{"id":49592,"date":"2025-10-01T12:58:16","date_gmt":"2025-10-01T05:58:16","guid":{"rendered":"https:\/\/chanhkien.org\/?p=49592"},"modified":"2025-10-01T12:58:16","modified_gmt":"2025-10-01T05:58:16","slug":"ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html","title":{"rendered":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m &#8211; Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n"},"content":{"rendered":"<p><b>[ChanhKien.org]<\/b><\/p>\n<p><b>Ch\u01b0\u01a1ng 3: B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m<\/b><\/p>\n<p><b>Ph\u1ea7n III-1: Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n<\/b><\/p>\n<p><b>Th\u00e1ch th\u1ee9c quan ni\u1ec7m l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i<\/b><\/p>\n<p>B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft v\u1ec1 l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t ch\u1ee9? Ng\u00e0y nay sau khi nghi\u00ean c\u1ee9u, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u1ecfng \u0111o\u00e1n r\u1eb1ng Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t ch\u00fang ta \u0111ang sinh s\u1ed1ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh c\u00e1ch \u0111\u00e2y kho\u1ea3ng 4,6 t\u1ef7 n\u0103m, m\u00e3i cho \u0111\u1ebfn k\u1ef7 Pleistocene c\u1ee7a k\u1ef7 \u0110\u1ec7 t\u1ee9 thu\u1ed9c \u0110\u1ea1i T\u00e2n sinh, c\u0169ng ch\u00ednh l\u00e0 k\u1ef7 b\u0103ng h\u00e0 1,8 tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, m\u1edbi b\u1eaft \u0111\u1ea7u c\u00f3 s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a v\u01b0\u1ee3n ng\u01b0\u1eddi. Theo m\u1ed9t s\u1ed1 nghi\u00ean c\u1ee9u h\u00f3a th\u1ea1ch, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc cho r\u1eb1ng nh\u00e2n lo\u1ea1i m\u00e3i \u0111\u1ebfn kho\u1ea3ng c\u00e1ch \u0111\u00e2y 12 ng\u00e0n n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, v\u00e0o th\u1ebf Holocene (th\u1ebf To\u00e0n T\u00e2n), c\u0169ng ch\u00ednh l\u00e0 khi k\u1ef7 b\u0103ng h\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng b\u01b0\u1edbc v\u00e0o suy tho\u00e1i v\u00e0 d\u1ea7n \u0111i \u0111\u1ebfn k\u1ebft th\u00fac, m\u1edbi b\u1eaft \u0111\u1ea7u c\u00f3 sinh ho\u1ea1t x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 v\u0103n minh t\u1ed3n t\u1ea1i, nh\u01b0ng nh\u1eefng n\u1ec1n v\u0103n minh n\u00e0y d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 \u0111\u1ec1u d\u1eebng l\u1ea1i \u1edf th\u1eddi k\u1ef3 \u0111\u1ed3 \u0111\u00e1 m\u1edbi. \u0110\u1ecbnh ngh\u0129a v\u1ec1 th\u1eddi k\u1ef3 l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ef1a tr\u00ean nh\u1eefng ghi ch\u00e9p b\u1eb1ng k\u00fd hi\u1ec7u v\u0103n t\u1ef1 b\u1eaft \u0111\u1ea7u \u0111\u01b0\u1ee3c l\u01b0u l\u1ea1i t\u1eeb h\u01a1n 5000 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, c\u00f2n th\u1eddi k\u1ef3 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 g\u1ecdi l\u00e0 th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean \u0111i\u1ec1u khi\u1ebfn c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc b\u1ea5t ng\u1edd l\u00e0, c\u00e1c di t\u00edch c\u1ee7a nh\u1eefng n\u1ec1n v\u0103n minh d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n li\u00ean t\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n \u1edf d\u01b0\u1edbi l\u00f2ng \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 th\u00e1ch th\u1ee9c l\u1ecbch s\u1eed quan n\u00e0y. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi x\u00e2y d\u1ef1ng c\u00e1c di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n n\u00e0y kh\u00f4ng ch\u1ec9 c\u00f3 tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 c\u00f4ng ngh\u1ec7 v\u00e0 ki\u1ebfn tr\u00fac tinh x\u1ea3o, m\u00e0 c\u00f2n cho th\u1ea5y th\u1eddi \u1ea5y \u0111\u00e3 c\u00f3 n\u1ec1n v\u0103n minh r\u1ea5t cao, h\u1ecd bi\u1ebft s\u1eed d\u1ee5ng v\u0103n t\u1ef1 v\u00e0 c\u00f3 n\u0103ng l\u1ef1c x\u00e2y d\u1ef1ng kim t\u1ef1 th\u00e1p. N\u1ebfu d\u00f9ng khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u0111\u1ec3 suy t\u00ednh v\u1ecb tr\u00ed v\u00f9ng bi\u1ec3n c\u1ee7a c\u00e1c di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n n\u00e0y, s\u1ebd th\u1ea5y \u00edt nh\u1ea5t ch\u00fang \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i tr\u00ean m\u1eb7t bi\u1ec3n t\u1eeb h\u00e0ng v\u1ea1n n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, h\u00e0ng ch\u1ee5c v\u1ea1n n\u0103m tr\u01b0\u1edbc ho\u1eb7c th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n xa x\u01b0a h\u01a1n n\u1eefa, v\u1eady n\u00ean c\u00f3 th\u1ec3 nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh ch\u00ednh x\u00e1c r\u1eb1ng trong th\u1eddi k\u1ef3 ti\u1ec1n s\u1eed v\u00f4 c\u00f9ng xa x\u01b0a tr\u01b0\u1edbc c\u1ea3 th\u1eddi k\u1ef3 \u0111\u1ed3 \u0111\u00e1 m\u1edbi, \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i v\u00f4 c\u00f9ng ph\u00e1t tri\u1ec3n. D\u01b0\u1eddng nh\u01b0 nh\u1eefng n\u1ec1n v\u0103n minh n\u00e0y r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 g\u1eb7p ph\u1ea3i bi\u1ebfn c\u1ed1 n\u00e0o \u0111\u00f3, khi\u1ebfn v\u0103n minh \u1ea5y kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfp t\u1ee5c, l\u01b0u truy\u1ec1n ti\u1ebfp n\u1eefa, ch\u1ec9 c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i nh\u1eefng t\u00e0n t\u00edch ch\u00ecm s\u00e2u d\u01b0\u1edbi l\u00f2ng \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng, nh\u01b0 nh\u1eefng ch\u1ee9ng t\u00edch cho th\u1ea5y n\u00f3 \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i, l\u1eb7ng l\u1ebd k\u1ec3 l\u1ea1i c\u00e2u chuy\u1ec7n th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed.<\/p>\n<p><b>Th\u00e0nh ph\u1ed1 b\u1ecb nh\u1ea5n ch\u00ecm d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n &#8211; Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n t\u1ea1i \u0110\u1ea3o Yonaguni, Nh\u1eadt B\u1ea3n<\/b><\/p>\n<p>N\u1eeda th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc, t\u1ea1i ph\u00eda Nam \u0110\u1ea3o Yonaguni thu\u1ed9c Qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Ryukyu c\u1ee7a Nh\u1eadt B\u1ea3n, khi \u0111ang l\u1eb7n d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n, c\u00e1c th\u1ee3 l\u1eb7n \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n di t\u00edch c\u1ee7a nh\u1eefng c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ebfn tr\u00fac nh\u00e2n t\u1ea1o, bao g\u1ed3m c\u00e1c ki\u1ebfn tr\u00fac h\u00ecnh vu\u00f4ng b\u1ecb r\u1eb7ng san h\u00f4 che ph\u1ee7, nh\u1eefng b\u1ec7 \u0111\u00e1 kh\u1ed5ng l\u1ed3 c\u00f3 g\u00f3c c\u1ea1nh r\u00f5 r\u00e0ng, c\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1c c\u00f4ng tr\u00ecnh gi\u1ed1ng nh\u01b0 \u0111\u01b0\u1eddng ph\u1ed1, c\u1ea7u thang v\u00e0 m\u00e1i v\u00f2m, v.v. C\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i n\u01a1i n\u00e0y l\u00e0 m\u1ed9t t\u00f2a di t\u00edch \u0111i\u1ec7n th\u1edd c\u1ed5, ph\u1ea1m vi c\u1ee7a n\u00f3 d\u00e0i kho\u1ea3ng 200 m\u00e9t theo h\u01b0\u1edbng \u0110\u00f4ng-T\u00e2y, r\u1ed9ng kho\u1ea3ng 140 m\u00e9t theo h\u01b0\u1edbng Nam-B\u1eafc, n\u01a1i cao nh\u1ea5t kho\u1ea3ng 26 m\u00e9t.<\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium\" src=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg\" width=\"124\" height=\"185\" \/><\/a><\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea2_web-image.jpg\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium\" src=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea2_web-image.jpg\" width=\"227\" height=\"159\" \/><\/a><\/p>\n<p><i>\u1ea2nh b\u00ean tr\u00e1i: Ki\u1ebfn tr\u00fac b\u1eadc thang \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng b\u1eb1ng ph\u1eb3ng v\u00e0 vu\u00f4ng v\u1ee9c trong di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n t\u1ea1i \u0110\u1ea3o Yonaguni thu\u1ed9c Qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Ryukyu c\u1ee7a Nh\u1eadt B\u1ea3n. (\u1ea2nh do gi\u00e1o s\u01b0 Kimura Masaaki cung c\u1ea5p)<\/i><\/p>\n<p><i>\u1ea2nh b\u00ean ph\u1ea3i: Nh\u1eefng b\u1ec7 \u0111\u00e1 b\u1eadc thang kh\u1ed5ng l\u1ed3 trong di t\u00edch ki\u1ebfn tr\u00fac d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n t\u1ea1i \u0110\u1ea3o Yonaguni. (\u1ea2nh do gi\u00e1o s\u01b0 Kimura Masaaki cung c\u1ea5p)<\/i><\/p>\n<p>N\u0103m 1986, c\u00e1c th\u1ee3 l\u1eb7n \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng g\u1ecdi th\u00e0nh ph\u1ed1 d\u01b0\u1edbi l\u00f2ng bi\u1ec3n n\u00e0y l\u00e0 \u201cKhu tham quan l\u1eb7n ng\u1eafm di t\u00edch \u0111\u00e1y bi\u1ec3n\u201d, sau khi th\u00f4ng tin \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng b\u1ed1, n\u00f3 \u0111\u00e3 thu h\u00fat s\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a to\u00e0n th\u1ebf gi\u1edbi. Sau \u0111\u00f3, \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Ryukyus \u0111\u00e3 th\u00e0nh l\u1eadp \u201c\u0110\u1ed9i kh\u1ea3o c\u1ed5 d\u01b0\u1edbi bi\u1ec3n\u201d, m\u1edf \u0111\u1ea7u cu\u1ed9c \u0111i\u1ec1u tra k\u00e9o d\u00e0i su\u1ed1t t\u00e1m n\u0103m, ph\u1ea1m vi kh\u1ea3o s\u00e1t t\u1eeb v\u00f9ng \u0110\u00f4ng Nam k\u00e9o d\u00e0i \u0111\u1ebfn hai b\u1edd \u0110\u00f4ng-T\u00e2y c\u1ee7a \u0110\u1ea3o Ishigaki, nh\u00f3m n\u00e0y li\u00ean t\u1ee5c ph\u00e1t hi\u1ec7n c\u00e1c c\u00f4ng tr\u00ecnh x\u00e2y b\u1eb1ng \u0111\u00e1, h\u1ed1 tr\u1ee5, t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi, c\u1ed5ng v\u00f2m v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 h\u00ecnh \u1ea3nh \u0111i\u00eau kh\u1eafc r\u00f9a bi\u1ec3n, v.v. \u0110i\u1ec1u khi\u1ebfn m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi kinh ng\u1ea1c nh\u1ea5t l\u00e0 vi\u1ec7c ph\u00e1t hi\u1ec7n \u201cch\u1eef t\u01b0\u1ee3ng h\u00ecnh\u201d \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eafc tr\u00ean t\u01b0\u1eddng \u0111\u00e1, ch\u1ee9ng t\u1ecf r\u1eb1ng \u0111\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 m\u1ed9t di ch\u1ec9 v\u0103n minh c\u1ed5 c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i c\u1ee7a m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i t\u1eebng ph\u00e1t tri\u1ec3n r\u1ef1c r\u1ee1.<\/p>\n<p>Nh\u00ecn t\u1eeb tr\u00ean cao xu\u1ed1ng, xung quanh di t\u00edch l\u00e0 khu ph\u1ed1 v\u00e0 ru\u1ed9ng n\u01b0\u01a1ng, v\u1edbi khu di t\u00edch l\u1edbn nh\u1ea5t c\u00f3 \u0111\u1ed9 d\u00e0i 100 m\u00e9t, cao 25 m\u00e9t, \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng t\u1eeb nh\u1eefng t\u1ea3ng \u0111\u00e1 kh\u1ed5ng l\u1ed3. Theo h\u00ecnh \u1ea3nh 3D \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd b\u1eb1ng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p t\u1ed5ng h\u1ee3p tr\u00ean m\u00e1y t\u00ednh c\u1ee7a \u201c\u0110\u1ed9i kh\u1ea3o c\u1ed5 d\u01b0\u1edbi bi\u1ec3n\u201d \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Ryukyus cho th\u1ea5y, khu di t\u00edch n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 mi\u1ebfu Th\u1ea7n \u0111\u1ec3 ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 \u1ea5y t\u1ee5 h\u1ecdp t\u1ebf b\u00e1i. Ph\u00eda B\u1eafc c\u1ee7a \u0111i\u1ec7n Th\u1ea7n c\u00f3 hai h\u1ed1 tr\u1ee5 h\u00ecnh b\u00e1n nguy\u1ec7t, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 cho r\u1eb1ng l\u00e0 n\u01a1i t\u1eafm g\u1ed9i tr\u01b0\u1edbc khi l\u00e0m l\u1ec5, ph\u00eda \u0110\u00f4ng c\u00f3 c\u1ed5ng th\u00e0nh h\u00ecnh v\u00f2m cung, g\u1ea7n c\u1ed5ng th\u00e0nh c\u00f3 hai t\u1ea3ng \u0111\u00e1 l\u1edbn ch\u1ed3ng l\u00ean nhau, ph\u00eda tr\u00ean c\u00f3 l\u1ed7 kho\u00e9t h\u00ecnh ch\u1eef nh\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ee5c th\u1ee7 c\u00f4ng, theo suy \u0111o\u00e1n, \u0111\u00e2y c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 \u0111\u00e1 n\u1ec1n c\u1ee7a t\u00f2a th\u00e0nh sau khi \u0111\u01b0\u1ee3c gia c\u00f4ng.<\/p>\n<p>Ngo\u00e0i ra d\u01b0\u1edbi l\u00f2ng \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a v\u00f9ng \u201cTategami Rock\u201d n\u1ed5i ti\u1ebfng b\u00ean b\u1edd \u0110\u00f4ng Nam \u0110\u1ea3o Yonaguni, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f2n ph\u00e1t hi\u1ec7n b\u1ee9c t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi cao h\u00e0ng ch\u1ee5c m\u00e9t v\u1edbi m\u1eb7t m\u0169i ng\u0169 quan r\u00f5 r\u00e0ng. Kh\u00f4ng l\u00e2u sau, g\u1ea7n b\u1ee9c t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi kh\u1ed5ng l\u1ed3, h\u1ecd l\u1ea1i ph\u00e1t hi\u1ec7n c\u1ee5m ch\u1eef t\u01b0\u1ee3ng h\u00ecnh xu\u1ea5t hi\u1ec7n, cho th\u1ea5y r\u00f5 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi x\u00e2y d\u1ef1ng di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n \u1ea5y \u0111\u00e3 c\u00f3 tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 v\u0103n minh ph\u00e1t tri\u1ec3n r\u1ea5t cao.<\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea3_web-image.jpg\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium\" src=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea3_web-image.jpg\" width=\"126\" height=\"180\" \/><\/a><\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japancharacters_web-image.jpg\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium\" src=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japancharacters_web-image.jpg\" width=\"199\" height=\"204\" \/><\/a><\/p>\n<p><i>\u1ea2nh b\u00ean tr\u00e1i: T\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi cao h\u00e0ng ch\u1ee5c m\u00e9t d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n \u0110\u1ea3o Yonaguni. (\u1ea2nh do gi\u00e1o s\u01b0 Kimura Masaaki cung c\u1ea5p)<\/i><\/p>\n<p><i>\u1ea2nh b\u00ean ph\u1ea3i: C\u1ee5m ch\u1eef t\u01b0\u1ee3ng h\u00ecnh trong khu di t\u00edch do \u0111\u1ed9i kh\u1ea3o c\u1ed5 ch\u1ec9nh l\u00fd. (\u1ea2nh do gi\u00e1o s\u01b0 Kimura Masaaki cung c\u1ea5p)<\/i><\/p>\n<p>Gi\u00e1o s\u01b0 Kimura Masaaki, Khoa Khoa h\u1ecdc \u0110\u1ecba ch\u1ea5t, \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Ryukyu khi tr\u1ea3 l\u1eddi ph\u1ecfng v\u1ea5n th\u00e1ng 07 n\u0103m 1999 \u0111\u00e3 cho bi\u1ebft, khu di t\u00edch n\u00e0y d\u00f9ng m\u1eaft th\u01b0\u1eddng quan s\u00e1t c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3 l\u00e0 t\u1ed5 h\u1ee3p do con ng\u01b0\u1eddi x\u00e2y d\u1ef1ng. M\u1ecdi b\u1eb1ng ch\u1ee9ng \u0111\u1ec1u ch\u1ec9 r\u00f5 di t\u00edch \u1ea5y x\u00e1c th\u1ef1c l\u00e0 do con ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1o d\u1ef1ng, bao g\u1ed3m c\u00e1ch b\u1ed1 tr\u00ed \u0111\u01b0\u1eddng ph\u1ed1 xung quanh cho \u0111\u1ebfn c\u00e1c b\u1eadc thang v\u1edbi m\u1eb7t ti\u1ebfp x\u00fac vu\u00f4ng g\u00f3c, nh\u1eefng l\u1ed7 tr\u00f2n \u0111\u1ec1u nhau tr\u00ean kh\u1ed1i \u0111\u00e1 gi\u1ed1ng h\u1ec7t v\u1ebft t\u00edch sau khi c\u1eafm c\u1ed9t \u0111\u00e1 v\u00e0o, v.v. M\u00e0 vi\u1ec7c ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 ch\u1eef t\u01b0\u1ee3ng h\u00ecnh c\u00e0ng ch\u1ee9ng th\u1ef1c r\u1eb1ng di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n ph\u00eda Nam \u0110\u1ea3o Yonaguni x\u00e1c th\u1ef1c l\u00e0 di ch\u1ec9 c\u1ee7a m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i.<\/p>\n<p><b>Kim t\u1ef1 th\u00e1p d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n kh\u00f3 tin<\/b><\/p>\n<p>B\u00ean c\u1ea1nh di t\u00edch t\u1ea1i ph\u00eda Nam \u0110\u1ea3o Yonaguni, v\u00f9ng bi\u1ec3n Nishizaki \u1edf c\u1ef1c T\u00e2y \u0110\u1ea3o Yonaguni c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n quan tr\u1ecdng. N\u0103m 1990, m\u1ed9t th\u1ee3 l\u1eb7n \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1ed9t kim t\u1ef1 th\u00e1p kh\u1ed5ng l\u1ed3 b\u1eb1ng \u0111\u00e1 x\u1ebfp ch\u1ed3ng t\u1ea1i \u0111\u00e1y bi\u1ec3n Nishizaki. K\u1ebft c\u1ea5u h\u00ecnh kim t\u1ef1 th\u00e1p n\u00e0y r\u1ed9ng 183 m\u00e9t, cao 27,43 m\u00e9t, \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y b\u1eb1ng nh\u1eefng kh\u1ed1i \u0111\u00e1 l\u1edbn h\u00ecnh ch\u1eef nh\u1eadt, t\u1ed5ng c\u1ed9ng c\u00f3 n\u0103m t\u1ea7ng. H\u01a1n n\u1eefa c\u00f2n ph\u00e1t hi\u1ec7n v\u00e0i th\u00e1p \u0111\u00e1 nh\u1ecf g\u1ea7n kim t\u1ef1 th\u00e1p l\u1edbn, h\u00ecnh d\u1ea1ng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 kim t\u1ef1 th\u00e1p l\u1edbn, \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng kim t\u1ef1 th\u00e1p thu nh\u1ecf \u0111\u01b0\u1ee3c gh\u00e9p t\u1eeb c\u00e1c kh\u1ed1i \u0111\u00e1 th\u00e0nh h\u00ecnh b\u1eadc thang, r\u1ed9ng kho\u1ea3ng 10 m\u00e9t, cao 2 m\u00e9t.<\/p>\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 \u0111\u1ecba ch\u1ea5t t\u1eeb \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Ryukyu tham gia nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 ph\u00e1n \u0111o\u00e1n r\u1eb1ng ki\u1ebfn tr\u00fac n\u00e0y l\u00e0 s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u1ee7a s\u1ee9c ng\u01b0\u1eddi, kh\u00f4ng ph\u1ea3i t\u1eeb t\u1ef1 nhi\u00ean, n\u1ebfu kh\u00f4ng th\u00ec l\u1ebd ra b\u00ean tr\u00ean s\u1ebd t\u1ed3n t\u1ea1i nh\u1eefng m\u1ea3nh v\u1ee5n sau khi b\u1ecb \u0103n m\u00f2n, nh\u01b0ng ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng t\u00ecm th\u1ea5y nh\u1eefng m\u1ea3nh \u0111\u00e1 v\u1ee5n nh\u01b0 v\u1eady. Ngo\u00e0i ra, xung quanh kim t\u1ef1 th\u00e1p c\u00f2n c\u00f3 c\u00e1c di t\u00edch tr\u00f4ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 nh\u1eefng con \u0111\u01b0\u1eddng bao quanh, cho th\u1ea5y \u0111\u00e2y c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i s\u1ea3n ph\u1ea9m \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1ef1 nhi\u00ean. M\u1ed9t nh\u00e0 \u0111\u1ecba ch\u1ea5t h\u1ecdc t\u1eeb \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Boston (M\u1ef9) sau khi th\u1ef1c hi\u1ec7n cu\u1ed9c l\u1eb7n kh\u1ea3o s\u00e1t \u0111\u00e3 cho bi\u1ebft, qu\u1ea7n th\u1ec3 ki\u1ebfn tr\u00fac n\u00e0y l\u00e0 nh\u1eefng b\u1eadc thang kh\u1ed5ng l\u1ed3 \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y t\u1eeb c\u00e1c kh\u1ed1i \u0111\u00e1 cao m\u1ed9t m\u00e9t, c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 m\u1ed9t d\u1ea1ng kim t\u1ef1 th\u00e1p h\u00ecnh b\u1eadc thang. M\u1eb7c d\u00f9 c\u00f3 gi\u1ea3 thuy\u1ebft cho r\u1eb1ng nh\u1eefng kh\u1ed1i \u0111\u00e1 sau khi v\u1ee1 v\u00e0 b\u1ecb n\u01b0\u1edbc \u0103n m\u00f2n t\u1ef1 nhi\u00ean, c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o th\u00e0nh k\u1ebft c\u1ea5u nh\u01b0 v\u1eady, nh\u01b0ng \u00f4ng ch\u01b0a t\u1eebng ph\u00e1t hi\u1ec7n ra qu\u00e1 tr\u00ecnh t\u1ef1 nhi\u00ean n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o n\u00ean nh\u1eefng m\u1eb7t c\u1eaft b\u1eadc thang s\u1eafc c\u1ea1nh nh\u01b0 v\u1eady. M\u1ed9t nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 t\u1eeb \u0110\u1ea1i h\u1ecdc London l\u1ea1i cho r\u1eb1ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi x\u00e2y d\u1ef1ng n\u00ean ki\u1ebfn tr\u00fac n\u00e0y c\u00f3 tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 v\u0103n minh \u00edt nh\u1ea5t c\u0169ng t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng v\u1edbi c\u00e1c n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 \u0111\u1ea1i nh\u01b0 L\u01b0\u1ee1ng H\u00e0 v\u00e0 s\u00f4ng \u1ea4n.<\/p>\n<p>Theo gi\u00e1o s\u01b0 ng\u00e0nh \u0111\u1ecba ch\u1ea5t h\u1ecdc t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Tokyo, th\u1eddi \u0111i\u1ec3m l\u1ee5c \u0111\u1ecba n\u00e0y n\u00e2ng l\u00ean kh\u1ecfi m\u1eb7t bi\u1ec3n \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 v\u00e0o kho\u1ea3ng k\u1ef7 b\u0103ng h\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u00e1ch nay h\u00e0ng v\u1ea1n n\u0103m. H\u01a1n n\u1eefa x\u00e9t t\u1eeb nh\u1eadn th\u1ee9c c\u1ee7a khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, nh\u00e2n lo\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng v\u1ea1n n\u0103m tr\u01b0\u1edbc v\u1eabn l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi nguy\u00ean th\u1ee7y s\u0103n b\u1eaft d\u00e3 th\u00fa thu\u1ed9c th\u1eddi k\u1ef3 \u0111\u1ed3 \u0111\u00e1, ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng c\u00f3 n\u0103ng l\u1ef1c x\u00e2y d\u1ef1ng ki\u1ebfn tr\u00fac h\u00ecnh kim t\u1ef1 th\u00e1p n\u00e0y. C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng \u0111\u00e2y r\u1ea5t c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng l\u00e0 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i c\u1ee7a m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i m\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi ch\u01b0a t\u1eebng bi\u1ebft \u0111\u1ebfn. Ch\u00fang ta kh\u00f4ng kh\u1ecfi t\u1ef1 h\u1ecfi: li\u1ec7u c\u00f3 ph\u1ea3i \u0111\u00e3 th\u1eadt s\u1ef1 t\u1eebng c\u00f3 m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 \u0111\u1ea1i ti\u00ean ti\u1ebfn v\u00e0 ph\u1ed3n vinh hay kh\u00f4ng? Ch\u1eb3ng l\u1ebd di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n Nh\u1eadt B\u1ea3n ch\u1ec9 l\u00e0 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t hay sao?<\/p>\n<p><b>T\u01b0\u1eddng th\u00e0nh c\u1ed5 th\u1ea7n k\u1ef3 d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n H\u1ed5 T\u1ec9nh, B\u00e0nh H\u1ed3, \u0110\u00e0i Loan<\/b><\/p>\n<p>Theo mi\u00eau t\u1ea3 trong cu\u1ed1n s\u00e1ch c\u1ed5 \u0110\u00e0i Loan &#8211; \u201cB\u00e0nh H\u1ed3 huy\u1ec7n ch\u00ed\u201d, t\u1eeb tr\u00ean cao \u0110\u1ea3o H\u1ed5 T\u1ec9nh nh\u00ecn xu\u1ed1ng s\u1ebd th\u1ea5y c\u00f3 m\u1ed9t b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng th\u00e0nh tr\u1ea3i d\u00e0i d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n, c\u00e1c v\u0103n nh\u00e2n khi \u1ea5y g\u1ecdi \u0111\u00f3 l\u00e0 \u201cV\u1ef1c s\u00e2u H\u1ed5 T\u1ec9nh\u201d. N\u0103m D\u00e2n qu\u1ed1c th\u1ee9 71, th\u1ee3 l\u1eb7n chuy\u00ean nghi\u1ec7p trong n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ecb tr\u00ed ch\u00ednh x\u00e1c c\u1ee7a th\u00e0nh c\u1ed5 ch\u00ecm \u1edf H\u1ed5 T\u1ec9nh, B\u00e0nh H\u1ed3, thu h\u00fat s\u1ef1 quan t\u00e2m c\u1ee7a gi\u1edbi kh\u1ea3o c\u1ed5.<\/p>\n<p>Di t\u00edch t\u01b0\u1eddng th\u00e0nh c\u1ed5 n\u00e0y c\u00f3 h\u00ecnh ch\u1eef th\u1eadp, \u0111o b\u1eb1ng la b\u00e0n cho th\u1ea5y c\u00e1c g\u00f3c \u0111\u00fang 90 \u0111\u1ed9, th\u1eb3ng t\u1eafp kh\u00f4ng l\u1ec7ch theo tr\u1ee5c B\u1eafc\u2013Nam v\u00e0 \u0110\u00f4ng\u2013T\u00e2y. C\u1ea5u tr\u00fac ch\u00ednh \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eeb \u0111\u00e1 bazan, b\u1ec1 m\u1eb7t b\u00e1m \u0111\u1ea7y t\u1ea3o bi\u1ec3n, t\u1eeb \u0110\u00f4ng sang T\u00e2y d\u00e0i kho\u1ea3ng 160 m\u00e9t, t\u1eeb Nam sang B\u1eafc d\u00e0i kho\u1ea3ng 180 m\u00e9t, ph\u1ea7n tr\u00ean t\u01b0\u1eddng th\u00e0nh d\u00e0y kho\u1ea3ng 1,5 m\u00e9t, ph\u1ea7n \u0111\u00e1y 2,5 m\u00e9t, c\u00f3 m\u1ed9t v\u00e0i v\u1ecb tr\u00ed b\u1ecb b\u00e0o m\u00f2n tr\u1edf n\u00ean l\u1ed3i l\u00f5m, nh\u01b0ng \u0111i\u1ec3m ti\u1ebfp x\u00fac gi\u1eefa c\u00e1c t\u1ea3ng \u0111\u00e1 x\u00e2y t\u01b0\u1eddng l\u1ea1i r\u1ea5t b\u1eb1ng ph\u1eb3ng. Ph\u00eda B\u1eafc c\u00f2n c\u00f3 m\u1ed9t ki\u1ebfn tr\u00fac h\u00ecnh \u0111\u0129a tr\u00f2n, \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh m\u1eb7t ngo\u00e0i c\u1ee7a t\u01b0\u1eddng th\u00e0nh kho\u1ea3ng 20 m\u00e9t, m\u1eb7t trong kho\u1ea3ng 15 m\u00e9t.<\/p>\n<p>L\u00fac \u1ea5y c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng th\u00e0nh c\u1ed5 kia l\u00e0 do \u0111\u1ecba h\u00ecnh bazan c\u1ed9t \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t c\u1ee7a Th\u00f9ng B\u00e0n v\u00e0 H\u1ed5 T\u1ec9nh k\u00e9o d\u00e0i ra bi\u1ec3n t\u1ea1o n\u00ean hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng gi\u1ea3. Nh\u01b0ng theo nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 \u0111\u1ecba ch\u1ea5t, n\u1ebfu \u0111\u00e1 nham th\u1ea1ch t\u1ef1 nhi\u00ean c\u00f3 h\u00ecnh d\u00e1ng nh\u01b0 t\u01b0\u1eddng th\u00e0nh, th\u00ec to\u00e0n b\u1ed9 ki\u1ebfn tr\u00fac l\u1ebd ra s\u1ebd ph\u1ea3i li\u00ean ti\u1ebfp, n\u1ebfu do con ng\u01b0\u1eddi x\u00e2y d\u1ef1ng th\u00ec s\u1ebd c\u00f3 ch\u1ed7 \u0111\u1ee9t \u0111o\u1ea1n, h\u01a1n n\u1eefa, n\u1ebfu t\u01b0\u1eddng th\u00e0nh r\u1ea5t th\u1eb3ng, r\u1ea5t d\u00e0i, th\u00ec kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111\u00e2y l\u00e0 c\u00f4ng tr\u00ecnh nh\u00e2n t\u1ea1o l\u00e0 c\u1ef1c k\u1ef3 cao. M\u00e0 m\u1ed7i kh\u1ed1i \u0111\u00e1 bazan x\u1ebfp ch\u1ed3ng x\u00e2y t\u01b0\u1eddng c\u1ee7a th\u00e0nh c\u1ed5 b\u1ecb nh\u1ea5n ch\u00ecm t\u1ea1i H\u1ed5 T\u1ec9nh \u0111\u1ec1u c\u00f3 k\u00edch th\u01b0\u1edbc h\u1ec7t nhau, \u0111\u01b0\u1ee3c gh\u00e9p vu\u00f4ng g\u00f3c, khe h\u1edf gi\u1eefa c\u00e1c kh\u1ed1i \u0111\u00e1 l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00e1m k\u00edn. Ngo\u00e0i ra, t\u1ea1i ph\u1ea7n n\u1ed1i ti\u1ebfp x\u00fac th\u00e0nh h\u00ecnh ch\u1eef th\u1eadp c\u1ee7a t\u01b0\u1eddng th\u00e0nh, m\u1eb7t ti\u1ebfp x\u00fac b\u1eb1ng ph\u1eb3ng, r\u1ea5t ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi ti\u00eau chu\u1ea9n c\u1ee7a m\u1ed9t c\u00f4ng tr\u00ecnh nh\u00e2n t\u1ea1o.<\/p>\n<p>Graham Hancock \u2013 nh\u00e0 v\u0103n ng\u01b0\u1eddi Anh n\u1ed5i ti\u1ebfng to\u00e0n c\u1ea7u v\u1edbi t\u00e1c ph\u1ea9m \u201cD\u1ea5u v\u00e2n tay c\u1ee7a Th\u01b0\u1ee3ng \u0110\u1ebf\u201d, v\u00e0o th\u00e1ng 08 n\u0103m D\u00e2n qu\u1ed1c 90, \u0111\u00e3 c\u00f9ng v\u1ee3 v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e2n vi\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Qu\u1ed1c, Nh\u1eadt B\u1ea3n ti\u1ebfn h\u00e0nh l\u1eb7n th\u0103m d\u00f2 th\u1ef1c \u0111\u1ecba, \u0111\u00e3 cho bi\u1ebft ph\u01b0\u01a1ng th\u1ee9c x\u1ebfp c\u00e1c kh\u1ed1i \u0111\u00e1 trong t\u00f2a th\u00e0nh c\u1ed5 d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng gi\u1ed1ng k\u1ebft c\u1ea5u khe n\u1ee9t t\u1ef1 nhi\u00ean c\u1ee7a \u0111\u00e1 bazan, v\u00e0 kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh \u0111\u00fang l\u00e0 do nh\u00e2n c\u00f4ng x\u00e2y d\u1ef1ng. \u00d4ng kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh ch\u1eafc ch\u1eafn r\u1eb1ng: \u201cThi\u00ean nhi\u00ean v\u1ed1n kh\u00f4ng c\u00f3 h\u1ee9ng th\u00fa v\u1edbi c\u00e1c tr\u1ee5c \u0110\u00f4ng T\u00e2y Nam B\u1eafc, nh\u01b0ng c\u00e1c c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ebfn tr\u00fac c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i l\u1ea1i r\u1ea5t coi tr\u1ecdng ph\u01b0\u01a1ng v\u1ecb\u201d, c\u00e1c kh\u1ed1i \u0111\u00e1 c\u1ee7a th\u00e0nh c\u1ed5 d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n H\u1ed5 T\u1ec9nh \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eafp x\u1ebfp theo h\u00ecnh ch\u1eef th\u1eadp v\u1ec1 hai h\u01b0\u1edbng Nam-B\u1eafc v\u00e0 \u0110\u00f4ng-T\u00e2y, ph\u01b0\u01a1ng v\u1ecb c\u1ee7a n\u00f3 ho\u00e0n to\u00e0n kh\u1edbp v\u1edbi hai h\u01b0\u1edbng Nam-B\u1eafc, \u0110\u00f4ng-T\u00e2y. Ngo\u00e0i ra, do \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng t\u1eeb t\u1eebng kh\u1ed1i \u0111\u00e1 l\u1edbn, \u0111\u00e3 khi\u1ebfn b\u1ec1 m\u1eb7t r\u1ea5t tr\u01a1n nh\u1eb5n, m\u1ee9c \u0111\u1ed9 b\u1eb1ng ph\u1eb3ng gi\u1eefa c\u00e1c khe ti\u1ebfp x\u00fac \u0111\u1ea1t \u0111\u1ebfn m\u1ee9c \u201cch\u1ec9 v\u1eeba \u0111\u1ee7 \u0111\u1ec3 ch\u00e8n l\u01b0\u1ee1i dao\u201d, \u00f4ng ch\u1eafc ch\u1eafn r\u1eb1ng \u0111\u00e2y nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh l\u00e0 c\u00f4ng tr\u00ecnh nh\u00e2n t\u1ea1o, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o d\u1ef1ng b\u1edfi n\u0103ng l\u1ef1c t\u1ef1 nhi\u00ean.<\/p>\n<p>\u00d4ng Hancock c\u00f2n n\u00f3i th\u00eam r\u1eb1ng, l\u1ecbch s\u1eed v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i ng\u00e0y nay \u0111i theo m\u1ed9t khu\u00f4n m\u1eabu ch\u00ednh \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ecbnh s\u1eb5n, nh\u01b0ng m\u00f4 h\u00ecnh ch\u1ee7 l\u01b0u n\u00e0y l\u1ea1i kh\u00f4ng th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n kh\u1ea3o c\u1ed5 li\u00ean t\u1ee5c xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u1edbi l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn, t\u1ea1i sao t\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang \u0111\u1ec1u c\u00f3 h\u00ecnh b\u00f3ng c\u1ee7a \u201cv\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed\u201d? Tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf, l\u1ecbch s\u1eed nh\u00e2n lo\u1ea1i c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u m\u1ea3nh gh\u00e9p th\u1ea5t l\u1ea1c m\u00e0 l\u1ecbch s\u1eed hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i v\u1eabn ch\u01b0a th\u1ec3 ti\u1ebft l\u1ed9 cho ch\u00fang ta, m\u00e0 nh\u1eefng manh m\u1ed1i b\u1ecb th\u1ea5t l\u1ea1c n\u00e0y r\u1ea5t c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng c\u0169ng b\u1ecb ch\u00f4n v\u00f9i d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n nh\u01b0 th\u00e0nh c\u1ed5 H\u1ed5 T\u1ec9nh, B\u00e0nh H\u1ed3, \u1ea9n gi\u1ea5u nh\u1eefng b\u00ed m\u1eadt v\u1ec1 s\u1ef1 th\u1ecbnh suy c\u1ee7a v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i.<\/p>\n<p><b>Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n Bermuda v\u00e0 Bahamas<\/b><\/p>\n<p>N\u0103m 1958, nh\u00e0 \u0111\u1ed9ng v\u1eadt h\u1ecdc ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 khi \u0111ang ti\u1ebfn h\u00e0nh th\u0103m d\u00f2, nghi\u00ean c\u1ee9u d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n Qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Bahamas, \u0110\u1ea1i T\u00e2y D\u01b0\u01a1ng, \u0111\u00e3 v\u00f4 t\u00ecnh ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1ed9t ki\u1ebfn tr\u00fac k\u1ef3 l\u1ea1 n\u1eb1m d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n g\u1ea7n qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o. Nh\u1eefng ki\u1ebfn tr\u00fac n\u00e0y c\u00f3 d\u1ea1ng h\u00ecnh h\u1ecdc \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t, c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 l\u00e0 nh\u1eefng \u0111\u01b0\u1eddng th\u1eb3ng t\u0103m t\u1eafp k\u00e9o d\u00e0i h\u00e0ng h\u1ea3i l\u00fd. M\u01b0\u1eddi n\u0103m sau, ng\u01b0\u1eddi ta l\u1ea1i ph\u00e1t hi\u1ec7n b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng \u0111\u00e1 kh\u1ed5ng l\u1ed3 h\u00ecnh ch\u1eef T g\u1ea7n Qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Bahamas, d\u00e0i 450 m\u00e9t, hai \u0111\u01b0\u1eddng nh\u00e1nh vu\u00f4ng g\u00f3c v\u1edbi b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng ch\u00ednh, b\u00ean c\u1ea1nh \u0111\u00f3, b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y t\u1eeb c\u00e1c kh\u1ed1i \u0111\u00e1 kh\u1ed5ng l\u1ed3 v\u1edbi th\u1ec3 t\u00edch h\u01a1n 1m\u00b3. Sau \u0111\u00f3 l\u1ea1i ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u nh\u1eefng ki\u1ebfn tr\u00fac ph\u1ee9c t\u1ea1p h\u01a1n n\u1eefa nh\u01b0 n\u1ec1n b\u1ec7, \u0111\u01b0\u1eddng x\u00e1 v\u00e0 nh\u1eefng th\u1ee9 t\u1ef1a nh\u01b0 b\u1ebfn c\u1ea3ng, c\u1ea7u c\u1ed1ng, to\u00e0n b\u1ed9 di t\u00edch ki\u1ebfn tr\u00fac cho th\u1ea5y b\u1ed1 c\u1ee5c gi\u1ed1ng h\u1ec7t c\u1ea3ng bi\u1ec3n.<\/p>\n<p>Kh\u00f4ng ch\u1ec9 v\u1eady, khi nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u \u00c2u th\u0103m d\u00f2 \u0111\u00e1y bi\u1ec3n Tam gi\u00e1c Bermuda n\u1ed5i ti\u1ebfng c\u0169ng \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1ed9t kim t\u1ef1 th\u00e1p kh\u1ed5ng l\u1ed3 ch\u01b0a ai bi\u1ebft \u0111\u1ebfn s\u1eebng s\u1eefng d\u01b0\u1edbi l\u00f2ng bi\u1ec3n s\u00e2u, v\u1edbi c\u1ea1nh d\u00e0i 300 m\u00e9t, cao 200 m\u00e9t. Tr\u00ean th\u00e1p c\u00f3 hai h\u1ed1 l\u1edbn r\u00f5 r\u00e0ng do con ng\u01b0\u1eddi x\u00e2y d\u1ef1ng, n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n ch\u1ea3y xi\u1ebft qua hai h\u1ed1 n\u00e0y t\u1ea1o th\u00e0nh xo\u00e1y n\u01b0\u1edbc kh\u1ed5ng l\u1ed3, khi\u1ebfn v\u00f9ng bi\u1ec3n xung quanh s\u00f3ng l\u1edbn cu\u1ed3n cu\u1ed9n, m\u1eb7t bi\u1ec3n ph\u1ee7 s\u01b0\u01a1ng m\u00f9 d\u00e0y \u0111\u1eb7c. Mu\u1ed1n x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1eddi gian x\u00e2y d\u1ef1ng kim t\u1ef1 th\u00e1p n\u00e0y l\u00e0 kh\u00e1 kh\u00f3 kh\u0103n, nh\u01b0ng ch\u00fang ta c\u0169ng bi\u1ebft r\u1eb1ng l\u1ee5c \u0111\u1ecba n\u00e0y \u0111\u00e3 b\u1ecb ch\u00ecm xu\u1ed1ng \u0111\u00e1y bi\u1ec3n \u00edt nh\u1ea5t t\u1eeb h\u00e0ng v\u1ea1n n\u0103m tr\u01b0\u1edbc.<\/p>\n<p><b>S\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed<\/b><\/p>\n<p>\u0110\u1ecba c\u1ea7u m\u00e0 ch\u00fang ta \u0111ang sinh s\u1ed1ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i ngay t\u1eeb \u0111\u1ea7u \u0111\u00e3 c\u00f3 h\u00ecnh d\u1ea1ng nh\u01b0 hi\u1ec7n nay, m\u00e0 \u0111\u00e3 tr\u1ea3i qua v\u00f4 s\u1ed1 l\u1ea7n bi\u1ebfn \u0111\u1ed9ng v\u1ecf Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t, n\u00fai l\u1eeda phun tr\u00e0o, \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y, k\u1ef7 b\u0103ng h\u00e0, ph\u1ea3i qua h\u00e0ng tr\u0103m tri\u1ec7u n\u0103m th\u0103ng tr\u1ea7m, m\u1edbi h\u00ecnh th\u00e0nh n\u00ean m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ecba l\u00fd nh\u01b0 ch\u00fang ta th\u1ea5y ng\u00e0y nay. V\u00ed nh\u01b0 \u201cL\u1ee5c \u0111\u1ecba c\u1ed5 Oyashio\u201d c\u1ee7a Nh\u1eadt B\u1ea3n, c\u00e1ch r\u00e3nh bi\u1ec3n Nh\u1eadt B\u1ea3n ch\u1ec9 90km, s\u00e2u 2.600 m\u00e9t, c\u00e1ch \u0111\u00e2y 67 tri\u1ec7u \u0111\u1ebfn 25 tri\u1ec7u n\u0103m, l\u1ee5c \u0111\u1ecba n\u00e0y t\u1eebng s\u1eebng s\u1eefng n\u1ed5i l\u00ean tr\u00ean m\u1eb7t bi\u1ec3n Th\u00e1i B\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng, c\u00e1ch Qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Nh\u1eadt B\u1ea3n 120km v\u1ec1 ph\u00eda \u0110\u00f4ng. V\u1eady n\u00ean ch\u00fang ta kh\u00f4ng kh\u00f3 \u0111\u1ec3 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng r\u1eb1ng, n\u1ebfu th\u1eddi k\u1ef3 ti\u1ec1n s\u1eed nh\u00e2n lo\u1ea1i t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i v\u0103n minh, r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3 \u0111\u00e3 t\u1eebng m\u1ed9t l\u1ea7n, th\u1eadm ch\u00ed l\u00e0 nhi\u1ec1u l\u1ea7n b\u1ecb c\u00e1c th\u1ea3m h\u1ecda t\u1ef1 nhi\u00ean h\u1ee7y di\u1ec7t, ch\u1ec9 c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i m\u1ed9t v\u00e0i di t\u00edch sau khi \u0111\u1ecba h\u00ecnh thay \u0111\u1ed5i ho\u1eb7c m\u1ef1c n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n d\u00e2ng l\u00ean, nh\u1edd ch\u00ecm xu\u1ed1ng \u0111\u00e1y bi\u1ec3n n\u00ean m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o t\u1ed3n.<\/p>\n<p><b>V\u0103n minh l\u1ee5c \u0111\u1ecba Mu trong truy\u1ec1n thuy\u1ebft<\/b><\/p>\n<p>Cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 19, khi Th\u01b0\u1ee3ng t\u00e1 ng\u01b0\u1eddi Anh James Churchward \u0111\u00f3ng qu\u00e2n t\u1ea1i \u1ea4n \u0110\u1ed9, nh\u1edd m\u1ed9t c\u01a1 duy\u00ean v\u00f4 c\u00f9ng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t, \u00f4ng \u0111\u00e3 nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t t\u1ea5m bia \u0111\u00e1 Naccal t\u1eeb tay v\u1ecb tr\u1ee5 tr\u00ec c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u00f4i ch\u00f9a \u1ea4n \u0110\u1ed9 gi\u00e1o c\u1ed5. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t d\u1ea1ng v\u0103n t\u1ef1 r\u1ed1i r\u1eafm kh\u00f3 hi\u1ec3u, th\u01b0\u1ee3ng t\u00e1 m\u1ea5t r\u1ea5t nhi\u1ec1u c\u00f4ng s\u1ee9c, cu\u1ed1i c\u00f9ng d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 ch\u1ec9 d\u1eabn c\u1ee7a m\u1ed9t v\u1ecb cao t\u0103ng \u1ea4n \u0110\u1ed9, \u00f4ng c\u0169ng \u0111\u00e3 \u0111\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ecbch s\u1eed th\u1ecbnh suy c\u1ee7a m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 v\u0129 \u0111\u1ea1i. N\u0103m 1926, v\u1ecb th\u01b0\u1ee3ng t\u00e1 \u0111\u00e3 xu\u1ea5t b\u1ea3n t\u00e1c ph\u1ea9m \u201cL\u1ee5c \u0111\u1ecba \u0111\u00e3 m\u1ea5t: Mu\u201d k\u1ec3 v\u1ec1 n\u1ec1n v\u0103n minh l\u1ee5c \u0111\u1ecba Mu, c\u0169ng ch\u00ednh l\u00e0 truy\u1ec1n k\u1ef3 v\u1ec1 \u201cL\u1ee5c \u0111\u1ecba Mu\u201d m\u00e0 ch\u00fang ta n\u00f3i \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay.<\/p>\n<p>V\u1ecb tr\u00ed c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba Mu theo ghi ch\u00e9p tr\u00ean bia \u0111\u00e1 ch\u00ednh l\u00e0 t\u1ea1i v\u00f9ng bi\u1ec3n Th\u00e1i B\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng hi\u1ec7n nay, con ng\u01b0\u1eddi sinh s\u1ed1ng \u1edf l\u1ee5c \u0111\u1ecba n\u00e0y \u0111\u00e3 t\u1eebng c\u00f3 m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh ph\u00e1t tri\u1ec3n ph\u1ed3n vinh v\u0129 \u0111\u1ea1i, h\u1ecd \u0111\u00e3 s\u00e1ng t\u1ea1o ra m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a ph\u00e1t tri\u1ec3n cao v\u1ec1 v\u0103n h\u1ecdc, ngh\u1ec7 thu\u1eadt, c\u00f4ng ngh\u1ec7, ch\u1ebf t\u1ea1o v\u00e0 nhi\u1ec1u l\u0129nh v\u1ef1c kh\u00e1c. Ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n khi \u1ea5y c\u00f3 k\u1ef9 thu\u1eadt x\u00e2y d\u1ef1ng v\u01b0\u1ee3t b\u1eadc, c\u00f3 th\u1ec3 ki\u1ebfn t\u1ea1o n\u00ean nh\u1eefng c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ebfn tr\u00fac \u0111\u1ed3 s\u1ed9, kim t\u1ef1 th\u00e1p, bia \u0111\u00e1 v\u00e0 th\u00e0nh tr\u00ec, \u0111\u01b0\u1eddng s\u00e1, v.v. Nghe n\u00f3i th\u1ee7 \u0111\u00f4 v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u00f4 th\u1ecb \u1edf l\u1ee5c \u0111\u1ecba Mu \u0111\u1ec1u c\u00f3 nh\u1eefng con \u0111\u01b0\u1eddng l\u00e1t \u0111\u00e1 phi\u1ebfn ngay ng\u1eafn c\u00f9ng k\u00eanh \u0111\u00e0o, nh\u1eefng b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng trong kinh \u0111\u00f4 \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c trang tr\u00ed b\u1eb1ng trang s\u1ee9c v\u00e0ng l\u1ea5p l\u00e1nh, ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n n\u01a1i \u0111\u00e2y c\u00f3 cu\u1ed9c s\u1ed1ng xa hoa. Ng\u01b0\u1eddi t\u1eeb l\u1ee5c \u0111\u1ecba Mu c\u0169ng r\u1ea5t th\u00e0nh th\u1ee5c k\u1ef9 thu\u1eadt h\u00e0ng h\u1ea3i, d\u1ea5u t\u00e0u c\u1ee7a h\u1ecd tr\u1ea3i d\u00e0i kh\u1eafp c\u00e1c \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng, th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n ph\u00e1t tri\u1ec3n th\u00e0nh \u0111\u1ebf qu\u1ed1c th\u1ef1c d\u00e2n h\u00f9ng m\u1ea1nh, l\u1ee5c \u0111\u1ecba Mu khi \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 \u201cN\u00f3c nh\u00e0 c\u1ee7a v\u0103n h\u00f3a to\u00e0n c\u1ea7u\u201d.<\/p>\n<p>Th\u1ebf nh\u01b0ng, l\u1ee5c \u0111\u1ecba Mu ph\u1ed3n vinh \u1ea5y, trong m\u1ed9t \u0111\u1ea1i n\u1ea1n b\u1ea5t ng\u1edd \u0111\u00e3 b\u1ecb ch\u00ecm xu\u1ed1ng \u0111\u00e1y bi\u1ec3n ch\u1ec9 trong ph\u00fat ch\u1ed1c. Th\u1ea3m k\u1ecbch kinh ho\u00e0ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u1ebfn t\u1eeb c\u01a1n phun tr\u00e0o c\u1ee7a ng\u1ecdn n\u00fai l\u1eeda \u0111\u1ea7y m\u00e3nh li\u1ec7t, g\u00e2y n\u00ean \u0111\u1ecba ch\u1ea5n d\u1eef d\u1ed9i v\u00e0 nh\u1eefng \u0111\u1ee3t s\u00f3ng th\u1ea7n hung t\u1ee3n, h\u01a1n n\u1eefa c\u00f2n khi\u1ebfn cho nh\u1eefng ng\u1ecdn n\u00fai l\u1eeda m\u1edbi kh\u00f4ng ng\u1eebng phun tr\u00e0o. Cu\u1ed1i c\u00f9ng d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 phun tr\u00e0o d\u1eef d\u1ed9i c\u1ee7a dung nham n\u00fai l\u1eeda v\u00e0 nh\u1eefng tr\u1eadn \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea5t s\u1eadp non \u0111\u1ed5 n\u00fai, m\u1eb7t \u0111\u1ea5t rung chuy\u1ec3n nh\u01b0 s\u00f3ng bi\u1ec3n, t\u1eebng c\u1ed9t l\u1eeda b\u1ed1c l\u00ean kh\u00f3i \u0111en d\u00e0y \u0111\u1eb7c ph\u1ee7 k\u00edn tr\u1eddi, m\u1ecdi th\u1ee9 tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t s\u1ee5p \u0111\u1ed5 gi\u1ed1ng nh\u01b0 nh\u1eefng kh\u1ed1i g\u1ed7 x\u1ebfp h\u00ecnh b\u1ecb \u0111\u1ea9y ng\u00e3, dung nham n\u00fai l\u1eeda c\u00f9ng t\u1eebng \u0111\u1ee3t s\u00f3ng th\u1ea7n ph\u00f4 thi\u00ean c\u00e1i \u0111\u1ecba nu\u1ed1t ch\u1eedng c\u1ea3 l\u1ee5c \u0111\u1ecba, ch\u1ec9 trong ch\u1ed1c l\u00e1t, l\u1ee5c \u0111\u1ecba Mu \u0111\u00e3 ho\u00e0n to\u00e0n bi\u1ebfn m\u1ea5t kh\u1ecfi b\u1ec1 m\u1eb7t Th\u00e1i B\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng.<\/p>\n<p>S\u1ef1 t\u00edch v\u1ec1 l\u1ee5c \u0111\u1ecba Mu m\u1eb7c d\u00f9 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 m\u1ed9t truy\u1ec1n thuy\u1ebft, nh\u01b0ng n\u1ebfu ch\u00fang ta s\u1eb5n s\u00e0ng nh\u00ecn nh\u1eadn t\u1eeb m\u1ed9t g\u00f3c \u0111\u1ed9 kh\u00e1c, th\u00ec c\u00f3 th\u1ec3 ph\u00e1t hi\u1ec7n kh\u1ea3 n\u0103ng v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i t\u1eebng b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t r\u1ed3i l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e1i t\u1ea1o qu\u1ea3 th\u1eadt l\u00e0 c\u00f3 t\u1ed3n t\u1ea1i.<\/p>\n<p>T\u1eeb nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n v\u1ec1 c\u00e1c di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n \u1edf kh\u1eafp n\u01a1i hi\u1ec7n nay \u0111\u00e3 cung c\u1ea5p r\u1ea5t nhi\u1ec1u b\u1eb1ng ch\u1ee9ng kh\u00f4ng th\u1ec3 ph\u1ee7 nh\u1eadn v\u1ec1 s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed. Trong nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n v\u1ec1 c\u00e1c n\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed n\u00e0y, \u0111\u00e3 c\u00f3 nhi\u1ec1u ch\u1ee9ng c\u1ee9 khoa h\u1ecdc ch\u1ee9ng minh x\u00e1c th\u1ef1c t\u1eebng c\u00f3 s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nh\u1eefng n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 \u0111\u1ea1i. Tuy nhi\u00ean, \u0111\u1ec3 nh\u1eefng di t\u00edch n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c ghi v\u00e0o s\u1eed s\u00e1ch v\u1eabn l\u00e0 \u0111i\u1ec1u r\u1ea5t kh\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc v\u00e0 nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc hi\u1ec7n nay th\u1eeba nh\u1eadn, v\u00ec \u0111i\u1ec1u n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi quan \u0111i\u1ec3m l\u1ecbch s\u1eed truy\u1ec1n th\u1ed1ng tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y. Tuy v\u1eady ch\u00fang ta v\u1eabn tin r\u1eb1ng, ch\u1ec9 c\u1ea7n c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc thay \u0111\u1ed5i quan ni\u1ec7m c\u1ed1 h\u1eefu, b\u1eaft \u0111\u1ea7u nh\u1eadn th\u1ee9c l\u1ea1i m\u1edbi ch\u00e2n t\u01b0\u1edbng c\u1ee7a l\u1ecbch s\u1eed, th\u00ec \u0111\u00f3 ch\u1ec9 c\u00f2n l\u00e0 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1ec1 th\u1eddi gian m\u00e0 th\u00f4i!<\/p>\n<p>Kh\u00f4ng nh\u00ecn v\u00e0o m\u1ecdi s\u1ef1 x\u00e1o tr\u1ed9n c\u1ee7a th\u1ebf gian, nh\u1eefng di t\u00edch c\u1ee7a v\u0103n minh c\u1ed5 \u0111\u1ea1i d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n v\u1eabn l\u1eb7ng l\u1ebd s\u1eebng s\u1eefng t\u1ed3n t\u1ea1i d\u01b0\u1edbi l\u00f2ng \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng\u2026<\/p>\n<p>D\u1ecbch t\u1eeb: <a class=\"external free\" href=\"https:\/\/www.zhengjian.org\/node\/21021\" rel=\"nofollow\">https:\/\/www.zhengjian.org\/node\/21021<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[ChanhKien.org] Ch\u01b0\u01a1ng 3: B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m Ph\u1ea7n III-1: Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n Th\u00e1ch th\u1ee9c quan ni\u1ec7m l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft v\u1ec1 l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t ch\u1ee9? Ng\u00e0y nay sau khi nghi\u00ean c\u1ee9u, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u1ecfng \u0111o\u00e1n r\u1eb1ng Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t ch\u00fang ta \u0111ang sinh s\u1ed1ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[81],"tags":[508],"class_list":["post-49592","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bi-an-khoa-hoc","tag-ven-buc-man-van-minh-tien-su"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m - Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m - Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[ChanhKien.org] Ch\u01b0\u01a1ng 3: B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m Ph\u1ea7n III-1: Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n Th\u00e1ch th\u1ee9c quan ni\u1ec7m l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft v\u1ec1 l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t ch\u1ee9? Ng\u00e0y nay sau khi nghi\u00ean c\u1ee9u, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u1ecfng \u0111o\u00e1n r\u1eb1ng Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t ch\u00fang ta \u0111ang sinh s\u1ed1ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-10-01T05:58:16+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"editor_n\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"editor_n\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"29 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html\"},\"author\":{\"name\":\"editor_n\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"headline\":\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m &#8211; Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n\",\"datePublished\":\"2025-10-01T05:58:16+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html\"},\"wordCount\":5870,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg\",\"keywords\":[\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed\"],\"articleSection\":[\"B\u00ed \u1ea9n khoa h\u1ecdc\"],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html\",\"name\":\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m - Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg\",\"datePublished\":\"2025-10-01T05:58:16+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m &#8211; Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\",\"name\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"description\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\",\"name\":\"editor_n\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"editor_n\"},\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m - Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m - Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","og_description":"[ChanhKien.org] Ch\u01b0\u01a1ng 3: B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m Ph\u1ea7n III-1: Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n Th\u00e1ch th\u1ee9c quan ni\u1ec7m l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i B\u1ea1n c\u00f3 bi\u1ebft v\u1ec1 l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t ch\u1ee9? Ng\u00e0y nay sau khi nghi\u00ean c\u1ee9u, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u1ecfng \u0111o\u00e1n r\u1eb1ng Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t ch\u00fang ta \u0111ang sinh s\u1ed1ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c [&hellip;]","og_url":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html","og_site_name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","article_published_time":"2025-10-01T05:58:16+00:00","og_image":[{"url":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"editor_n","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"editor_n","Est. reading time":"29 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html"},"author":{"name":"editor_n","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"headline":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m &#8211; Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n","datePublished":"2025-10-01T05:58:16+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html"},"wordCount":5870,"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg","keywords":["V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed"],"articleSection":["B\u00ed \u1ea9n khoa h\u1ecdc"],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html","url":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html","name":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m - Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg","datePublished":"2025-10-01T05:58:16+00:00","author":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#primaryimage","url":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg","contentUrl":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/2003-3-30-japanundersea1_web-image.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/10\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-13-bi-an-ngan-nam-di-tich-duoi-day-bien.html#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/chanhkien.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 13): B\u00ed \u1ea9n ng\u00e0n n\u0103m &#8211; Di t\u00edch d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e1y bi\u1ec3n"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website","url":"https:\/\/chanhkien.org\/","name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","description":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085","name":"editor_n","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","caption":"editor_n"},"url":"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/49592","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=49592"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/49592\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=49592"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=49592"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=49592"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}