[ChanhKien.org]<\/b><\/p>\n
Người Trung Quốc từ xưa đã rất yêu thích trà, và khi nói đến sự tốt xấu của trà, chắc hẳn mỗi người đều có những quan điểm riêng. Tuy nhiên, khi đàm luận về Trà đạo, trong ấn tượng của nhiều người, Trà đạo thường gắn liền với bộ trà cụ tinh xảo, những quy tắc pha trà nghiêm ngặt và các nghi lễ khi pha trà. Đó đương nhiên là một phần của Trà đạo, nhưng có lẽ, để gọi là “Đạo”, dường như nó không chỉ dừng lại ở đó.<\/p>\n
Có người nói, rằng Trà đạo gồm bốn chữ: tinh, hành, kiệm, đức. Đây là lấy từ trong “Trà Kinh” mà ra, Trà Kinh có đoạn “Trà chi vi dụng, vị chí hàn, vi ẩm tối nghi tinh hành kiệm đức chi nhân, nhược nhiệt khát, ngưng muộn, não thống, mục sáp, tứ chi phiền, bách tiết bất thư, liễu tứ ngũ xuyết, dữ thể hồ, cam lộ khánh hàng dã” (tạm dịch: trà có tính hàn, cần kiệm, thích hợp cho người tu hành đắc độ, đức hạnh. Tính hàn trong trà khiến họ có thể thanh tịnh, an yên, tránh xa mọi thứ tranh giành thế tục hư danh. Nếu như (cảm thấy) khát nước, nóng bức, đầu óc mơ hồ, đau đầu, mắt khô, tứ chi đau nhức, các khớp xương không thoải mái, chỉ cần uống vài ngụm, sẽ có tác dụng như đề hồ, cam lộ). Tuy nhiên, khi đọc kĩ nguyên văn chúng ta sẽ phát hiện, rằng điều này dường như chỉ nói về phẩm chất mà người uống trà nên có. Cũng có người cho rằng Trà đạo là bốn chữ “hòa, tĩnh, di, chân”. Sau khi Trà đạo được truyền vào Nhật Bản, nó đã biến đổi thành bốn quy tắc “hòa, kính, thanh, tịch”.<\/p>\n
Xem ra, lý giải của mỗi người về Trà đạo là có sự khác nhau rất lớn. Vậy rốt cuộc, thế nào là Trà đạo? Câu hỏi này không khỏi khiến chúng ta theo dòng chảy lịch sử mà tìm đáp án của nó.<\/p>\n
Nguồn gốc và sự phát triển của Trà đạo<\/b><\/p>\n
Nếu muốn truy nguyên nguồn gốc của Trà đạo, chúng ta không thể không nhắc đến Thần Nông thời thượng cổ. Truyền thuyết kể rằng: “Thần Nông nếm bách thảo, một ngày nọ ông trúng phải 72 loại độc, nhờ uống trà mà giải độc”. Thần Nông vì muốn hiểu rõ thuộc tính (tính chất) của các loại thực vật nên ông đã nếm thử vô số cây cỏ, trong một ngày có thể bị trúng độc nhiều lần. Sau khi bị trúng độc, ông dùng trà để tìm ra độc tố và giải trừ trạng thái trúng độc. Cho nên, từ gốc rễ mà nói, “Trà đạo” chính là “Tra đạo” (chính là con đường hay “quá trình” tìm kiếm và kiểm tra). Nếu xét rộng hơn một chút, điều này rất giống với các môn tu luyện Chính Pháp, cần tìm kiếm bên trong để tìm ra những chấp trước, ham muốn trong tâm, từ đó mà tiêu trừ chúng.<\/p>\n
Đến thời Xuân Thu Chiến Quốc, việc uống trà của người dân giống như nấu thuốc Trung y, họ nấu lá trà, cành trà cùng với nước rồi uống. Loại trà này được gọi là “trà nấu sống”. Vì nước trà có vị đắng chát, nên thời đó được gọi là “khổ trà”. Vậy hiển nhiên, vào thời đó người ta uống trà không phải để thưởng cái hương vị, mà là để tận dụng tác dụng giải độc và dưỡng sinh của trà.<\/p>\n
Đến thời Nam Bắc triều, đa số các văn sĩ và đại phu đều tín Đạo, tu Đạo và tôn sùng cuộc sống thanh đàm, họ uống trà để hỗ trợ cho những buổi thanh đàm (chỉ hoạt động giao lưu học thuật của tầng lớp trí thức quý tộc thời kỳ Ngụy Tấn Nam Bắc triều, lấy việc thảo luận về triết lý nhân sinh, xã hội và vũ trụ làm cốt lõi), từ đó mà ngộ Đạo. Thời đó, cũng có không ít đệ tử Phật môn như Pháp Tộ, Chi Hiếu Long, Lưu Nguyên Chân đã kết duyên sâu sắc với trà.<\/p>\n
Đến thời nhà Đường, tác phẩm “Trà Kinh” của Lục Vũ ra đời. Trong sách, ông đã hệ thống hóa và trình bày một cách toàn diện các khía cạnh và nội dung như: “trồng trà, chế biến trà, nấu trà và thưởng trà”, đánh dấu sự trưởng thành của văn hóa trà. Vào thời kỳ đó, “trà đạo thịnh hành, từ vương công quý tộc đến quan lại trong triều không ai là không uống trà” (Phong Thị Văn Kiến Ký).<\/p>\n
Chính vào thời kỳ này, hạt trà đã được nhà sư Saichō mang về Nhật Bản để trồng. Về sau, thiền sư Yōsai mang kỹ thuật chế biến trà về Nhật. Trải qua hơn 1000 năm phát triển, Nhật Bản đã hình thành nên một nền văn hóa “Trà đạo” độc đáo, mang đậm tư tưởng triết học và vẻ đẹp thẩm mỹ.<\/p>\n
Đến thời lưỡng Tống (Bắc Tống và Nam Tống), trà nghệ và các học thuật về trà đã phát triển và đạt đến đỉnh điểm. Chính trong giai đoạn này, phương pháp “điểm trà” cũng xuất hiện.<\/p>\n
Từ thời Nguyên cho đến ngày nay, phương pháp chế biến và pha trà cũng đã không ngừng phát triển, khiến cho trà ngày càng trở nên gần gũi với đời sống, trà đã trở thành một trong bảy thứ không thể thiếu trong cuộc sống hằng ngày của người Trung Quốc (đó là: củi, gạo, dầu, muối, tương, giấm, trà).<\/p>\n
Trà đạo và Phật duyên<\/b><\/p>\n
Nếu nói Thần Nông là vị thủy tổ khai sinh của Trà đạo, thì nguyên do thực sự khiến Trà đạo hưng thịnh lại gắn bó mật thiết với phương pháp tu luyện của Phật môn.<\/p>\n
“Vào những năm Khai Nguyên, tại chùa Linh Nham ở Thái Sơn có một vị đại sư hàng ma phục yêu phát dương thiền giáo, học thiền thì phải không bị mê mờ buồn ngủ, lại không ăn vào buổi tối, nên các tăng nhân đều uống trà. Mỗi người đều mang trà theo bên mình, đi đến đâu cũng đun nước uống trà. Từ đó, người người noi theo, dần dần trở thành một phong tục” (theo Phong Thị Văn Kiến Ký). Các tăng nhân khi tọa thiền tu hành, thường cần nhập định trong thời gian dài, thông thường suốt đêm không ngủ. Việc uống trà giúp họ xua tan cơn buồn ngủ, đồng thời có thể hỗ trợ người ta tĩnh tâm, loại bỏ tạp niệm, vì thế trà trở thành lựa chọn không thể thiếu đối với người tu hành. Vì vậy, phong tục uống trà thời Đường đã khởi phát từ giới tăng nhân, và theo cùng với sự phát triển nhanh chóng của các pháp môn Phật gia trong thời kỳ này, văn hóa trà cũng theo đó mà phồn thịnh.<\/p>\n
Vào thời Đường và Tống, trong các danh tự và bảo sát (chùa lớn), đều có treo “trà cổ” (một loại trống dùng riêng cho trà), chùa chiền sẽ gõ loại trống này để tập hợp chư tăng đến uống trà. Như câu thơ: “Xuân yên tự viện xao trà cổ, tịch chiếu lầu thái trác tửu kỳ” (tạm dịch: Sương phủ trống trà vang tự viện. Ánh tà cờ rượu cắm lâu đài) (trích Tây Hồ xuân nhật – Lâm Bô), đây chính là hình ảnh thu nhỏ của việc tăng nhân uống trà để hỗ trợ việc tu hành.<\/p>\n
Các nhà sư không những uống trà, mà còn tự tay trồng trà, những vườn trà sớm nhất phần lớn đều nằm cạnh các ngôi chùa. “Năm đầu niên hiệu Trị Bình (1064), chùa được đổi tên như hiện nay. Bên cạnh chùa có ngọn núi lớn gọi là Tử Cao, nơi sản sinh ra loại trà đặc biệt. Phía sau Phật điện có một dòng suối chảy từ khe đá ra, người dân lấy nước đó nấu thuốc rất hiệu nghiệm” (theo Gia Định Xích Thành Chí).<\/p>\n
Ở chùa Nam Nhạc thuộc Nghĩa Hưng có suối Chân Châu, thiền sư Trù Tích từng thử uống nước ấy, nói rằng: “Dùng suối này để pha trà Đồng Lư, chẳng phải rất thích hợp sao?” Chẳng bao lâu sau, có một con bạch xà ngậm con rơi xuống trước chùa, từ đó câu chuyện lan rộng, hương vị trà càng thêm tuyệt hảo, người dân địa phương rất quý trọng (theo Trà sử).<\/p>\n
Chùa Hổ Khâu ở phía Tây thành phố Tô Châu, nơi sản xuất trà (Cố Tô Chí)<\/b><\/p>\n
Vương Toản “Tặng Thiền sư Khởi Vân của phái Thiên Thai, trồng trà, sinh sống ở chùa Hổ Khâu” thơ rằng:<\/p>\n
Thượng nhân trú cô phong,
\nThanh nhàn hữu tuế nguyệt.
\nTụ đới Xích Thành hà,
\nMi đoan ngưng cổ tuyết.
\nChủng trà liễu nhất sinh,
\nKinh luân nhân manh nghiệt.
\nTư tri nhất niệm thâm,
\nVu nghĩa diệc siêu tuyệt.<\/p>\n
(trích: Hổ Khâu Trà Kinh bổ chú)<\/p>\n
Dịch thơ:<\/p>\n
Một bậc thượng nhân trên núi cao,
\nThanh nhàn ung dung cùng tuế nguyệt.
\nMây mù Xích Thành trong tay áo,
\nHoa tuyết trắng ngần đọng trên mi.
\nMột đời gắn với nghiệp trồng trà,
\nKinh luân đời người nối sinh sinh.
\nSuy tư một niệm thêm sâu sắc,
\nÔi sao áo nghĩa diệu siêu tuyệt.<\/p>\n
Các ghi chép trong cổ thư tất cả đều chứng minh điều này. Cái gọi là “Phật thiên vũ lộ”, xem ra trà quả thật có một mối liên hệ rất sâu sắc với Phật gia.<\/p>\n
Kỳ thực, không chỉ sự phát triển của trà đạo có liên quan đến việc tu luyện của Phật gia, mà ngay cả nội dung trong “Trà Kinh” (茶經) của Lục Vũ, cũng có mối quan hệ rất mật thiết với Phật gia. Lục Vũ vốn là một đứa trẻ bị bỏ rơi, sư phụ của ông Thiền sư Trí Tích đã nuôi dưỡng ông trưởng thành. Thiền sư Trí Tích không những tinh thông Phật Pháp, mà còn am hiểu rất sâu về trà đạo, tuổi thơ của Lục Vũ đã từng theo sư phụ học nghệ thuật pha trà suốt 7 – 8 năm, và đã được thầy truyền thụ những kiến thức chân truyền.<\/p>\n
Đại sư Tích Công ở Kinh Lăng rất thích uống trà, không phải do Lục Vũ pha thì ông nhất quyết không uống. Trong 4 – 5 năm Lục Vũ chu du ở bên ngoài, ông đành phải đoạn tuyệt với hương vị trà. Vua Đường Đại Tông nghe chuyện, bèn triệu mời ông vào cung dâng trà, sai người giỏi pha trà nhất đến pha trà mời ông. Ông vừa nhấp một ngụm liền dừng lại, không uống nữa. Nhà vua nghi ông giả vờ, bèn âm thầm triệu Lục Vũ vào cung. Hôm sau, khi dâng bữa ăn chay cho ông, vua bí mật sai Lục Vũ nấu trà. Đại sư cầm chén, mặt liền tươi tỉnh, vừa uống vừa khen, rằng: “Có cái vị mà Giám Nhi pha” (Giám Nhi là tên tự của Lục Vũ). Vua cảm thán Thiền sư quả là người hiểu biết về trà, rồi mới cho gọi Lục Vũ ra diện kiến. Việc Tích Công yêu trà do Lục Vũ pha đến mức ấy, đủ cho thấy rằng trong Trà Kinh, hẳn đã hội tụ cả trí huệ Phật gia và tinh túy của nghệ thuật trà mà thiền sư từng truyền thụ.<\/p>\n
Thiền vị trong thơ trà<\/b><\/p>\n
Phật gia giảng không, gọi là nhập không môn. Ngôn hành cử chỉ thường ngày của tăng nhân, đều ẩn chứa trí tuệ từ quá trình tu luyện Phật Pháp. Do đó, sự lĩnh hội về trà đạo của họ tất yếu cũng dung hợp với sự giác ngộ trong tu hành Phật Pháp. Chúng ta có thể cảm thụ điều ấy trong rất nhiều bài thơ thưởng trà do các vị tăng nhân sáng tác, thể nghiệm được thiền vị độc đáo trong những bài thơ đó.<\/p>\n
Thưởng Trà
\nTác giả : Tề Kỷ<\/i><\/p>\n
Thạch ốc vãn yên sinh,
\nTùng song thiết niển thanh.
\nNhân lưu lai khách thí,
\nCộng thuyết ký tăng danh.
\nVị kích thi ma loạn,
\nHương sưu thụy tư khinh.
\nXuân phong Tráp xuyên thượng,
\nỨc bàng lục tùng hành.<\/p>\n
Dịch thơ:<\/p>\n
Phòng đá đơn sơ thở khói chiều
\nTùng song kỳ cạch cối nghiền sắt
\nKhách đến từ xa thăm bạn cũ
\nMang theo lễ vật đến thăm hỏi
\nVị trà đắm say người thi sĩ
\nHương thơm khe khẽ tỉnh trí thần
\nTựa như sông Tráp thổi gió xuân
\nNgỡ đang dạo bước chốn đồng xanh<\/p>\n
Tề Kỷ là bằng hữu của Lục Vũ, ông không những là một tăng thi (tăng nhân và thi nhân), mà ông còn là một người yêu thích và hiểu biết rất thâm sâu về Trà đạo.<\/p>\n
Thiền sư Linh Nhất là một cao tăng nổi tiếng đời Đường, ông kết giao với nhiều thi nhân nổi tiếng như Quán Hưu, Lưu Trường Khanh, Lý Gia Hựu, Lang Sĩ Nguyên, Hoàng Phủ Nhiễm, Trương Tịch… Ông cũng để lại một số bài thơ về trà được truyền tụng đến nay.<\/p>\n
Cư sỹ Dữ Nguyên thưởng trà ở đầm Thanh Sơn
\nTác giả : Linh Nhất<\/i><\/p>\n
Dã tuyền yên hỏa bạch vân gian
\nTọa ẩm hương trà ái thử sơn
\nNham hạ duy chu bất nhẫn khứ
\nThanh khê lưu thủy mộ sàn sàn<\/p>\n
Dịch thơ:<\/p>\n
Suối xanh lửa khói trong mây trắng
\nNgồi uống trà thơm giữa núi non
\nThuyền neo chân núi rời chẳng nỡ
\nRóc rách suối chảy buổi cuối chiều.<\/p>\n
Theo lẽ thường người tu hành nghiêm khắc nên cắt đứt sự ham muốn, nhưng ở đây lại không giấu giếm niềm yêu thích trà của mình, không biết ẩn chứa trong đó là những huyền cơ gì.<\/p>\n
Kỳ thực, nhiều văn nhân thời cổ đa số đều là những người tu Phật hoặc tu Đạo, cho dù không phải là người tu hành, họ cũng có mối quan hệ sâu sắc với những người tu Phật, tu Đạo. Những buổi tụ hội của họ thường không thể thiếu thơ và trà, và việc giao tiếp ấy đã trở thành một thông lệ.<\/p>\n
Đêm khuya Thị ngự họ Lý mời Phan Thuật, Thang Hành, Hải Thượng Nhân thưởng trà làm thơ
\nTác giả : Giảo Nhiên<\/i><\/p>\n
Hối dạ bất sinh nguyệt, cầm hiên do vi khai.
\nTường đông ẩn giả tại, Kỳ thượng dật tăng lai.
\nMinh ái truyền hoa ẩm, thi khán quyển tố tài.
\nPhong lưu cao thử hội, hiểu cảnh lũ bồi hồi.<\/p>\n
Dịch thơ:<\/p>\n
Đêm khuya cảnh lặng vắng bóng trăng,
\nDưới hiên đàn cầm vì sao gảy.
\nTường đông đã thấy vị ẩn sĩ,
\nSông Kỳ đến một vị tăng nhân.
\nYêu trà truyền thiệp khai cuộc hội,
\nVăn nhân nhã sĩ bình thi tuyển.
\nCuộc hội phong lưu cao nhã hứng,
\nMặt trời ló rạng hẹn đêm sau.<\/p>\n
Tiện thể xin nói thêm, Giảo Nhiên cũng là bằng hữu của Lục Vũ, đồng thời là một cao tăng tinh thông trà nghệ. Hai người hết sức tâm đầu ý hợp, thường cùng nhau thưởng trà, luận đạo. Giảo Nhiên không chỉ am hiểu Phật lý sâu sắc, mà tài làm thơ của ông cũng vô cùng xuất chúng:<\/p>\n
Ngày chín cùng xử sĩ Lục Vũ uống trà
\nTác giả : Giảo Nhiên.<\/p>\n
(xử sĩ: người có học nhưng chỉ ở nhà, không chịu ra làm quan.)<\/i><\/p>\n
Cửu nhật sơn tăng viện,
\nĐông lê cúc dã hoàng.
\nTục nhân đa phiếm tửu,
\nThùy giải trợ trà hương.<\/p>\n
Dịch thơ:<\/p>\n
Mồng chín non cao ngôi chùa vắng,
\nRào cúc trong đông đã nở vàng.
\nNgười đời quen thói mượn rượu giải,
\nMấy ai thấu hiểu diệu dụng trà.<\/p>\n
“Ẩm trà ca tiếu Thôi Thạch Sứ Quân”
\nTác giả : Giảo Nhiên<\/i><\/p>\n
Việt nhân di ngã Diệm khê minh, Thải đắc kim nha soạn kim đỉnh.
\nTố từ tuyết sắc phiếu mạt hương, Hà tự chư tiên quỳnh nhuỵ tương.
\nNhất ẩm địch hôn mị, Tình lai lãng sảng mãn thiên địa.
\nTái ẩm thanh ngã thần, Hốt như phi vũ sái khinh trần.
\nTam ẩm tiện đắc đạo, Hà tu khổ tâm phá phiền não.
\nThử vật thanh cao thế mạc tri, Thế nhân ẩm tửu đa tự khi.
\nSầu khán Tất Trác ủng gian dạ, Tiếu hướng Đào Tiềm li hạ thời.
\nThôi hầu xuyết chi ý bất dĩ, Cuồng ca nhất khúc kinh nhân nhĩ.
\nThục tri trà đạo toàn nhĩ chân, Duy hữu Đan Khâu đắc như thử.<\/p>\n
Dịch thơ:<\/p>\n
Việt nhân tặng ta trà Diệm khê,
\nBúp ngọc hái về, đỉnh ngọc nê.
\nTuyết sắc sứ trong hương phiếu khứ,
\nQuỳnh tương tiên giới sánh sao bì?
\nNhấp một ngụm, tâm tan mộng mị,
\nKhí thanh thu sáng khắp sơn khê.
\nNgụm thứ hai, thần như tẩy sạch,
\nTựa vũ phiêu bay rửa bụi mê.
\nBa ngụm thấm, dường thông huyền lý,
\nChẳng cần khổ luyện phá ưu phiền.
\nThế gian mấy kẻ hay chăng vậy?
\nMê tửu cuồng ca tự dối mình.
\nThương Tất Trác vò bên đêm vắng,
\nCười Đào Tiềm đối liễu râm râm.
\nThôi công uống mãi không dừng lại,
\nCuồng khúc ngân vang động cổ tâm.
\nAi rõ trà là chân đạo nhỉ?
\nChỉ Đan Khâu lĩnh ngộ uyên thâm.<\/p>\n
Người đời chỉ biết uống rượu để tự dối mình, mà không hiểu được sự tinh diệu trong việc thưởng trà. Việc thỏa mãn nhu cầu ăn uống vốn không phải là điều mà những người tu hành theo Phật Pháp hướng đến. Giảo Nhiên cho rằng, uống trà không những có thể xua tan cơn buồn ngủ, làm cho tinh thần trở nên minh mẫn, mà còn có ích cho con đường tu đạo. Nó chính là chất xúc tác giúp người tu hành lĩnh hội giáo lý của Phật, thấu hiểu đạo lý của Đạo gia.<\/p>\n
(Trong bài thơ, “Đan Khâu” là một vị Thần Tiên, sẽ được đề cập rõ hơn ở phần sau.)<\/i><\/p>\n
Quy cố lâm hậu ký nhị tam tri kỷ
\nTác giả : Quán Hưu<\/i><\/p>\n
Tạc biệt Sở Giang biên,
\nThuần tuần tảo số niên.
\nThi tuy thanh đáo hậu,
\nNhân cánh sầu ư tiền.
\nNgạn thúy liên kiều nhạc,
\nĐinh sa nhập hoại điền.
\nHà thời trùng nhất kiến,
\nĐàm tiếu hữu trà yên.<\/p>\n
Tạm dịch nghĩa:<\/p>\n
Hôm qua chia tay nơi bờ sông Sở,
\nChớp mắt đã mấy năm trôi qua.
\nThơ ta ngày càng trong trẻo tươi mới,
\nNhưng thân này lại gầy hơn thuở trước.
\nBờ sông xanh biếc nối liền non cao,
\nBãi cát trải dài ra đồng hoang vắng.
\nBao giờ ta mới lại tương phùng,
\nCùng nhau thưởng trà thơm, đàm đạo nói cười.<\/p>\n
Chậm rãi đọc thơ thưởng trà của các thi nhân tăng sĩ xưa, ta cảm nhận được sự thanh tịnh cao xa, thấm đẫm thiền vị, tựa như đang nhấp một chén trà thơm, khiến người ta nhớ tưởng mãi không thôi.<\/p>\n
Thần thông “Trà Bách Hí”<\/b><\/p>\n
Các tăng nhân xưa uống trà, hiểu Trà đạo, và thậm chí còn dùng trà để triển hiện thần tích, hóa độ thế nhân. Hình thức đó chính là “Trà Bách Hí”. Những vị cao tăng có công năng<\/a>, đặc biệt có thể thi triển bí quyết thần diệu trong nước trà, khiến trong chén trà hiện lên hình ảnh hoặc chữ viết. Trong sách “Xuyễn danh lục” có chép rằng: “Trà chí Đường thủy thịnh. Cận thế hữu hạ thang vận bỉ, biệt thi diệu quyết, Sử thang văn thủy mạch thành vật tượng giả, Cầm thú trùng ngư hoa thảo chi chủng, tiêm xảo như họa. Đãn tu du tức tự tán diệt. Thử trà chi biến dã, thời nhân vị chi Trà Bách Hí”, tạm dịch “Trà bắt đầu thịnh từ đời Đường. Gần đây có người khi rót nước sôi, dùng muỗng khuấy, lại vận dụng diệu thuật riêng, khiến cho vân nước khi rót trà ra tạo thành hình tượng: loài chim, thú, côn trùng, cá, hoa, cỏ… tinh xảo như tranh. Nhưng chỉ trong khoảnh khắc liền biến mất. Đó là sự biến hóa của trà, người đời gọi đó là Trà Bách Hí”.<\/p>\n Một vị cao tăng tên là Phúc Toàn, có tuyệt kỹ Trà Bách Hí cao cường, khiến vô số người kéo đến xem. Có một lần, ông dùng trà để cúng Phật, rồi hóa hiện trong nước trà một câu thơ. “Trong chén sinh ra thủy đan thanh, công phu vẽ ấy học chẳng thành, Chỉ cười Lục Vũ thủa trước ấy, khéo tay nấu trà được tiếng thơm”.<\/p>\n