{"id":36735,"date":"2025-03-08T11:25:07","date_gmt":"2025-03-08T04:25:07","guid":{"rendered":"https:\/\/chanhkien.org\/?p=36735"},"modified":"2025-05-30T00:02:15","modified_gmt":"2025-05-29T17:02:15","slug":"ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html","title":{"rendered":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a"},"content":{"rendered":"<p><b>[ChanhKien.org]<\/b><\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\" aligncenter\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg\" width=\"379\" height=\"222\" \/><\/a><\/p>\n<p><b>I-3 Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a<\/b><\/p>\n<p>L\u1ecbch s\u1eed \u0111\u00e3 k\u1ec3 v\u1edbi ch\u00fang ta, h\u01a1n 300 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u00dd l\u00e0 Galileo \u0111\u00e3 ph\u00e1t minh ra k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng, m\u1edf ra nh\u1eefng b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ea7u ti\u00ean cho vi\u1ec7c quan s\u00e1t thi\u00ean th\u1ec3 c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i. Th\u1ebf nh\u01b0ng, h\u00ecnh ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eafc tr\u00ean m\u1ed9t t\u1ea3ng \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5t gi\u1eef trong vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng Peru ICA, \u01b0\u1edbc t\u00ednh \u00edt nh\u1ea5t s\u1ed1ng v\u00e0o 500 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, tr\u00ean tay ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y l\u1ea1i c\u1ea7m k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng quan s\u00e1t b\u1ea7u tr\u1eddi, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi c\u00f3 h\u00ecnh \u0111u\u00f4i sao ch\u1ed5i \u0111ang qu\u00e9t ngang qua \u0111\u1ea7u anh ta. \u0110\u00f3 l\u00e0 th\u1eddi \u0111\u1ea1i n\u00e0o, t\u1ea1i sao ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y c\u0169ng t\u1eebng ph\u00e1t minh ra k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng?<\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-stone1_web-image.jpg\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\" aligncenter\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-stone1_web-image.jpg\" width=\"207\" height=\"302\" \/><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><i>Vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng t\u01b0 nh\u00e2n Dr. Javier Cabrera t\u1ea1i Peru \u0111\u00e3 thu th\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t kh\u1ed1i \u0111\u00e1, cho th\u1ea5y tr\u01b0\u1edbc c\u1ea3 khi Galileo ph\u00e1t minh ra k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng, con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 d\u00f9ng k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng \u0111\u1ec3 quan s\u00e1t thi\u00ean th\u1ec3. (\u1ea2nh: Do labyrinthina.com cung c\u1ea5p)<\/i><\/p>\n<p>Li\u00ean quan \u0111\u1ebfn ni\u00ean \u0111\u1ea1i ch\u1ebf t\u00e1c kh\u1ed1i \u0111\u00e1 \u1ea5y c\u00f3 nhi\u1ec1u quan \u0111i\u1ec3m kh\u00e1c nhau. Vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng Dr. Javier Cabrera t\u1ea1i Peru \u0111\u00e3 thu th\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u kh\u1ed1i \u0111\u00e1 gi\u1ed1ng nh\u01b0 v\u1eady, ch\u1ee7 \u0111\u1ec1 \u0111\u01b0\u1ee3c mi\u00eau t\u1ea3 tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t c\u00e1c kh\u1ed1i \u0111\u00e1 ngo\u00e0i nh\u1eefng h\u00ecnh \u1ea3nh quan s\u00e1t thi\u00ean v\u0103n, c\u00f2n c\u00f3 h\u00ecnh \u1ea3nh v\u1ec1 c\u1ea5y gh\u00e9p n\u1ed9i t\u1ea1ng, truy\u1ec1n m\u00e1u, c\u00f9ng nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi s\u0103n \u0111u\u1ed5i kh\u1ee7ng long, v.v. Trong bi\u00ean ni\u00ean s\u1eed c\u1ee7a T\u00e2y Ban Nha t\u1eebng ghi nh\u1eadn ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t kh\u1ed1i \u0111\u00e1 lo\u1ea1i n\u00e0y trong ng\u00f4i m\u1ed9 c\u1ed5 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Inca, do v\u1eady c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u01b0\u1edbc \u0111o\u00e1n n\u00f3 c\u00f3 \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 kho\u1ea3ng 500 n\u0103m l\u1ecbch s\u1eed. Th\u1ebf nh\u01b0ng t\u1eeb c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng con ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 kh\u1ee7ng long c\u00f9ng sinh s\u1ed1ng v\u1edbi nhau m\u00e0 x\u00e9t, c\u00f3 l\u1ebd n\u00f3 \u0111\u1ebfn t\u1eeb nh\u1eefng th\u1eddi k\u1ef3 c\u00f2n xa x\u01b0a h\u01a1n.<\/p>\n<p>C\u00f9ng xem kh\u1ed1i \u0111\u00e1 m\u00e0 vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng ICA thu th\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c, c\u00f3 l\u1ebd ch\u00fang ta kh\u00f4ng kh\u00f3 \u0111\u1ec3 hi\u1ec3u b\u1ed9 l\u1ea1c Dogon v\u00ec sao l\u1ea1i c\u00f3 tri th\u1ee9c thi\u00ean v\u0103n ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111\u1ebfn th\u1ebf.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi Dogon sinh s\u1ed1ng b\u00ean kh\u00fac ngo\u1eb7t c\u1ee7a con s\u00f4ng Nigeria \u1edf ph\u00eda Nam d\u00e3y Himalaya, h\u1ecd s\u1ed1ng b\u1eb1ng tr\u1ed3ng tr\u1ecdt v\u00e0 ch\u0103n nu\u00f4i, h\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f3 v\u0103n t\u1ef1, ch\u1ec9 truy\u1ec1n \u0111\u1ea1t tri th\u1ee9c b\u1eb1ng mi\u1ec7ng. Trong nh\u1eefng gi\u00e1o l\u00fd t\u00f4n gi\u00e1o \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n mi\u1ec7ng su\u1ed1t h\u01a1n 400 n\u0103m c\u1ee7a b\u1ed9 l\u1ea1c n\u00e0y \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng mi\u00eau t\u1ea3 c\u1ef1c k\u1ef3 ch\u00ednh x\u00e1c v\u1ec1 thi\u00ean th\u1ec3 m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc g\u1ecdi l\u00e0 Thi\u00ean Lang tinh B (b\u00ean c\u1ea1nh ch\u00f2m Thi\u00ean Lang), ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y khi\u1ebfn c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u00f4 c\u00f9ng kinh ng\u1ea1c.<\/p>\n<p>V\u00ec ng\u00f4i sao n\u00e0y v\u00f4 c\u00f9ng m\u1edd nh\u1ea1t, kh\u00f4ng th\u1ec3 d\u00f9ng m\u1eaft th\u01b0\u1eddng quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c. C\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc ph\u1ea3i d\u00f9ng nh\u1eefng thi\u1ebft b\u1ecb thi\u00ean v\u0103n k\u1ef9 thu\u1eadt cao \u0111\u1ec3 quan s\u00e1t trong th\u1eddi gian d\u00e0i, m\u00e3i \u0111\u1ebfn t\u1eadn th\u1ebf k\u1ef7 19 m\u1edbi l\u1ea7n \u0111\u1ea7u th\u1ea5y n\u00f3. Kh\u00f4ng c\u00f3 thi\u1ebft b\u1ecb thi\u00ean v\u0103n, nh\u01b0ng nh\u1eefng l\u1eddi truy\u1ec1n mi\u1ec7ng \u0111\u1eddi n\u00e0y n\u1ed1i \u0111\u1eddi kh\u00e1c \u0111\u00e3 n\u00f3i cho ng\u01b0\u1eddi Dogon bi\u1ebft Thi\u00ean Lang tinh l\u00e0 t\u1ed5 h\u1ee3p g\u1ed3m m\u1ed9t ng\u00f4i sao l\u1edbn v\u00e0 m\u1ed9t ng\u00f4i sao nh\u1ecf, th\u1ec3 t\u00edch c\u1ee7a ng\u00f4i sao nh\u1ecf tuy nh\u1ecf nh\u01b0ng tr\u1ecdng l\u01b0\u1ee3ng l\u1ea1i r\u1ea5t n\u1eb7ng, quay quanh ng\u00f4i sao l\u1edbn theo qu\u1ef9 \u0111\u1ea1o elip. H\u01a1n n\u1eefa nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi gi\u00e0 Dogon d\u00f9ng c\u00e2y g\u1eady trong tay v\u1ebd \u0111\u01b0\u1eddng v\u1eadn \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a hai ng\u00f4i sao tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t, r\u1ea5t gi\u1ed1ng v\u1edbi h\u00ecnh \u1ea3nh mi\u00eau t\u1ea3 s\u1ef1 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a hai ng\u00f4i sao do c\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n v\u1ebd ra. V\u00ed d\u1ee5 v\u1ec1 ng\u01b0\u1eddi Dogon \u0111\u00e3 n\u00f3i r\u00f5 r\u1eb1ng t\u1ed5 ti\u00ean c\u1ee7a h\u1ecd t\u1eeb r\u1ea5t s\u1edbm \u0111\u00e3 n\u1eafm v\u1eefng \u0111\u01b0\u1ee3c tri th\u1ee9c v\u1ec1 thi\u00ean v\u0103n \u1edf tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 kh\u00e1 cao.<\/p>\n<p>H\u00ecnh ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1i Peru v\u00e0 tri th\u1ee9c thi\u00ean v\u0103n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Dogon \u0111\u00e3 ti\u1ebft l\u1ed9 nh\u1eefng tri th\u1ee9c v\u00e0 k\u1ef9 thu\u1eadt c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a trong vi\u1ec7c kh\u00e1m ph\u00e1 kh\u00f4ng gian, r\u1ea5t c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng kh\u00f4ng h\u1ec1 k\u00e9m c\u1ea1nh so v\u1edbi ch\u00fang ta. Ch\u00fang ta h\u00e3y c\u00f9ng xem ti\u1ebfp nh\u1eefng v\u1eadn d\u1ee5ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a v\u1ec1 k\u1ef9 thu\u1eadt bay.<\/p>\n<p><b>Bay l\u00ean kh\u00f4ng trung<\/b><\/p>\n<p>Trong s\u00e1ch c\u1ed5 Trung Qu\u1ed1c c\u00f3 ghi ch\u00e9p v\u1ec1 chuy\u1ec7n ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a t\u1eebng ch\u1ebf t\u1ea1o c\u00f4ng c\u1ee5 bay, ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y ch\u00ednh l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1eadu nh\u00e2n t\u00f4n x\u01b0ng l\u00e0 th\u1ee7y t\u1ed5 ngh\u1ec1 th\u1ee7 c\u00f4ng, \u0111\u00f3 l\u00e0 L\u1ed7 Ban th\u1eddi Xu\u00e2n Thu chi\u1ebfn qu\u1ed1c. Trong \u201cM\u1eb7c T\u1eed &#8211; L\u1ed7 V\u1ea5n\u201d c\u00f3 ghi ch\u00e9p: \u201cC\u00f4ng Th\u00e2u T\u1eed \u0111\u1ebdo mi\u1ebfng tr\u00fac nh\u01b0 chim th\u01b0\u1edbc, ba ng\u00e0y kh\u00f4ng r\u01a1i\u201d. C\u00f3 \u00fd r\u1eb1ng chi\u1ebfc m\u00e1y bay c\u00f3 h\u00ecnh d\u00e1ng nh\u01b0 chim th\u01b0\u1edbc \u1ea5y c\u00f3 th\u1ec3 gi\u00fap n\u00f3 \u1edf tr\u00ean kh\u00f4ng bay l\u01b0\u1ee3n su\u1ed1t ba ng\u00e0y. H\u01a1n n\u1eefa v\u00ec \u0111\u1ec3 ho\u00e0n th\u00e0nh nhi\u1ec7m v\u1ee5 trinh s\u00e1t trong chi\u1ebfn tranh, L\u1ed7 Ban c\u0169ng t\u1eebng ch\u1ebf t\u1ea1o m\u1ed9t con di\u1ec1u h\u00e2u l\u1edbn b\u1eb1ng g\u1ed7, theo ghi ch\u00e9p trong \u201cH\u1ed3ng Th\u01b0\u201d: \u201cC\u00f4ng Th\u00e2u l\u00e0m di\u1ec1u h\u00e2u g\u1ed7, nh\u00ecn l\u00e9n v\u00e0o kinh th\u00e0nh nh\u00e0 T\u1ed1ng\u201d. Ngo\u00e0i c\u1ed7 m\u00e1y th\u00e1m th\u00ednh, L\u1ed7 Ban c\u00f2n ch\u1ebf t\u1ea1o m\u00e1y bay ch\u1edf kh\u00e1ch. Trong \u201cD\u1eadu D\u01b0\u01a1ng T\u1ea1p Tr\u1edf\u201d th\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng ghi ch\u00e9p r\u1eb1ng L\u1ed7 Ban r\u1eddi xa qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng ki\u1ebfm s\u1ed1ng, v\u00ec nh\u1edb th\u00ea t\u1eed \u1edf nh\u00e0, th\u1ebf n\u00ean \u0111\u00e3 ch\u1ebf t\u1ea1o m\u1ed9t con di\u1ec1u h\u00e2u g\u1ed7, ch\u1ec9 c\u1ea7n c\u01b0\u1ee1i tr\u00ean c\u1ed7 m\u00e1y n\u00e0y, di\u1ec1u h\u00e2u g\u1ed7 s\u1ebd bay th\u1eb3ng l\u00ean tr\u1eddi, \u00f4ng \u0111\u00e3 ng\u1ed3i tr\u00ean con di\u1ec1u h\u00e2u n\u00e0y bay v\u1ec1 nh\u00e0 g\u1eb7p v\u1ee3, h\u00f4m sau l\u1ea1i tr\u1edf v\u1ec1 l\u00e0m vi\u1ec7c.<\/p>\n<p>Li\u00ean quan \u0111\u1ebfn nh\u1eefng ghi ch\u00e9p v\u1ec1 chim g\u1ed7, \u1edf ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y c\u0169ng c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n th\u00fa v\u1ecb. N\u0103m 1898, trong ng\u00f4i m\u1ed9 Ai C\u1eadp c\u1ed5 \u0111\u1ea1i t\u1ea1i Saqqara, nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p Lauret \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1ed9t s\u1ea3n ph\u1ea9m th\u1ee7 c\u00f4ng chim g\u1ed7, tr\u1eafc \u0111\u1ecbnh th\u1eddi gian ch\u1ebf t\u1ea1o v\u00e0o kho\u1ea3ng 200 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc c\u00f4ng nguy\u00ean. V\u00ec nh\u00e2n lo\u1ea1i v\u00e0o n\u0103m 1898 v\u1eabn ch\u01b0a bi\u1ebft m\u00f9i v\u1ecb ng\u1ed3i m\u00e1y bay bay l\u00ean tr\u1eddi l\u00e0 th\u1ebf n\u00e0o, v\u1eady n\u00ean n\u00f3 b\u1ecb kho\u00e1c l\u00ean m\u1ed9t t\u1eeb chim g\u1ed7, r\u1ed3i l\u1eb7ng l\u1ebd n\u1eb1m t\u1ea1i vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng Cairo su\u1ed1t h\u01a1n 70 n\u0103m, kh\u00f4ng ai ng\u00f3 ng\u00e0ng. Cho \u0111\u1ebfn t\u1eadn n\u0103m 1969, Khalil Messiha m\u1ed9t b\u00e1c s\u1ef9 ng\u01b0\u1eddi Ai C\u1eadp n\u1ed5i ti\u1ebfng trong vi\u1ec7c ch\u1ebf t\u1ea1o m\u00f4 h\u00ecnh \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra n\u00f3, s\u1ea3n ph\u1ea9m chim g\u1ed7 n\u00e0y khi\u1ebfn \u00f4ng nh\u1edb l\u1ea1i kinh nghi\u1ec7m ch\u1ebf t\u1ea1o m\u00f4 h\u00ecnh m\u00e1y bay c\u1ee7a m\u00ecnh. \u00d4ng ngh\u0129 \u0111\u00e2y kh\u00f4ng \u0111\u01a1n thu\u1ea7n ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t ch\u00fa chim. N\u00f3 kh\u00e1c v\u1edbi nh\u1eefng con chim kh\u00e1c, kh\u00f4ng c\u00f3 ch\u00e2n, c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 l\u00f4ng v\u0169, l\u1ea1i kh\u00f4ng c\u00f3 l\u00f4ng \u0111u\u00f4i ngang. H\u01a1n n\u1eefa, l\u00f4ng \u0111u\u00f4i ph\u00eda cu\u1ed1i c\u1ee7a n\u00f3 l\u1ea1i d\u1ef1ng \u0111\u1ee9ng, c\u00f2n m\u1eb7t c\u1eaft ngang c\u1ee7a c\u00e1nh b\u00ean h\u00f4ng (airfoil cross-section), l\u1ea1i ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n ch\u1ebf t\u1ea1o m\u00e1y bay. Sau n\u00e0y \u00f4ng c\u0103n c\u1ee9 theo k\u00edch th\u01b0\u1edbc \u1ea5y ch\u1ebf t\u1ea1o ra m\u1ed9t con chim kh\u00e1c y h\u1ec7t, tuy kh\u00f4ng bi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi Ai C\u1eadp \u0111\u00e3 d\u00f9ng ngu\u1ed3n l\u1ef1c n\u00e0o \u0111\u1ec3 khi\u1ebfn n\u00f3 bay l\u00ean, nh\u01b0ng v\u1ecb b\u00e1c s\u1ef9 n\u00e0y sau khi d\u00f9ng tay ph\u00f3ng n\u00f3 l\u00ean, ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00f3 th\u1eadt s\u1ef1 c\u00f3 th\u1ec3 bay l\u00ean.<\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\" aligncenter\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg\" width=\"365\" height=\"214\" \/><\/a><\/p>\n<p><i>Vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng Cairo tr\u01b0ng b\u00e0y m\u1ed9t con chim g\u1ed7 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y trong m\u1ed9t l\u0103ng m\u1ed9 Ai C\u1eadp c\u1ed5 \u0111\u1ea1i, theo nghi\u00ean c\u1ee9u th\u1ef1c t\u1ebf, n\u00f3 kh\u00f4ng ch\u1ec9 bay \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00e0 c\u00f2n c\u00f3 t\u1ec9 l\u1ec7 kh\u00e1 gi\u1ed1ng v\u1edbi t\u00e0u l\u01b0\u1ee3n ng\u00e0y nay. (\u1ea2nh: cung c\u1ea5p b\u1edfi Dawoud Khalil Messiha)<\/i><\/p>\n<p>Sau n\u00e0y c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u00e1t hi\u1ec7n r\u1eb1ng m\u00f4 h\u00ecnh n\u00e0y c\u00f3 t\u1ec9 l\u1ec7 kh\u00e1 gi\u1ed1ng v\u1edbi lo\u1ea1i t\u00e0u l\u01b0\u1ee3n c\u00f3 \u0111\u1ed9ng c\u01a1 ng\u00e0y nay. Lo\u1ea1i t\u00e0u l\u01b0\u1ee3n n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ef1a v\u00e0o ch\u00ednh n\u00f3 \u0111\u1ec3 ti\u1ebfp t\u1ee5c bay l\u01b0\u1ee3n tr\u00ean kh\u00f4ng trung, th\u1eadm ch\u00ed g\u1eafn th\u00eam m\u1ed9t \u0111\u1ed9ng c\u01a1 nh\u1ecf c\u00f3 th\u1ec3 gi\u00fap n\u00f3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed1c \u0111\u1ed9 t\u1eeb 45 \u0111\u1ebfn 65 d\u1eb7m (72 \u0111\u1ebfn 105km) m\u1ed7i ng\u00e0y, h\u01a1n n\u1eefa c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1edf \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng \u0111\u1ed3 v\u1eadt r\u1ea5t n\u1eb7ng. C\u0103n c\u1ee9 theo th\u00f3i quen th\u01b0\u1eddng l\u00e0m m\u00f4 h\u00ecnh tr\u01b0\u1edbc khi ch\u1ebf t\u00e1c c\u1ee7a c\u00e1c th\u1ee3 th\u1ee7 c\u00f4ng Ai C\u1eadp m\u00e0 x\u00e9t, con chim g\u1ed7 n\u00e0y r\u1ea5t c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng gi\u1ed1ng v\u1edbi con di\u1ec1u h\u00e2u g\u1ed7 c\u1ee7a L\u1ed7 Ban, l\u00e0 m\u1ed9t c\u00f4ng c\u1ee5 v\u1eadn chuy\u1ec3n c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Ai C\u1eadp c\u1ed5.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i v\u1ec1 bay l\u01b0\u1ee3n m\u1edbi ph\u00e1t tri\u1ec3n kho\u1ea3ng 200 n\u0103m, v\u00e0o n\u0103m 1903 hai anh em nh\u00e0 Wright \u0111\u00e3 ho\u00e0n th\u00e0nh l\u1ea7n bay l\u01b0\u1ee3n t\u1ef1 do \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, th\u1ef1c s\u1ef1 thi\u1ebft l\u1eadp n\u1ec1n t\u1ea3ng l\u00fd lu\u1eadn cho vi\u1ec7c ch\u1ebf t\u1ea1o m\u00e1y bay. C\u00f2n L\u1ed7 Ban v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Ai C\u1eadp c\u1ed5 d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 s\u1edbm \u0111\u00e3 n\u1eafm v\u1eefng nh\u1eefng l\u00fd lu\u1eadn \u1ea5y r\u1ed3i, nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y \u0111\u00e3 nh\u1eafc nh\u1edf ch\u00fang ta r\u1eb1ng li\u1ec7u c\u00f3 n\u00ean c\u00e2n nh\u1eafc vi\u1ec7c nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ea1i t\u1eeb \u0111\u1ea7u nh\u1eefng suy \u0111o\u00e1n v\u1ec1 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i, tri th\u1ee9c c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a th\u1ef1c s\u1ef1 \u0111\u00e3 v\u01b0\u1ee3t kh\u1ecfi m\u1ee9c \u0111\u1ed9 hi\u1ec3u bi\u1ebft c\u1ee7a ch\u00fang ta. Ph\u00e1t hi\u1ec7n ti\u1ebfp sau \u0111\u00e2y l\u1ea1i c\u00e0ng khi\u1ebfn con ng\u01b0\u1eddi kinh ng\u1ea1c, n\u00f3 ti\u1ebft l\u1ed9 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a c\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00e3 v\u01b0\u1ee3t kh\u1ecfi ph\u1ea1m vi b\u1ea7u tr\u1eddi, th\u1eadm ch\u00ed v\u01b0\u1ee3t xa \u0111\u1ebfn ngo\u00e0i t\u1ea7ng kh\u00f4ng gian.<\/p>\n<p><b>B\u1ea3n \u0111\u1ed3 kh\u00f4ng gian<\/b><\/p>\n<p>N\u0103m 1959, M\u1ef9 \u0111\u00e3 th\u00e0nh c\u00f4ng d\u00f9ng v\u1ec7 tinh nh\u00e2n t\u1ea1o ch\u1ee5p \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ee9c \u1ea3nh \u0111\u1ea7u ti\u00ean v\u1ec1 Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t nh\u00ecn t\u1eeb v\u0169 tr\u1ee5. Tuy ch\u1ea5t l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a b\u1ee9c \u1ea3nh n\u00e0y kh\u00f4ng t\u1ed1t l\u1eafm, nh\u01b0ng \u0111\u00e2y l\u00e0 l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean con ng\u01b0\u1eddi d\u00f9ng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p khoa h\u1ecdc quan s\u00e1t \u0111\u1ecba c\u1ea7u m\u00e0 ch\u00fang ta \u0111ang sinh s\u1ed1ng t\u1eeb kho\u1ea3ng c\u00e1ch 17 ngh\u00ecn d\u1eb7m tr\u00ean kh\u00f4ng trung. Sau \u0111\u00f3, c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u nghi\u00ean c\u1ee9u khoa h\u1ecdc c\u0169ng b\u1eaft \u0111\u1ea7u s\u1eed d\u1ee5ng k\u1ef9 thu\u1eadt ch\u1ee5p v\u1ec7 tinh, trong \u0111\u00f3 trong m\u1ed9t l\u1ea7n quan s\u00e1t ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u \u0111\u00e1ng kinh ng\u1ea1c.<\/p>\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc g\u1eafn m\u00e1y \u1ea3nh l\u00ean con t\u00e0u kh\u00f4ng gian bay tr\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi Cairo, ch\u1ee5p \u1ea3nh t\u1eeb tr\u00ean cao xu\u1ed1ng. Khi \u1ea3nh \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eeda ra, h\u1ecd li\u1ec1n th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t h\u00ecnh \u1ea3nh nh\u01b0 sau: v\u00ec \u1ed1ng k\u00ednh m\u00e1y \u1ea3nh nh\u1eafm th\u1eb3ng v\u00e0o khu v\u1ef1c n\u00e0y, l\u1ea5y Cairo l\u00e0m trung t\u00e2m, trong b\u00e1n k\u00ednh 5.000 d\u1eb7m, t\u1ea5t c\u1ea3 s\u1ef1 v\u1eadt \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c di\u1ec5n t\u1ea3 r\u00f5 tr\u00ean m\u00e0n \u1ea3nh. Th\u1ebf nh\u01b0ng, t\u1eeb \u0111i\u1ec3m trung t\u00e2m \u0111\u01b0a m\u1eaft nh\u00ecn ra b\u1ed1n ph\u00eda, c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng l\u1ee5c \u0111\u1ecba v\u00e0 b\u00ecnh nguy\u00ean \u0111\u00e3 tr\u1edf n\u00ean m\u01a1 h\u1ed3 kh\u00f4ng r\u00f5. \u0110\u00e2y l\u00e0 v\u00ec Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t h\u00ecnh c\u1ea7u, c\u00e1ch \u0111i\u1ec3m trung t\u00e2m c\u00e0ng xa th\u00ec nh\u1eefng c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y s\u1ebd c\u00e0ng b\u1ecb l\u1ec7ch xu\u1ed1ng ph\u00eda d\u01b0\u1edbi. V\u00ed nh\u01b0 \u0111\u1ecba h\u00ecnh c\u1ee7a Nam M\u1ef9 s\u1ebd tr\u1edf n\u00ean v\u00f4 c\u00f9ng k\u1ef3 l\u1ea1, h\u1eb9p v\u00e0 d\u00e0i. Nh\u1eefng c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed3ng c\u0169ng s\u1ebd xu\u1ea5t hi\u1ec7n tr\u00ean c\u00e1c b\u1ee9c \u1ea3nh \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c phi h\u00e0nh gia ch\u1ee5p t\u1eeb M\u1eb7t Tr\u0103ng. Th\u1ebf nh\u01b0ng khi c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111em so s\u00e1nh nh\u1eefng b\u1ee9c \u1ea3nh \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee5p t\u1eeb v\u1ec7 tinh v\u1edbi nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 c\u1ee7a Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3, h\u1ecd l\u1ea1i ph\u00e1t hi\u1ec7n nh\u1eefng n\u1ed9i dung \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd trong b\u1ea3n \u0111\u1ed3 v\u00e0 \u1ea3nh ch\u1ee5p t\u1eeb v\u1ec7 tinh g\u1ea7n nh\u01b0 gi\u1ed1ng h\u1ec7t nhau. C\u00e1c ng\u1ecdn n\u00fai t\u1ea1i Nam C\u1ef1c b\u1ecb b\u0103ng tuy\u1ebft ph\u1ee7 k\u00edn h\u00e0ng tr\u0103m n\u0103m nay, n\u0103m 1952 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 h\u1ed7 tr\u1ee3 c\u1ee7a m\u00e1y d\u00f2 s\u00f3ng m\u1edbi ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ecb tr\u00ed \u0111\u1ecba l\u00fd ho\u00e0n ch\u1ec9nh c\u1ee7a n\u00f3, nh\u01b0ng tr\u00ean t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00f4 t\u1ea3 c\u1ef1c k\u1ef3 r\u00f5 r\u00e0ng. Ngo\u00e0i ra, \u0111\u01b0\u1eddng bi\u00ean v\u00e0 kinh &#8211; v\u0129 \u0111\u1ed9 c\u0169ng kh\u00e1 chu\u1ea9n x\u00e1c. Th\u1ebf nh\u01b0ng, t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 n\u00e0y l\u1ea1i do m\u1ed9t v\u1ecb ch\u1ec9 huy h\u1ea3i qu\u00e2n Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3 Reis gom g\u00f3p ch\u1ebf t\u00e1c t\u1eeb nhi\u1ec1u t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 vi\u1ec5n c\u1ed5 kh\u00e1c nhau v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 16.<\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-map1_web-image.jpg\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\" aligncenter\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-map1_web-image.jpg\" width=\"253\" height=\"329\" \/><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><i>V\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 16, Ch\u1ec9 huy H\u1ea3i qu\u00e2n Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3 Reis gom g\u00f3p ch\u1ebf t\u00e1c t\u1eeb nhi\u1ec1u t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 vi\u1ec5n c\u1ed5 th\u00e0nh m\u1ed9t b\u1ea3n kh\u00e1 gi\u1ed1ng v\u1edbi h\u00ecnh \u1ea3nh ch\u1ee5p \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1eeb v\u1ec7 tinh.<\/i><\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-map2_web-image.jpg\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\" aligncenter\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-map2_web-image.jpg\" width=\"313\" height=\"219\" \/><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><i>T\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 m\u00f4 ph\u1ecfng Reis l\u1ea5y Cairo l\u00e0m trung t\u00e2m. (\u1ea2nh: cung c\u1ea5p b\u1edfi Adventures Unlimited Press)<\/i><\/p>\n<p>Ph\u00e1t hi\u1ec7n kinh ng\u1ea1c n\u00e0y \u0111\u00e3 khi\u1ebfn c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u1ef1c k\u1ef3 h\u1ee9ng kh\u1edfi, sau khi nghi\u00ean c\u1ee9u th\u00eam h\u1ecd k\u1ebft lu\u1eadn nh\u01b0 sau: 1. T\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y l\u00e0 do s\u00e1u t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 nguy\u00ean th\u1ee7y \u0111\u01b0\u1ee3c l\u01b0u truy\u1ec1n l\u1ea1i t\u1eeb th\u1eddi vi\u1ec5n c\u1ed5 t\u1ea1o th\u00e0nh. 2. K\u1ef9 thu\u1eadt v\u1ebd c\u1ee7a nh\u1eefng b\u1ee9c b\u1ea3n \u0111\u1ed3 nguy\u00ean th\u1ee7y n\u00e0y c\u00f3 l\u1ebd c\u0169ng kh\u00e1 gi\u1ed1ng v\u1edbi k\u1ef9 thu\u1eadt v\u1ebd h\u00ecnh h\u1ecdc ph\u1eb3ng m\u00e0 ch\u00fang ta bi\u1ebft ng\u00e0y nay. 3. K\u1ef9 thu\u1eadt v\u1ebd c\u1ee7a nh\u1eefng b\u1ee9c b\u1ea3n \u0111\u1ed3 nguy\u00ean th\u1ee7y c\u00f3 l\u1ebd l\u1ea5y Cairo, Ai C\u1eadp l\u00e0m trung t\u00e2m cho s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n. T\u1eeb nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y ch\u00fang ta kh\u00f4ng kh\u00f3 \u0111\u1ec3 th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eb1ng nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 nguy\u00ean th\u1ee7y c\u1ee7a Reis c\u1ea7n ph\u1ea3i c\u00f3 k\u1ef9 thu\u1eadt v\u1ebd ti\u1ebfn b\u1ed9 nh\u01b0 ch\u00fang ta ng\u00e0y nay th\u00ec m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c. Nh\u01b0ng nh\u00e2n lo\u1ea1i v\u00e0o tr\u01b0\u1edbc th\u1ebf k\u1ef7 16 ch\u1ec9 c\u00f3 k\u1ef9 thu\u1eadt h\u00e0ng h\u1ea3i, c\u00f2n v\u1ec1 k\u1ef9 thu\u1eadt v\u1ebd t\u1eeb tr\u00ean kh\u00f4ng th\u00ec kh\u00f4ng c\u00e1ch n\u00e0o t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u01b0\u1ee3c. R\u1ed1t cu\u1ed9c t\u1ed5 ti\u00ean c\u1ee7a ch\u00fang ta \u0111\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng k\u1ef9 thu\u1eadt g\u00ec \u0111\u1ec3 ho\u00e0n th\u00e0nh nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 chu\u1ea9n x\u00e1c \u1ea5y? Hay h\u1ecd \u0111\u00e3 t\u1eebng du h\u00e0nh tr\u00ean v\u0169 tr\u1ee5 ch\u0103ng?<\/p>\n<p>D\u1ecbch t\u1eeb: <a class=\"external free\" href=\"https:\/\/big5.zhengjian.org\/node\/20904\" rel=\"nofollow\">https:\/\/big5.zhengjian.org\/node\/20904<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[ChanhKien.org] I-3 Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a L\u1ecbch s\u1eed \u0111\u00e3 k\u1ec3 v\u1edbi ch\u00fang ta, h\u01a1n 300 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u00dd l\u00e0 Galileo \u0111\u00e3 ph\u00e1t minh ra k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng, m\u1edf ra nh\u1eefng b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ea7u ti\u00ean cho vi\u1ec7c quan s\u00e1t thi\u00ean th\u1ec3 c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i. Th\u1ebf nh\u01b0ng, h\u00ecnh ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eafc tr\u00ean m\u1ed9t [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[81,304],"tags":[508],"class_list":["post-36735","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bi-an-khoa-hoc","category-loat-bai","tag-ven-buc-man-van-minh-tien-su"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[ChanhKien.org] I-3 Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a L\u1ecbch s\u1eed \u0111\u00e3 k\u1ec3 v\u1edbi ch\u00fang ta, h\u01a1n 300 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u00dd l\u00e0 Galileo \u0111\u00e3 ph\u00e1t minh ra k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng, m\u1edf ra nh\u1eefng b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ea7u ti\u00ean cho vi\u1ec7c quan s\u00e1t thi\u00ean th\u1ec3 c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i. Th\u1ebf nh\u01b0ng, h\u00ecnh ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eafc tr\u00ean m\u1ed9t [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-03-08T04:25:07+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-05-29T17:02:15+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"editor_n\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"editor_n\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"17 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html\"},\"author\":{\"name\":\"editor_n\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"headline\":\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a\",\"datePublished\":\"2025-03-08T04:25:07+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-29T17:02:15+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html\"},\"wordCount\":3332,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg\",\"keywords\":[\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed\"],\"articleSection\":[\"B\u00ed \u1ea9n khoa h\u1ecdc\",\"Lo\u1ea1t b\u00e0i (Series)\"],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html\",\"name\":\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg\",\"datePublished\":\"2025-03-08T04:25:07+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-29T17:02:15+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\",\"name\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"description\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\",\"name\":\"editor_n\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"editor_n\"},\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","og_description":"[ChanhKien.org] I-3 Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a L\u1ecbch s\u1eed \u0111\u00e3 k\u1ec3 v\u1edbi ch\u00fang ta, h\u01a1n 300 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u00dd l\u00e0 Galileo \u0111\u00e3 ph\u00e1t minh ra k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng, m\u1edf ra nh\u1eefng b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ea7u ti\u00ean cho vi\u1ec7c quan s\u00e1t thi\u00ean th\u1ec3 c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i. Th\u1ebf nh\u01b0ng, h\u00ecnh ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eafc tr\u00ean m\u1ed9t [&hellip;]","og_url":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html","og_site_name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","article_published_time":"2025-03-08T04:25:07+00:00","article_modified_time":"2025-05-29T17:02:15+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"editor_n","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"editor_n","Est. reading time":"17 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html"},"author":{"name":"editor_n","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"headline":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a","datePublished":"2025-03-08T04:25:07+00:00","dateModified":"2025-05-29T17:02:15+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html"},"wordCount":3332,"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg","keywords":["V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed"],"articleSection":["B\u00ed \u1ea9n khoa h\u1ecdc","Lo\u1ea1t b\u00e0i (Series)"],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html","url":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html","name":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg","datePublished":"2025-03-08T04:25:07+00:00","dateModified":"2025-05-29T17:02:15+00:00","author":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#primaryimage","url":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg","contentUrl":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/2003-3-19-bird1_web-image.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2025\/03\/ven-buc-man-van-minh-tien-su-phan-4-hoat-dong-tren-khong-cua-nguoi-xua.html#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/chanhkien.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"V\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed (Ph\u1ea7n 4): Ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean kh\u00f4ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website","url":"https:\/\/chanhkien.org\/","name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","description":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085","name":"editor_n","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","caption":"editor_n"},"url":"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36735","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=36735"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36735\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=36735"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=36735"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=36735"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}