{"id":348,"date":"2007-01-22T17:17:00","date_gmt":"2007-01-22T17:17:00","guid":{"rendered":""},"modified":"2025-05-12T10:31:04","modified_gmt":"2025-05-12T03:31:04","slug":"luan-hoi-su-that-hay-sai-lam","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html","title":{"rendered":"Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m?"},"content":{"rendered":"<p><strong><span style=\"color: black;\">[Chanhkien.org]<\/span><\/strong><\/p>\n<p><strong>Nh\u1eefng kh\u1ea3 n\u0103ng si\u00eau th\u01b0\u1eddng<\/strong> \u2013 s\u1ef1 th\u1eadt, s\u1ef1 sai l\u1ea7m, m\u00ea t\u00edn d\u1ecb \u0111oan hay ch\u1ec9 l\u00e0 s\u1ef1 tr\u00f9ng h\u1ee3p ng\u1eabu nhi\u00ean? C\u00e2u chuy\u1ec7n c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 tr\u00ed \u00f3c phi th\u01b0\u1eddng; c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111i s\u00e2u v\u00e0o qu\u00e1 kh\u1ee9, tr\u00ed \u00f3c c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng di chuy\u1ec3n \u0111\u1ed3 v\u1eadt v\u00e0 c\u1ea3m nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1eadt m\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi nh\u01b0 ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi nh\u1eefng c\u1ea3m gi\u00e1c b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng; nh\u1eefng tr\u00ed \u00f3c l\u00e0m vi\u1ec7c \u0111\u1ed9c l\u1eadp v\u1edbi th\u00e2n th\u1ec3. T\u1eeb th\u1eddi x\u01b0a, nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u b\u00ed \u1ea9n \u0111\u00f3 l\u00e0m nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 l\u00fd l\u1ebd t\u00f2 m\u00f2, nh\u01b0ng ch\u1ec9 sau nh\u1eefng n\u0103m 70 th\u00ec c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u2013 nh\u1eefng nh\u00e0 th\u00e1m t\u1eed tr\u00ed \u00f3c, b\u1eaft \u0111\u1ea7u hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111i\u1ec1u v\u1ec1 s\u1ef1 huy\u1ec1n b\u00ed \u0111ang l\u00e0m vi\u1ec7c b\u00ean trong ch\u00fang ta.<\/p>\n<p>Ch\u00fang ta c\u00f3 m\u1ed9t cu\u1ed9c \u0111\u1eddi ng\u01b0\u1eddi hay l\u00e0 m\u1ed9t v\u00e0i cu\u1ed9c \u0111\u1eddi ? C\u00f3 bao gi\u1edd b\u1ea1n tr\u1ea3i qua m\u1ed9t c\u1ea3m gi\u00e1c \u0111\u00e3 nh\u00ecn th\u1ea5y hay \u201c\u0111\u00e3 t\u1eebng \u1edf \u0111\u00f3 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y\u201d? Theo nh\u1eefng nh\u00e0 th\u00e1m t\u1eed tr\u00ed \u00f3c, ch\u00fang ta tr\u1ea3i qua nhi\u1ec1u \u0111\u1eddi tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y trong qu\u00e1 kh\u1ee9 v\u00e0 ch\u00fang ta s\u1ebd ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra l\u1ea1i, th\u00e0nh m\u1ed9t d\u1ea1ng kh\u00e1c, cho \u0111\u1ebfn khi ch\u00fang ta \u0111\u1ea1t \u0111\u1ebfn m\u1ed9t tr\u1ea1ng th\u00e1i tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i. Sau \u0111\u00e2y l\u00e0 3 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p th\u00fa v\u1ecb c\u1ee7a nh\u1eefng th\u00ed nghi\u1ec7m c\u1ee7a c\u00e1c chuy\u00ean gia v\u1ec1 l\u0129nh v\u1ef1c lu\u00e2n h\u1ed3i.<br \/>\n<strong><br \/>\nTr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p 1<\/strong><\/p>\n<p>Arnall Bloxham l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 th\u00f4i mi\u00ean ng\u01b0\u1eddi x\u1ee9 Wales s\u1ed1ng gi\u1eefa nh\u1eefng n\u0103m 70, trong 20 n\u0103m, \u00f4ng \u0111\u00e3 th\u00f4i mi\u00ean v\u00e0i tr\u0103m ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 \u0111\u00e3 ghi l\u1ea1i nh\u1eefng g\u00ec x\u1ea3y ra theo s\u1ef1 mi\u00eau t\u1ea3 c\u1ee7a h\u1ecd v\u1ec1 nh\u1eefng ki\u1ebfp tr\u01b0\u1edbc. Li\u1ec7u nh\u1eefng \u0111o\u1ea1n b\u0103ng c\u1ee7a Bloxham ch\u1ee9ng minh s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i hay ch\u00fang c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i th\u00edch theo nh\u1eefng c\u00e1ch kh\u00e1c kh\u00f4ng? Ng\u00e0i Arnall Bloxham l\u00e0 m\u1ed9t chuy\u00ean gia trong l\u0129nh v\u1ef1c m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 th\u00f4i mi\u00ean g\u1ecdi l\u00e0 \u2018nh\u1eefng th\u00ed nghi\u1ec7m quy h\u1ed3i c\u1ee7a ki\u1ebfp tr\u01b0\u1edbc\u2019. B\u1eb1ng c\u00e1ch th\u00f4i mi\u00ean, \u00f4ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi tr\u1edf l\u1ea1i th\u1eddi \u0111i\u1ec3m m\u1edbi sinh, v\u00e0 ngay c\u1ea3 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3. L\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd, Bloxham l\u00e0 ch\u1ee7 t\u1ecbch H\u1ed9i c\u00e1c nh\u00e0 th\u00f4i mi\u00ean Anh qu\u1ed1c v\u00e0 \u00f4ng ta \u0111\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng thu\u1eadt th\u00f4i mi\u00ean \u0111\u1ec3 ch\u1eefa b\u1ec7nh, ch\u1eb3ng h\u1ea1n nh\u01b0 h\u00fat thu\u1ed1c.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng g\u00ec di\u1ec5n ra trong c\u00e1c th\u00ed nghi\u1ec7m c\u1ee7a \u00f4ng v\u1ec1 s\u1ef1 quy h\u1ed3i th\u00f4i mi\u00ean th\u00e1ch th\u1ee9c logic c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. Kh\u00e1ch h\u00e0ng c\u1ee7a \u00f4ng ta c\u00f3 th\u1ec3 thu\u1eadt l\u1ea1i, m\u1ed9t c\u00e1ch t\u01b0\u1eddng t\u1eadn chi ti\u1ebft, v\u1ec1 cu\u1ed9c \u0111\u1eddi c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 t\u1eebng s\u1ed1ng h\u00e0ng tr\u0103m n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y.<\/p>\n<p>\u0110i\u1ec1u n\u00e0y d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 th\u1eadt kh\u00f4ng th\u1ec3 tin \u0111\u01b0\u1ee3c, Bloxham \u0111\u00e3 thu l\u1ea1i h\u01a1n 400 cu\u1ed9n b\u0103ng ghi \u00e2m nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111ang h\u1ed3i t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 nh\u1eefng cu\u1ed9c \u0111\u1eddi tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y c\u1ee7a h\u1ecd. Th\u00eam v\u00e0o \u0111\u00f3, nhi\u1ec1u s\u1ef1 vi\u1ec7c \u0111\u01b0\u1ee3c ghi l\u1ea1i r\u1ea5t chi ti\u1ebft, qua c\u00e1c cu\u1ed9n b\u0103ng n\u00e0y \u0111\u1ec3 xem x\u00e9t l\u1ea1i, v\u00e0 k\u1ebft qu\u1ea3 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9ng minh \u0111\u00fang l\u00e0 s\u1ef1 th\u1eadt. Theo Bloxham, b\u1eb1ng ch\u1ee9ng n\u00e0y x\u00e1c minh m\u1ed9t c\u00e1ch r\u00f5 r\u00e0ng r\u1eb1ng s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 c\u00f3 th\u1eadt.<\/p>\n<p>M\u1ed9t trong nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u0111\u01b0\u1ee3c ghi ch\u00e9p c\u1ea9n th\u1eadn l\u00e0 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p c\u1ee7a Jane Evans. S\u1ef1 h\u1ed3i t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a c\u00f4 v\u1ec1 nh\u1eefng cu\u1ed9c \u0111\u1eddi tr\u01b0\u1edbc b\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u00e0o n\u0103m 1971 khi c\u00f4 th\u1ea5y m\u1ed9t t\u1ea5m bi\u1ec3n c\u00f3 d\u00f2ng ch\u1eef: \u201cArnall Bloxham n\u00f3i r\u1eb1ng b\u1ec7nh th\u1ea5p kh\u1edbp l\u00e0 do t\u00e2m l\u00fd.\u201d Jane, m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi n\u1ed9i tr\u1ee3 \u1edf x\u1ee9 Wales 32 tu\u1ed5i m\u1eafc b\u1ec7nh vi\u00eam kh\u1edbp, c\u00f4 th\u1ea5y c\u00e2u n\u00f3i n\u00e0y th\u1eadt l\u1ea1 th\u01b0\u1eddng, v\u00ec th\u1ebf c\u00f4 \u0111\u00e3 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n \u00f4ng c\u00f3 tr\u00e1ch nhi\u1ec7m v\u1edbi t\u1ea5m bi\u1ec3n n\u00e0y. Qu\u1ea3 th\u1eadt, c\u00f4 \u0111\u00e3 li\u00ean l\u1ea1c \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y qua m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi b\u1ea1n c\u1ee7a ch\u1ed3ng c\u00f4. V\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u00f4 \u0111\u00e3 li\u00ean h\u1ec7 \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi 6 cu\u1ed9c \u0111\u1eddi tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y c\u1ee7a c\u00f4. C\u00f4 \u0111\u00e3 t\u1eebng l\u00e0: V\u1ee3 c\u1ee7a m\u1ed9t gia s\u01b0 v\u00e0o th\u1eddi La M\u00e3; M\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi Do Th\u00e1i b\u1ecb t\u00e0n s\u00e1t v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 12 \u1edf York; Ng\u01b0\u1eddi h\u1ea7u c\u1ee7a m\u1ed9t \u00f4ng ho\u00e0ng th\u01b0\u01a1ng gia th\u1eddi trung c\u1ed5 \u1edf Ph\u00e1p; M\u1ed9t t\u1ef3 n\u1eef c\u1ee7a n\u1eef ho\u00e0ng Catherine of Aragon; M\u1ed9t n\u00f4ng d\u00e2n ngh\u00e8o \u1edf Lu\u00e2n \u0110\u00f4n d\u01b0\u1edbi th\u1eddi cai tr\u1ecb c\u1ee7a n\u1eef ho\u00e0ng Anne; V\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t n\u1eef tu s\u0129 v\u00e0o th\u1eadp k\u1ef7 15 \u1edf M\u1ef9.<\/p>\n<p>C\u00e2u chuy\u1ec7n c\u1ee7a Jane Evans v\u00e0 v\u00e0i v\u00ed d\u1ee5 kh\u00e1c v\u1ec1 lu\u00e2n h\u1ed3i \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh ti\u00eau \u0111i\u1ec3m cho nh\u00e0 s\u1ea3n xu\u1ea5t truy\u1ec1n h\u00ecnh BBC, Jeffrey Iverson, trong cu\u1ed1n s\u00e1ch c\u1ee7a \u00f4ng mang t\u1ef1a \u0111\u1ec1 \u201cNhi\u1ec1u H\u01a1n M\u1ed9t Ki\u1ebfp?\u201d V\u00e0o n\u0103m 1975, \u0111\u1ec3 theo \u0111u\u1ed5i vi\u1ec7c ki\u1ec3m nghi\u1ec7m l\u00fd thuy\u1ebft v\u1ec1 lu\u00e2n h\u1ed3i, Iverson \u0111\u00e3 xin s\u1ef1 cho ph\u00e9p Jane \u0111\u1ec3 Bloxham th\u00f4i mi\u00ean c\u00f4 l\u1ea7n n\u1eefa, l\u1ea7n n\u00e0y c\u00f3 m\u00e1y quay phim v\u00e0 m\u00e1y thu thanh c\u1ee7a truy\u1ec1n h\u00ecnh BBC. Sau \u0111\u00f3 Iverson \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u khai th\u00e1c v\u1ec1 vi\u1ec7c li\u1ec7u c\u00f4 \u1ea5y \u0111\u00e3 th\u1ef1c s\u1ef1 \u0111\u00e3 tr\u1ea3i qua nhi\u1ec1u \u0111\u1eddi ng\u01b0\u1eddi hay kh\u00f4ng.<\/p>\n<p>Iverson \u0111\u00e3 nghi\u00ean c\u1ee9u chi ti\u1ebft v\u1ec1 nh\u1eefng cu\u1ed9c \u0111\u1eddi n\u00e0y v\u00e0 \u0111\u00e3 x\u00e1c minh r\u1eb1ng nh\u1eefng chi ti\u1ebft v\u1ec1 s\u1ef1 quy h\u1ed3i \u0111\u01b0\u1ee3c ghi l\u1ea1i c\u1ee7a Jane Evan th\u1eadt s\u1ef1 d\u1ef1a tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf. Cu\u1ed1i cu\u1ed1n s\u00e1ch, \u00f4ng cho r\u1eb1ng c\u00f4ng vi\u1ec7c trong 20 n\u0103m c\u1ee7a Bloxham x\u00e1c minh m\u1ed9t c\u00e1ch r\u00f5 r\u00e0ng kh\u00e1i ni\u1ec7m v\u1ec1 s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i. \u00d4ng c\u00f2n s\u1ea3n xu\u1ea5t m\u1ed9t cu\u1ed1n phim t\u00e0i li\u1ec7u BBC, c\u00f3 t\u00ean \u201cNh\u1eefng \u0110o\u1ea1n Thu B\u0103ng C\u1ee7a Bloxham\u201d d\u1ef1a tr\u00ean t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng t\u00e0i li\u1ec7u n\u00e0y.<\/p>\n<p><strong>Tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p 2<br \/>\n<\/strong><br \/>\nNh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ho\u00e0i nghi g\u00e1n hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng v\u1edbi \u0111i\u1ec1u m\u00e0 c\u00e1c th\u00e1m t\u1eed tr\u00ed \u00f3c g\u1ecdi l\u00e0 \u201ccryptomnesia\u201d \u2013 m\u1ed9t thu\u1eadt ng\u1eef c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 nh\u1edb l\u1ea1i nh\u1eefng s\u1ef1 vi\u1ec7c m\u00e0 b\u1ea1n \u0111\u00e3 t\u1eebng bi\u1ebft! N\u1ebfu nh\u1eefng k\u1ef7 ni\u1ec7m \u0111\u00e3 l\u00e2u nh\u01b0 v\u1eady c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ecdn l\u1ecdc t\u1eeb tr\u00ed nh\u1edb c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi, n\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch m\u1ed9t c\u00e1ch c\u00f3 logic v\u1ec1 c\u00e1i \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 \u201cs\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i\u201d c\u1ee7a Jane Evan.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean, theo b\u00e1c s\u0129 Arthur Guirdham, m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi Anh c\u00f3 nhi\u1ec1u uy t\u00edn v\u1ec1 s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i, l\u1eddi gi\u1ea3i th\u00edch n\u00e0y kh\u00f4ng th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch cho c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p m\u00e0 \u00f4ng \u0111\u00e3 t\u1eebng g\u1eb7p v\u00e0 nghe k\u1ec3. B\u00e1c s\u0129 Authur Guirdham thu\u1eadt l\u1ea1i c\u00e1c th\u00ed nghi\u1ec7m n\u00e0y trong nh\u1eefng cu\u1ed1n s\u00e1ch c\u1ee7a \u00f4ng, \u201cCh\u00fang Ta L\u00e0 Ng\u01b0\u1eddi Kh\u00e1c,\u201d \u201cD\u00f2ng D\u00f5i Cathars v\u00e0 S\u1ef1 Lu\u00e2n H\u1ed3i\u201d v\u00e0 ti\u1ec3u s\u1eed c\u1ee7a \u00f4ng, \u201cM\u1ed9t B\u00e0n Ch\u00e2n Tr\u00ean C\u1ea3 Hai Th\u1ebf Gi\u1edbi.\u201d B\u00e1c s\u0129 Guirdham, m\u1ed9t b\u00e1c s\u0129 t\u00e2m th\u1ea7n qu\u1ed1c gia \u0111\u00e3 v\u1ec1 h\u01b0u \u1edf Anh Qu\u1ed1c, \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u m\u1ed9t nh\u00f3m \u00edt ng\u01b0\u1eddi tin r\u1eb1ng h\u1ecd l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Cathars trong nh\u1eefng \u0111\u1eddi tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, m\u1ed9t nh\u00f3m d\u1ecb gi\u00e1o \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i \u1edf khu v\u1ef1c Languedoc thu\u1ed9c T\u00e2y Nam n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 13.<\/p>\n<p>S\u1ef1 t\u00ecnh c\u1edd \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn h\u1ecdc thuy\u1ebft lu\u00e2n h\u1ed3i c\u1ee7a b\u00e1c s\u0129 Guirdham b\u1eaft \u0111\u1ea7u \u1edf Bath, n\u0103m 1962, t\u1ea1i m\u1ed9t b\u1ec7nh vi\u1ec7n ngo\u1ea1i tr\u00fa, n\u01a1i b\u00e1c s\u0129 Guirdham l\u00e0m c\u00f4ng vi\u1ec7c c\u1ee7a m\u1ed9t b\u00e1c s\u0129 t\u00e2m th\u1ea7n. M\u1ed9t ng\u00e0y n\u1ecd, b\u1ec7nh nh\u00e2n cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a \u00f4ng l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ee5 n\u1eef xinh \u0111\u1eb9p quy\u1ebfn r\u0169, tr\u00f4ng r\u00f5 r\u00e0ng r\u1ea5t b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng, c\u00f4 ta th\u1ec9nh tho\u1ea3ng b\u1ecb \u00e1c m\u1ed9ng t\u00e1i di\u1ec5n t\u1eeb h\u1ed3i c\u00f2n n\u1eef sinh, nh\u01b0ng hi\u1ec7n t\u1ea1i c\u00f4 g\u1eb7p ph\u1ea3i 2 ho\u1eb7c 3 l\u1ea7n m\u1ed9t tu\u1ea7n. Trong gi\u1ea5c m\u01a1, c\u00f4 th\u1ea5y m\u00ecnh \u0111ang n\u1eb1m tr\u00ean s\u00e0n nh\u00e0 trong khi m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n \u00f4ng ti\u1ebfn \u0111\u1ebfn t\u1eeb \u0111\u1eb1ng sau l\u01b0ng. C\u00f4 ta kh\u00f4ng bi\u1ebft chuy\u1ec7n g\u00ec s\u1ebd x\u1ea3y ra nh\u01b0ng c\u1ea3m th\u1ea5y r\u1ea5t khi\u1ebfp s\u1ee3.<\/p>\n<p>M\u1eb7c d\u00f9 b\u00e1c s\u0129 Guirdham v\u1eabn gi\u1eef b\u00ecnh t\u0129nh, nh\u01b0ng \u00f4ng ph\u1ea3i gi\u1ea5u s\u1ef1 ng\u1ea1c nhi\u00ean c\u1ee7a m\u00ecnh khi l\u1eafng nghe b\u1ec7nh nh\u00e2n c\u1ee7a m\u00ecnh l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ee5 n\u1eef \u0111ang di\u1ec5n t\u1ea3 m\u1ed9t c\u01a1n \u00e1c m\u1ed9ng gi\u1ed1ng y nh\u01b0 v\u1eady c\u0169ng \u0111\u00e3 g\u00e2y phi\u1ec1n ph\u1ee9c cho \u00f4ng ta \u0111\u00e3 h\u01a1n 30 n\u0103m qua. V\u1ecb b\u00e1c s\u0129 r\u1ea5t ng\u1ea1c nhi\u00ean nh\u01b0ng kh\u00f4ng n\u00f3i g\u00ec v\u1edbi b\u1ec7nh nh\u00e2n. T\u1eeb \u0111\u00f3 c\u00f4 ta kh\u00f4ng bao gi\u1edd g\u1eb7p \u00e1c m\u1ed9ng tr\u1edf l\u1ea1i n\u1eefa, v\u00e0 \u0111\u1ed1i v\u1edbi b\u00e1c s\u0129 Guirdham, gi\u1ea5c m\u1ed9ng c\u1ee7a \u00f4ng ta c\u0169ng ng\u01b0ng trong v\u00f2ng m\u1ed9t tu\u1ea7n sau khi g\u1eb7p ng\u01b0\u1eddi b\u1ec7nh nh\u00e2n m\u1edbi n\u00e0y.<\/p>\n<p>M\u1eb7c d\u00f9 nh\u1eefng cu\u1ed9c h\u1eb9n g\u1eb7p c\u1ee7a h\u1ecd v\u1eabn ti\u1ebfp di\u1ec5n. B\u00e1c s\u0129 Guirdham ch\u1eafc ch\u1eafn r\u1eb1ng ng\u01b0\u1eddi b\u1ec7nh nh\u00e2n n\u00e0y kh\u00f4ng c\u00f3 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 t\u00e2m th\u1ea7n v\u00e0 nh\u1eefng s\u1ef1 hi\u1ec3u bi\u1ebft v\u1ec1 qu\u00e1 kh\u1ee9 c\u1ee7a c\u00f4 ta l\u00e0m \u00f4ng t\u00f2 m\u00f2. Sau \u0111\u00f3 c\u00f4 cho \u00f4ng ta m\u1ed9t danh s\u00e1ch t\u00ean c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi m\u00e0 c\u00f4 n\u00f3i l\u00e0 \u0111\u00e3 s\u1ed1ng v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 13 v\u00e0 mi\u00eau t\u1ea3 nh\u1eefng g\u00ec \u0111\u00e3 t\u1eebng x\u1ea3y ra v\u1edbi h\u1ecd. C\u00f4 c\u0169ng n\u00f3i v\u1edbi b\u00e1c s\u0129 Guirdham r\u1eb1ng, \u00f4ng ta c\u0169ng s\u1ed1ng v\u00e0o l\u00fac \u0111\u00f3 v\u00e0 mang t\u00ean l\u00e0 Rogiet de Cruisot.<\/p>\n<p>L\u00e0 m\u1ed9t b\u00e1c s\u0129 t\u00e2m th\u1ea7n, b\u00e1c s\u0129 Guirdham \u0111\u00e3 thu th\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ed1 th\u00f4ng tin c\u0103n b\u1ea3n v\u1ec1 l\u00fd thuy\u1ebft c\u1ee7a s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i, nh\u01b0ng ch\u01b0a t\u1eebng \u0111i s\u00e2u v\u1ec1 l\u0129nh v\u1ef1c n\u00e0y. Tuy nhi\u00ean, l\u1ea7n n\u00e0y \u00f4ng th\u1ef1c s\u1ef1 t\u00f2 m\u00f2, v\u00e0 \u00f4ng \u0111\u00e3 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh t\u00ecm hi\u1ec3u k\u1ef9 h\u01a1n. \u00d4ng t\u00ecm th\u1ea5y nh\u1eefng c\u00e1i t\u00ean m\u00e0 b\u1ec7nh nh\u00e2n c\u1ee7a \u00f4ng cung c\u1ea5p qu\u1ea3 th\u1eadt ch\u00ednh x\u00e1c, m\u1eb7c d\u00f9 ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ec1 c\u1eadp \u0111\u1ebfn trong m\u1ed9t v\u00e0i s\u1ef1 ki\u1ec7n \u00edt c\u00f3 ti\u1ebfng t\u0103m trong l\u1ecbch s\u1eed Trung C\u1ed5. Tuy nhi\u00ean, nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ebft l\u1ea1i b\u1eb1ng ti\u1ebfng Ph\u00e1p, v\u00e0 ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch sang ti\u1ebfng Anh. T\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi m\u00e0 b\u1ec7nh nh\u00e2n c\u1ee7a b\u00e1c s\u0129 Guirdham mi\u00eau t\u1ea3 \u0111\u1ec1u l\u00e0 th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a t\u00f4n gi\u00e1o Cathar, m\u1ed9t nh\u00f3m r\u1ea5t h\u01b0ng th\u1ecbnh \u1edf mi\u1ec1n Nam n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p v\u00e0 mi\u1ec1n B\u1eafc n\u01b0\u1edbc \u00dd v\u00e0o th\u1eddi Trung C\u1ed5. Ngo\u00e0i ra, ng\u01b0\u1eddi Cathar tin v\u00e0o s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i. Sau \u0111\u00f3, b\u00e1c s\u0129 Guirdham \u0111\u00e3 g\u1eb7p nhi\u1ec1u c\u00e1 nh\u00e2n, t\u1ed5ng c\u1ed9ng 11 ng\u01b0\u1eddi, \u0111\u1ec1u l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 k\u00fd \u1ee9c v\u1ec1 ki\u1ebfp tr\u01b0\u1edbc c\u1ee7a h\u1ecd v\u1ec1 vi\u1ec7c c\u00f9ng chung s\u1ed1ng trong m\u1ed9t nh\u00f3m Cathar.<\/p>\n<p>B\u00e1c s\u0129 Guirdham n\u00f3i, kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0o b\u1ecb g\u00e2y m\u00ea ho\u1eb7c b\u1ecb th\u00f4i mi\u00ean; nh\u1eefng c\u00e1i t\u00ean t\u1eeb qu\u00e1 kh\u1ee9 v\u00e0 c\u00e1c s\u1ef1 ki\u1ec7n \u0111\u01a1n gi\u1ea3n xu\u1ea5t hi\u1ec7n trong tr\u00ed nh\u1edb c\u1ee7a h\u1ecd. B\u00e1c s\u0129 Guirdham c\u0169ng cho c\u00f4ng b\u1ed1 m\u1ed9t trong nh\u1eefng b\u1eb1ng ch\u1ee9ng \u0111\u00e1ng ch\u00fa \u00fd nh\u1ea5t m\u00e0 \u00f4ng thu th\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t t\u1eadp tranh h\u1ecda c\u1ee7a m\u1ed9t c\u00f4 g\u00e1i 7 tu\u1ed5i, mang nh\u1eefng n\u00e9t v\u1ebd c\u1ee7a m\u1ed9t k\u1ef7 nguy\u00ean trong qu\u00e1 kh\u1ee9. T\u1eadp tranh h\u1ecda c\u0169ng g\u1ed3m c\u00f3 nhi\u1ec1u t\u00ean tu\u1ed5i c\u1ee7a nh\u1eefng th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a t\u00f4n gi\u00e1o Cathar. Th\u1eadt v\u00f4 c\u00f9ng kinh ng\u1ea1c, b\u00e1c s\u0129 Guirdham \u0111\u00e3 n\u00f3i, \u201cN\u00f3 v\u01b0\u1ee3t qua s\u1ef1 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a t\u00f4i, l\u00e0m sao m\u1ed9t \u0111\u1ee9a tr\u1ebb 7 tu\u1ed5i c\u00f3 th\u1ec3 bi\u1ebft nh\u1eefng c\u00e1i t\u00ean n\u00e0y khi t\u00f4i l\u1ea1i kh\u00f4ng ngh\u0129 r\u1eb1ng \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t chuy\u00ean gia v\u1ec1 s\u1eed h\u1ecdc trung c\u1ed5 \u1edf Anh Qu\u1ed1c v\u00e0o l\u00fac \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 bi\u1ebft v\u1ec1 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y.\u201d<\/p>\n<p>B\u00f3ng d\u00e1ng c\u1ee7a nh\u1eefng k\u00fd \u1ee9c, t\u00ean tu\u1ed5i v\u00e0 c\u00e1c m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 \u0111\u00e3 thuy\u1ebft ph\u1ee5c b\u00e1c s\u0129 r\u1eb1ng \u00f4ng ta v\u00e0 nh\u00f3m c\u1ee7a \u00f4ng \u0111\u00e3 c\u00f9ng nhau s\u1ed1ng chung, kh\u00f4ng ch\u1ec9 m\u1ed9t, m\u00e0 v\u00e0i \u0111\u1eddi tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3. \u00d4ng \u0111\u00e3 n\u00f3i, \u201cV\u1edbi 40 n\u0103m kinh nghi\u1ec7m trong y h\u1ecdc, ho\u1eb7c l\u00e0 t\u00f4i bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 kh\u00e1c nhau gi\u1eefa nh\u00ecn th\u1ea5u th\u1ecb v\u00e0 s\u1ef1 suy t\u01b0\u1edfng (c\u1ea3m nh\u1eadn ho\u1eb7c n\u00f3i nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u m\u00e0 kh\u00f4ng kh\u00e1c kh\u00f4ng th\u1ec3 tin), ho\u1eb7c l\u00e0 ch\u00ednh t\u00f4i b\u1ecb \u0111i\u00ean kh\u00f9ng. Kh\u00f4ng ai trong nh\u00f3m t\u00f4i gi\u1eadn d\u1eef v\u1ec1 \u0111i\u1ec1u n\u00e0y \u2013 v\u00e0 nh\u1eefng b\u1ea1n \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p c\u1ee7a t\u00f4i c\u0169ng kh\u00f4ng ai cho r\u1eb1ng t\u00f4i b\u1ecb kh\u00f9ng.\u201d<\/p>\n<p><strong>Tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p 3<\/strong><\/p>\n<p>Khi c\u00e1c chuy\u00ean gia h\u00e0ng \u0111\u1ea7u th\u1ebf gi\u1edbi v\u1ec1 lu\u00e2n h\u1ed3i \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eafc t\u1edbi, th\u00ec b\u00e1c s\u0129 Ian Stevenson, gi\u1ea3ng s\u01b0 v\u1ec1 t\u00e2m th\u1ea7n h\u1ecdc t\u1ea1i \u0110\u1ea1i H\u1ecdc Virginia s\u1ebd c\u00f3 t\u00ean trong danh s\u00e1ch. \u00d4ng \u0111\u00e3 \u0111i kh\u1eafp n\u01a1i \u0111\u1ec3 \u0111i\u1ec1u tra nh\u1eefng b\u00e1o c\u00e1o kh\u00e1c nhau v\u1ec1 s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i v\u00e0 \u0111\u00e3 ph\u00e1t minh ra m\u1ed9t c\u00e1ch \u0111\u1ec3 ki\u1ec3m ch\u1ee9ng m\u1ed9t c\u00e1ch kh\u1eaft khe nh\u1eb1m lo\u1ea1i b\u1ecf s\u1ef1 sai l\u1ec7ch, s\u1ef1 suy t\u01b0\u1edfng, v. v. Trong 200 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p, ch\u1ec9 c\u00f3 20 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p qua \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 ki\u1ec3m nghi\u1ec7m k\u1ef9 l\u01b0\u1ee1ng c\u1ee7a b\u1edfi b\u00e1c s\u0129 Stevenson v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb l\u00e0 nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p kh\u1ea3 quan v\u1ec1 s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i. B\u1ea3y tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p x\u1ea3y ra t\u1ea1i \u1ea4n \u0110\u1ed9, ba tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u1edf Sri Lanka, hai tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u1edf Brazil, m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u1edf Lebanon v\u00e0 b\u1ea3y tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p t\u1eeb c\u00e1c b\u1ed9 l\u1ea1c ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 da \u0111\u1ecf \u1edf Alaska.<\/p>\n<p>L\u1ea5y tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p c\u1ee7a m\u1ed9t b\u00e9 g\u00e1i r\u1ea5t nh\u1ecf, sinh n\u0103m 1956 t\u1ea1i trung t\u00e2m Sri Lanka v\u1edbi c\u00e1c t\u00ean ng\u1ed9 ngh\u0129nh Gnantilleka Baddewithana. Ngay sau khi c\u00f4 b\u00e9 b\u1eaft \u0111\u1ea7u t\u1eadp n\u00f3i, c\u00f4 \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u nh\u1eafc \u0111\u1ebfn cha m\u1eb9 kh\u00e1c c\u1ee7a m\u00ecnh \u1edf m\u1ed9t n\u01a1i kh\u00e1c, n\u01a1i m\u00e0 c\u00f4 b\u00e9 n\u00f3i c\u00f4 c\u00f2n c\u00f3 hai anh trai v\u00e0 nhi\u1ec1u ch\u1ecb g\u00e1i.<\/p>\n<p>T\u1eeb nh\u1eefng chi ti\u1ebft m\u00e0 c\u00f4 b\u00e9 cho bi\u1ebft, cha m\u1eb9 c\u00f4 b\u00e9 theo s\u1ef1 di\u1ec5n t\u1ea3 c\u1ee7a c\u00f4 m\u00e0 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t gia \u0111\u00ecnh n\u1ecd t\u1ea1i m\u1ed9t th\u1ecb tr\u1ea5n c\u00e1ch \u0111\u00f3 kh\u00f4ng xa. H\u1ecd bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eb1ng gia \u0111\u00ecnh n\u00e0y m\u1ea5t \u0111i m\u1ed9t \u0111\u1ee9a con trai v\u00e0o n\u0103m 1954. Khi Gnantilleka \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn th\u0103m gia \u0111\u00ecnh n\u00e0y, c\u00f4 b\u00e9 n\u00f3i r\u1eb1ng c\u00f4 b\u00e9 ch\u00ednh l\u00e0 \u0111\u1ee9a con trai \u0111\u00e3 m\u1ea5t c\u1ee7a h\u1ecd v\u00e0 \u0111\u00e3 nh\u1eadn di\u1ec7n r\u1ea5t ch\u00ednh x\u00e1c b\u1ea3y th\u00e0nh vi\u00ean trong gia \u0111\u00ecnh c\u1ee7a \u201cc\u1eadu b\u00e9\u201d. Cho \u0111\u1ebfn t\u1eadn l\u00fac \u0111\u00f3, hai gia \u0111\u00ecnh ch\u01b0a bao gi\u1edd g\u1eb7p nhau, th\u1eadm ch\u00ed ch\u01b0a t\u1eebng \u0111\u1ebfn th\u0103m th\u1ecb tr\u1ea5n c\u1ee7a nhau.<\/p>\n<p><strong>K\u1ebft lu\u1eadn<\/strong><\/p>\n<p>Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f2n ho\u00e0i nghi c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ecf qua l\u00fd thuy\u1ebft v\u1ec1 s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i v\u00e0 cho \u0111\u00f3 l\u00e0 \u1ea3o t\u01b0\u1edfng, trong khi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng tin v\u00e0o lu\u00e2n h\u1ed3i c\u00f3 th\u1ec3 cho \u0111\u00f3 l\u00e0 d\u1ecb \u0111oan v\u00f4 c\u0103n c\u1ee9.<\/p>\n<p>Cho d\u00f9 b\u1ea1n c\u00f3 tin v\u00e0o \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 hay kh\u00f4ng, t\u1eeb th\u1eddi xa x\u01b0a, nh\u1eefng t\u00f4n gi\u00e1o \u0111\u00f4ng ph\u01b0\u01a1ng, nh\u01b0 Ph\u1eadt Gi\u00e1o v\u00e0 \u0110\u1ea1o Gi\u00e1o \u0111\u00e3 t\u00e1n th\u00e0nh l\u00fd thuy\u1ebft v\u1ec1 s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i trong \u0111\u1ee9c tin c\u1ee7a h\u1ecd. H\u1ecd tin v\u00e0o lu\u1eadt nh\u00e2n qu\u1ea3, n\u00f3i c\u00e1ch kh\u00e1c, \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 gi\u1eefa nh\u00e2n v\u00e0 qu\u1ea3. H\u1ecd tin r\u1eb1ng nh\u00e2n c\u00e1ch c\u1ee7a m\u1ed9t con ng\u01b0\u1eddi trong \u0111\u1eddi n\u00e0y v\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng vi\u1ec7c l\u00e0m t\u1ed1t v\u00e0 x\u1ea5u c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u1ea5y \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c ghi l\u1ea1i. Nh\u01b0ng, v\u1eady th\u00ec, ai l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ghi ch\u00e9p l\u01b0u gi\u1eef nh\u1eefng s\u1ef1 vi\u1ec7c \u0111\u00f3?<\/p>\n<p>L\u00fd thuy\u1ebft \u0111\u00f3 n\u00f3i l\u00ean r\u1eb1ng n\u0103ng l\u1ef1c t\u1ef1 nhi\u00ean c\u1ee7a Lu\u1eadt V\u0169 Tr\u1ee5, ho\u1eb7c b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 g\u1ecdi n\u00f3 l\u00e0 Lu\u1eadt T\u1ef1 Nhi\u00ean, s\u1ebd n\u1eafm gi\u1eef t\u1ea5t c\u1ea3. Nh\u1eefng vi\u1ec7c l\u00e0m c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi, d\u00f9 t\u1ed1t hay x\u1ea5u s\u1ebd tri\u1ec3n hi\u1ec7n trong \u0111\u1eddi n\u00e0y ho\u1eb7c \u0111\u1eddi sau, nh\u01b0 l\u00e0 g\u1eb7p may ho\u1eb7c v\u1eadn m\u1ec7nh t\u1ed1t x\u1ea5u, ho\u1eb7c nghi\u1ec7p l\u1ef1c, v. v. t\u00f9y t\u1eebng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tin v\u00e0o thuy\u1ebft v\u00f4 th\u1ea7n c\u00f3 th\u1ec3 coi l\u00fd thuy\u1ebft n\u00e0y nh\u01b0 m\u1ed9t v\u00ed d\u1ee5 c\u1ee7a \u201ch\u1ed9i ch\u1ee9ng \u0111\u1ecbnh m\u1ec7nh\u201d. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tin v\u00e0o thuy\u1ebft v\u00f4 th\u1ea7n tin r\u1eb1ng cu\u1ed9c \u0111\u1eddi l\u00e0 do h\u1ecd t\u1ef1 t\u1ea1o ra, s\u1ed1 m\u1ec7nh c\u1ee7a h\u1ecd n\u1eb1m trong tay c\u1ee7a h\u1ecd.<\/p>\n<p>Tr\u00e1i l\u1ea1i, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tu \u0110\u1ea1o tin r\u1eb1ng m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi g\u1eb7t \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng g\u00ec m\u00e0 h\u1ecd \u0111\u00e3 gieo. C\u00f3 l\u1ebd, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y gi\u1ea3i th\u00edch m\u1ed9t trong nh\u1eefng l\u00fd thuy\u1ebft c\u1ee7a \u0110\u1ea1o Gia v\u1ec1 8 lo\u1ea1i ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a v\u00f2ng lu\u00e2n h\u1ed3i; nh\u01b0 gi\u00e0u c\u00f3 v\u00e0 ngh\u00e8o kh\u1ed5, danh gi\u00e1 v\u00e0 th\u1ea5p h\u00e8n, s\u1ed1ng th\u1ecd v\u00e0 y\u1ec3u m\u1ec7nh, t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 v\u1eady.<\/p>\n<p>C\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00e2y l\u00e0 nguy\u00ean nh\u00e2n t\u1ea1i sao Ph\u1eadt Gia \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra l\u00fd thuy\u1ebft v\u1ec1 \u201cl\u1ee5c \u0111\u1ea1o lu\u00e2n h\u1ed3i\u201d b\u1eaft \u0111\u1ea7u t\u1eeb 2.500 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, cho \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay.<\/p>\n<p>V\u00e0 c\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 nguy\u00ean nh\u00e2n ch\u00fang ta th\u01b0\u1eddng nghe nh\u1eefng l\u1eddi r\u0103n d\u1ea1y c\u1ee7a \u00f4ng cha theo c\u00e2u t\u1ee5c ng\u1eef \u201cThi\u1ec7n h\u1eefu thi\u1ec7n b\u00e1o, \u00c1c h\u1eefu \u00e1c b\u00e1o\u201d.<br \/>\n<em><br \/>\n<strong>Tham kh\u1ea3o:<\/strong><\/em><\/p>\n<p>(1) Iverson, Jeffrey\u2019s book (1976) \u201cH\u01a1n m\u1ed9t \u0111\u1eddi? B\u1eb1ng ch\u1ee9ng t\u1eeb \u0111o\u1ea1n b\u0103ng \u0111\u00e1ng ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a Bloxham\u201d. Souvenir Press, London. ISBN 0-285-62239-0.<\/p>\n<p>(2) B\u00e1c s\u0129 Ian Stevenson \u0111\u00e3 s\u00e1ng l\u1eadp \u201cNh\u00f3m nghi\u00ean c\u1ee9u Tri gi\u00e1c\u201d (DOPS) v\u00e0o n\u0103m 1967, m\u1ed9t \u0111\u01a1n v\u1ecb thu\u1ed9c Khoa Y h\u1ecdc T\u00e2m th\u1ea7n, \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Virginia. Qua s\u1eed d\u1ee5ng c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p khoa h\u1ecdc, DOPS \u0111\u00e3 kh\u00e1m ph\u00e1 c\u00e1c hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng huy\u1ec1n b\u00ed, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t v\u1edbi nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb n\u00f3i r\u1eb1ng ch\u00fang nh\u1edb \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ebfp tr\u01b0\u1edbc, c\u00e1c kinh nghi\u1ec7m c\u1eadn t\u1eed, xu\u1ea5t h\u1ed3n, giao ti\u1ebfp sau khi ch\u1ebft v\u00e0 linh \u1ea3nh l\u00fac l\u00e2m chung.<\/p>\n<p>(3) <a href=\"http:\/\/www.healthsystem.virginia.%20edu\/internet\/personalitystudies\/\">http:\/\/www.healthsystem.virginia. edu\/internet\/personalitystudies\/<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[Chanhkien.org] Nh\u1eefng kh\u1ea3 n\u0103ng si\u00eau th\u01b0\u1eddng \u2013 s\u1ef1 th\u1eadt, s\u1ef1 sai l\u1ea7m, m\u00ea t\u00edn d\u1ecb \u0111oan hay ch\u1ec9 l\u00e0 s\u1ef1 tr\u00f9ng h\u1ee3p ng\u1eabu nhi\u00ean? C\u00e2u chuy\u1ec7n c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 tr\u00ed \u00f3c phi th\u01b0\u1eddng; c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111i s\u00e2u v\u00e0o qu\u00e1 kh\u1ee9, tr\u00ed \u00f3c c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng di chuy\u1ec3n \u0111\u1ed3 v\u1eadt v\u00e0 c\u1ea3m nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[82],"tags":[55],"class_list":["post-348","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nghien-cuu-luan-hoi","tag-nghien-cuu-phuong-tay"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[Chanhkien.org] Nh\u1eefng kh\u1ea3 n\u0103ng si\u00eau th\u01b0\u1eddng \u2013 s\u1ef1 th\u1eadt, s\u1ef1 sai l\u1ea7m, m\u00ea t\u00edn d\u1ecb \u0111oan hay ch\u1ec9 l\u00e0 s\u1ef1 tr\u00f9ng h\u1ee3p ng\u1eabu nhi\u00ean? C\u00e2u chuy\u1ec7n c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 tr\u00ed \u00f3c phi th\u01b0\u1eddng; c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111i s\u00e2u v\u00e0o qu\u00e1 kh\u1ee9, tr\u00ed \u00f3c c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng di chuy\u1ec3n \u0111\u1ed3 v\u1eadt v\u00e0 c\u1ea3m nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2007-01-22T17:17:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-05-12T03:31:04+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"20 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/43544e5c257d9d5156002a65b69b994f\"},\"headline\":\"Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m?\",\"datePublished\":\"2007-01-22T17:17:00+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-12T03:31:04+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html\"},\"wordCount\":4027,\"commentCount\":0,\"keywords\":[\"Nghi\u00ean c\u1ee9u ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y\"],\"articleSection\":[\"Nghi\u00ean c\u1ee9u lu\u00e2n h\u1ed3i\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html\",\"name\":\"Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\"},\"datePublished\":\"2007-01-22T17:17:00+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-12T03:31:04+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/43544e5c257d9d5156002a65b69b994f\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\",\"name\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"description\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/43544e5c257d9d5156002a65b69b994f\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4f8095353588b3984a4d8bad18f15622cf744b9cbd3d7f9872f4f3cf4241a579?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4f8095353588b3984a4d8bad18f15622cf744b9cbd3d7f9872f4f3cf4241a579?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/chanhkien.org\"],\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/author\/admin\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","og_description":"[Chanhkien.org] Nh\u1eefng kh\u1ea3 n\u0103ng si\u00eau th\u01b0\u1eddng \u2013 s\u1ef1 th\u1eadt, s\u1ef1 sai l\u1ea7m, m\u00ea t\u00edn d\u1ecb \u0111oan hay ch\u1ec9 l\u00e0 s\u1ef1 tr\u00f9ng h\u1ee3p ng\u1eabu nhi\u00ean? C\u00e2u chuy\u1ec7n c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 tr\u00ed \u00f3c phi th\u01b0\u1eddng; c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng \u0111i s\u00e2u v\u00e0o qu\u00e1 kh\u1ee9, tr\u00ed \u00f3c c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng di chuy\u1ec3n \u0111\u1ed3 v\u1eadt v\u00e0 c\u1ea3m nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c [&hellip;]","og_url":"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html","og_site_name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","article_published_time":"2007-01-22T17:17:00+00:00","article_modified_time":"2025-05-12T03:31:04+00:00","author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"20 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/43544e5c257d9d5156002a65b69b994f"},"headline":"Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m?","datePublished":"2007-01-22T17:17:00+00:00","dateModified":"2025-05-12T03:31:04+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html"},"wordCount":4027,"commentCount":0,"keywords":["Nghi\u00ean c\u1ee9u ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y"],"articleSection":["Nghi\u00ean c\u1ee9u lu\u00e2n h\u1ed3i"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html","url":"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html","name":"Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m? - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website"},"datePublished":"2007-01-22T17:17:00+00:00","dateModified":"2025-05-12T03:31:04+00:00","author":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/43544e5c257d9d5156002a65b69b994f"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2007\/01\/luan-hoi-su-that-hay-sai-lam.html#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/chanhkien.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Lu\u00e2n h\u1ed3i: S\u1ef1 th\u1eadt hay sai l\u1ea7m?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website","url":"https:\/\/chanhkien.org\/","name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","description":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/43544e5c257d9d5156002a65b69b994f","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4f8095353588b3984a4d8bad18f15622cf744b9cbd3d7f9872f4f3cf4241a579?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4f8095353588b3984a4d8bad18f15622cf744b9cbd3d7f9872f4f3cf4241a579?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"sameAs":["https:\/\/chanhkien.org"],"url":"https:\/\/chanhkien.org\/author\/admin"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/348","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=348"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/348\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=348"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=348"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=348"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}