ec1u \u201cCh\u00e2n\u201d n\u00ean l\u00e0 nguy\u00ean t\u1eafc t\u1ed1i th\u01b0\u1ee3ng trong nghi\u00ean c\u1ee9u khoa h\u1ecdc, n\u1ebfu ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 nh\u1ea3y tho\u00e1t kh\u1ecfi khung t\u01b0 t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u0111i tr\u01b0\u1edbc, th\u00ec kh\u00f4ng kh\u00f3 \u0111\u1ec3 tin r\u1eb1ng nhi\u1ec1u c\u00f4ng tr\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u khoa h\u1ecdc s\u1ebd c\u00f3 nh\u1eefng b\u01b0\u1edbc ti\u1ebfn \u0111\u1ed9t ph\u00e1.<\/p>\n<p>D\u1ecbch t\u1eeb\u00a0: <a class=\"external free\" href=\"https:\/\/www.zhengjian.org\/node\/21033\" rel=\"nofollow\">https:\/\/www.zhengjian.org\/node\/21033<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[ChanhKien.org] Ph\u1ea7n III-2: B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng? K\u1ec3 t\u1eeb sau khi t\u00e0u Apollo h\u1ea1 c\u00e1nh \u0111\u1ebfn M\u1eb7t Tr\u0103ng, con ng\u01b0\u1eddi d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f2n c\u1ea3m th\u1ea5y M\u1eb7t Tr\u0103ng th\u1ea7n b\u00ed nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc. Ng\u00e0y x\u01b0a, v\u00e0o m\u1ed7i d\u1ecbp T\u1ebft Trung thu, m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi t\u1ee5 h\u1ecdp \u0111o\u00e0n vi\u00ean, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[81],"tags":[508],"class_list":["post-51176","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bi-an-khoa-hoc","tag-ven-buc-man-van-minh-tien-su"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[ChanhKien.org] Ph\u1ea7n III-2: B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng? K\u1ec3 t\u1eeb sau khi t\u00e0u Apollo h\u1ea1 c\u00e1nh \u0111\u1ebfn M\u1eb7t Tr\u0103ng, con ng\u01b0\u1eddi d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f2n c\u1ea3m th\u1ea5y M\u1eb7t Tr\u0103ng th\u1ea7n b\u00ed nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc. Ng\u00e0y x\u01b0a, v\u00e0o m\u1ed7i d\u1ecbp T\u1ebft Trung thu, m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi t\u1ee5 h\u1ecdp \u0111o\u00e0n vi\u00ean, [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-12-05T04:34:20+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"editor_n\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"editor_n\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"12 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html\"},\"author\":{\"name\":\"editor_n\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"headline\":\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng?\",\"datePublished\":\"2025-12-05T04:34:20+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html\"},\"wordCount\":4239,\"keywords\":[\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed\"],\"articleSection\":[\"B\u00ed \u1ea9n khoa h\u1ecdc\"],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html\",\"name\":\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\"},\"datePublished\":\"2025-12-05T04:34:20+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\",\"name\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"description\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\",\"name\":\"editor_n\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"editor_n\"},\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","og_description":"[ChanhKien.org] Ph\u1ea7n III-2: B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng? K\u1ec3 t\u1eeb sau khi t\u00e0u Apollo h\u1ea1 c\u00e1nh \u0111\u1ebfn M\u1eb7t Tr\u0103ng, con ng\u01b0\u1eddi d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f2n c\u1ea3m th\u1ea5y M\u1eb7t Tr\u0103ng th\u1ea7n b\u00ed nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc. Ng\u00e0y x\u01b0a, v\u00e0o m\u1ed7i d\u1ecbp T\u1ebft Trung thu, m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi t\u1ee5 h\u1ecdp \u0111o\u00e0n vi\u00ean, [&hellip;]","og_url":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html","og_site_name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","article_published_time":"2025-12-05T04:34:20+00:00","author":"editor_n","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"editor_n","Est. reading time":"12 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html"},"author":{"name":"editor_n","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"headline":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng?","datePublished":"2025-12-05T04:34:20+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html"},"wordCount":4239,"keywords":["V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed"],"articleSection":["B\u00ed \u1ea9n khoa h\u1ecdc"],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html","url":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html","name":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website"},"datePublished":"2025-12-05T04:34:20+00:00","author":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/12\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-14-ban-co-biet-rang-mat-trang-la-do-con-nguoi-tao-ra-khong.html#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/chanhkien.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 14): B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng M\u1eb7t Tr\u0103ng l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o ra kh\u00f4ng?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website","url":"https:\/\/chanhkien.org\/","name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","description":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085","name":"editor_n","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","caption":"editor_n"},"url":"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/51176","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=51176"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/51176\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=51176"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=51176"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=51176"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}