{"id":33474,"date":"2024-07-08T06:19:40","date_gmt":"2024-07-07T23:19:40","guid":{"rendered":"https:\/\/chanhkien.org\/?p=33474"},"modified":"2025-05-24T23:26:16","modified_gmt":"2025-05-24T16:26:16","slug":"loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html","title":{"rendered":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9"},"content":{"rendered":"<p><b>[ChanhKien.org]<\/b><\/p>\n<p>Khi \u1edf Mexico, g\u1ea7n kh\u00e1ch s\u1ea1n n\u01a1i t\u00f4i s\u1ed1ng l\u00e0 c\u00f4ng vi\u00ean Chapultepec. \u1ede \u0111\u00e2y c\u00e2y c\u1ed1i xanh bi\u1ebfc, hoa c\u1ecf m\u1ecdc kh\u1eafp n\u01a1i, phong c\u1ea3nh t\u00fa l\u1ec7. Ngay t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 16, vua Aztec Moctezuma th\u01b0\u1eddng t\u1edbi n\u01a1i n\u00e0y vui ch\u01a1i v\u00e0 s\u0103n b\u1eafn. Trong th\u1eddi k\u1ef3 th\u1ef1c d\u00e2n T\u00e2y Ban Nha th\u1ed1ng tr\u1ecb Mexico, Th\u1ed1ng \u0111\u1ed1c T\u00e2y Ban Nha \u0111\u00e3 cho x\u00e2y d\u1ef1ng cung \u0111i\u1ec7n m\u00f9a h\u00e8 t\u1ea1i \u0111\u00e2y, l\u1ea5y t\u00ean l\u00e0 \u201cL\u00e2u \u0111\u00e0i Chapultepec\u201d.<\/p>\n<p>B\u1ea3o t\u00e0ng Nh\u00e2n ch\u1ee7ng h\u1ecdc qu\u1ed1c gia Mexico (National Museum of Anthropology) n\u1eb1m trong C\u00f4ng vi\u00ean Chapultepec l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng b\u1ea3o t\u00e0ng l\u1edbn nh\u1ea5t v\u00e0 n\u1ed5i ti\u1ebfng nh\u1ea5t \u1edf M\u1ef9 Latinh, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng \u0111i\u1ec3m tham quan du l\u1ecbch ch\u00ednh c\u1ee7a th\u00e0nh ph\u1ed1 Mexico. B\u1ea3o t\u00e0ng Nh\u00e2n ch\u1ee7ng h\u1ecdc t\u1eadp h\u1ee3p nhi\u1ec1u v\u0103n v\u1eadt c\u1ed5 tinh hoa c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang, chi\u1ebfm di\u1ec7n t\u00edch 125.000 m<sup>2<\/sup>. B\u1ea3o t\u00e0ng Nh\u00e2n ch\u1ee7ng h\u1ecdc qu\u1ed1c gia Mexico l\u00e0 n\u01a1i \u0111\u1ec3 t\u00ecm hi\u1ec3u v\u1ec1 l\u1ecbch s\u1eed v\u00e0 v\u0103n h\u00f3a Mexico m\u1ed9t c\u00e1ch \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 nh\u1ea5t. N\u01a1i \u0111\u00e2y c\u00f3 h\u01a1n 600.000 hi\u1ec7n v\u1eadt v\u1ec1 d\u00e2n t\u1ed9c, ngh\u1ec7 thu\u1eadt, t\u00f4n gi\u00e1o v\u00e0 \u0111\u1eddi s\u1ed1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang. N\u00f3 g\u1ed3m c\u00f3 23 ph\u00f2ng tr\u01b0ng b\u00e0y, \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e2n l\u00e0m hai t\u1ea7ng, t\u1ea7ng m\u1ed9t c\u00f3 12 ph\u00f2ng tri\u1ec3n l\u00e3m, tr\u01b0ng b\u00e0y c\u00e1c v\u0103n v\u1eadt l\u1ecbch s\u1eed v\u00e0 v\u1eadt kh\u1ea3o c\u1ed5 \u0111\u01b0\u1ee3c khai qu\u1eadt tr\u01b0\u1edbc khi ng\u01b0\u1eddi T\u00e2y Ban Nha x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c; ph\u00f2ng tri\u1ec3n l\u00e3m \u1edf t\u1ea7ng hai tr\u01b0ng b\u00e0y qu\u1ea7n \u00e1o, trang s\u1ee9c, ki\u1ebfn tr\u00fac nh\u00e0 \u1edf, \u0111\u1ed3 d\u00f9ng h\u00e0ng ng\u00e0y, \u0111\u1ed3 d\u00f9ng trong t\u00f4n gi\u00e1o, nh\u1ea1c c\u1ee5, v\u0169 kh\u00ed,&#8230;c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang sau khi ng\u01b0\u1eddi T\u00e2y Ban Nha x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c. Khi tham quan t\u1ea1i n\u01a1i n\u00e0y, t\u00f4i ch\u00fa \u00fd \u0111\u1ebfn r\u1ea5t nhi\u1ec1u b\u1ee9c t\u01b0\u1ee3ng g\u1ed1m, \u0111\u1ed3 g\u1ed1m, \u0111\u1ed3 v\u1eadt l\u00e0m b\u1eb1ng ng\u1ecdc v\u00e0 t\u01b0\u1ee3ng \u0111i\u00eau kh\u1eafc \u1edf t\u1ea7ng m\u1ed9t, b\u1edfi v\u00ec ch\u00fang r\u1ea5t gi\u1ed1ng v\u1edbi nh\u1eefng v\u0103n v\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c khai qu\u1eadt \u1edf Trung Qu\u1ed1c tr\u01b0\u1edbc C\u00f4ng nguy\u00ean.<\/p>\n<p><b>Ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang<\/b><\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang l\u00e0 c\u01b0 d\u00e2n l\u00e2u \u0111\u1eddi nh\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba ch\u00e2u M\u1ef9. Ngo\u1ea1i tr\u1eeb ng\u01b0\u1eddi Eskimo, t\u1ea5t c\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 b\u1ea3n x\u1ee9 c\u00f2n l\u1ea1i \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang. Ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang s\u1ed1ng t\u1eadp trung ch\u1ee7 y\u1ebfu \u1edf ba khu v\u1ef1c: M\u1ed9t l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Maya \u1edf v\u00f9ng \u0110\u00f4ng Nam Mexico v\u00e0 Trung M\u1ef9 (Guatemala, Honduras v.v.); hai l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Aztec, ng\u01b0\u1eddi Toltec v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Zapotec \u1edf cao nguy\u00ean Mexico; ba l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Inca \u1edf d\u00e3y n\u00fai Andes Nam M\u1ef9 (bao g\u1ed3m Peru, Bolivia v\u00e0 Ecuador). Ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang \u0111\u00e3 s\u00e1ng t\u1ea1o ra n\u1ec1n v\u0103n minh Aztec, Inca v\u00e0 Maya \u1edf ba khu v\u1ef1c r\u1ed9ng l\u1edbn n\u00e0y. Nh\u01b0ng n\u1ec1n v\u0103n minh Aztec v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh Inca kh\u00e1c bi\u1ec7t r\u1ea5t xa so v\u1edbi n\u1ec1n v\u0103n minh Maya. Ng\u01b0\u1eddi Maya \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng c\u1ed1ng hi\u1ebfn to l\u1edbn v\u1ec1 khoa h\u1ecdc cho th\u1ebf gi\u1edbi, n\u00f4ng nghi\u1ec7p, v\u0103n h\u00f3a, ngh\u1ec7 thu\u1eadt c\u00f9ng r\u1ea5t nhi\u1ec1u ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n kh\u00e1c.<\/p>\n<p>Tr\u01b0\u1edbc khi th\u1ef1c d\u00e2n ch\u00e2u \u00c2u ti\u1ebfn v\u00e0o ch\u00e2u M\u1ef9, t\u1ed5ng s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang ch\u00e2u M\u1ef9 \u01b0\u1edbc ch\u1eebng kho\u1ea3ng v\u00e0i ch\u1ee5c tri\u1ec7u ng\u01b0\u1eddi. H\u1ecd s\u1eed d\u1ee5ng kho\u1ea3ng h\u01a1n 100 lo\u1ea1i ng\u00f4n ng\u1eef v\u00e0 1.200 lo\u1ea1i th\u1ed5 ng\u1eef. Nguy\u00ean nh\u00e2n ch\u1ee7 y\u1ebfu khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang g\u1ea7n nh\u01b0 tuy\u1ec7t ch\u1ee7ng l\u00e0 d\u1ecbch b\u1ec7nh. T\u00e1c ph\u1ea9m d\u1ecbch t\u1ec5 h\u1ecdc \u201cl\u1ecbch s\u1eed b\u1ec7nh \u0111\u1eadu m\u00f9a\u201d c\u1ee7a h\u1ecdc gi\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi Anh Ian Jennifer Grain \u0111\u00e3 tr\u00edch d\u1eabn b\u00e1o c\u00e1o c\u1ee7a quan ch\u1ee9c y t\u1ebf c\u00f4ng c\u1ed9ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a Anh l\u00e0 John Simon nh\u01b0 sau: K\u1ec3 t\u1eeb khi ng\u01b0\u1eddi T\u00e2y Ban Nha b\u1eaft \u0111\u1ea7u th\u1ef1c d\u00e2n h\u00f3a cho \u0111\u1ebfn nay, d\u00e2n s\u1ed1 \u1edf Mexico m\u1edbi gi\u1ea3m m\u1ea1nh 35 tri\u1ec7u ng\u01b0\u1eddi. Ngo\u00e0i vi\u1ec7c mang \u0111\u1ebfn b\u1ec7nh \u0111\u1eadu m\u00f9a, qu\u00e2n x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c T\u00e2y Ban Nha c\u00f2n t\u00e0n s\u00e1t h\u00e0ng lo\u1ea1t ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang.<\/p>\n<p><b>Ph\u1ea3i ch\u0103ng h\u1ecd l\u00e0 d\u00e2n di c\u01b0 \u0111\u1ebfn t\u1eeb Trung Qu\u1ed1c?<\/b><\/p>\n<p>T\u00f4i \u0111\u00e3 h\u1ecfi m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi b\u1ea1n Trung Qu\u1ed1c r\u1eb1ng ng\u01b0\u1eddi trong b\u1ee9c \u1ea3nh n\u00e0y l\u00e0 ai. L\u00fac \u0111\u1ea7u m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u n\u00f3i c\u00f4 \u1ea5y l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Trung Qu\u1ed1c, c\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi b\u1ea1n l\u1ea1i n\u00f3i \u0111\u00f3 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi M\u00f4ng C\u1ed5 \u1edf Trung Qu\u1ed1c. Qu\u1ea3 th\u1ef1c, ng\u01b0\u1eddi trong b\u1ee9c \u1ea3nh n\u00e0y r\u1ea5t gi\u1ed1ng m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 n\u1eef M\u00f4ng C\u1ed5 s\u1ed1ng \u1edf v\u00f9ng mi\u1ec1n b\u1eafc Trung Qu\u1ed1c \u0111ang c\u00f5ng m\u1ed9t \u0111\u1ee9a tr\u1ebb tr\u00ean l\u01b0ng. Nh\u01b0ng th\u1ef1c ra c\u00f4 \u1ea5y l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 Anh-\u0111i\u00eang \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee5p v\u00e0o n\u0103m 1899. B\u1ee9c \u1ea3nh n\u1ed5i ti\u1ebfng n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c sao ch\u00e9p t\u1eeb s\u00e1ch \u0111i\u1ec7n t\u1eed M-623 c\u1ee7a k\u1ef3 thi Qu\u1ed1c t\u1ecbch Hoa K\u1ef3. \u1ede th\u00e0nh ph\u1ed1 Mexico, t\u00f4i th\u01b0\u1eddng nh\u00ecn th\u1ea5y m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi d\u00f2ng m\u00e1u Anh-\u0111i\u00eang thu\u1ea7n ch\u1ee7ng c\u00f3 ngo\u1ea1i h\u00ecnh \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng r\u1ea5t gi\u1ed1ng ng\u01b0\u1eddi Trung Qu\u1ed1c, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f3 ch\u00fat g\u00ec kh\u00e1c bi\u1ec7t, ch\u1ec9 l\u00e0 l\u00e0n da c\u1ee7a h\u1ecd s\u1eabm h\u01a1n.<\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-medium\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png\" width=\"496\" height=\"600\"><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><i>H\u00ecnh: Ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 n\u1eef Anh-\u0111i\u00eang c\u00f5ng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb n\u0103m 1899 (Th\u01b0 vi\u1ec7n Qu\u1ed1c h\u1ed9i, LC-USZ62-94927).<\/i><\/p>\n<p>Tr\u01b0\u1edbc kia ng\u01b0\u1eddi ta th\u01b0\u1eddng cho r\u1eb1ng ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang l\u00e0 ch\u1ee7ng ng\u01b0\u1eddi da \u0111\u1ecf, sau n\u00e0y m\u1edbi hay r\u1eb1ng l\u00e0n da c\u1ee7a h\u1ecd b\u1ecb r\u00e1m n\u1eafng. Th\u00eam v\u00e0o \u0111\u00f3, ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang l\u1ea1i r\u1ea5t th\u00edch d\u00f9ng s\u01a1n \u0111\u1ecf nhu\u1ed9m l\u00ean m\u1eb7t d\u1ec5 khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c hi\u1ec3u l\u1ea7m. V\u00ec tr\u00ean l\u1ee5c \u0111\u1ecba ch\u00e2u M\u1ef9 t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn ch\u01b0a ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00f3a th\u1ea1ch c\u1ee7a lo\u00e0i v\u01b0\u1ee3n, ngay c\u1ea3 ng\u01b0\u1eddi v\u01b0\u1ee3n th\u00ec l\u1ea1i c\u00e0ng kh\u00f4ng c\u00f3, ch\u1ec9 c\u00f3 kh\u1ec9, n\u00ean nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tin theo thuy\u1ebft ti\u1ebfn h\u00f3a c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00e1ch n\u00e0o gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang. Ngo\u1ea1i h\u00ecnh ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang mang nh\u1eefng n\u00e9t \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi M\u00f4ng C\u1ed5 ch\u00e2u \u00c1: T\u00f3c c\u1ee9ng v\u00e0 th\u1eb3ng, l\u00f4ng tay l\u00f4ng ch\u00e2n th\u01b0a v\u00e0 m\u1ecfng, x\u01b0\u01a1ng g\u00f2 m\u00e1 cao, khu\u00f4n m\u1eb7t r\u1ed9ng, m\u00e0u da s\u1eabm. C\u00e1c nh\u00e0 di truy\u1ec1n h\u1ecdc c\u0169ng \u0111\u00e3 tr\u1eafc \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng ch\u1ee7ng t\u1ed9c M\u00f4ng C\u1ed5 c\u00f3 \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 b\u1ed1n lo\u1ea1i bi\u1ebfn th\u1ec3 gen c\u1ee7a DNA ty th\u1ec3, m\u00e0 DNA tr\u00ean ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang ch\u00e2u M\u1ef9 c\u0169ng c\u00f3 b\u1ed1n lo\u1ea1i gen. C\u00f9ng v\u1edbi vi\u1ec7c ng\u00e0y c\u00e0ng nhi\u1ec1u c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc v\u00e0 di truy\u1ec1n h\u1ecdc ph\u00e1t hi\u1ec7n ra \u0111i\u1ec1u n\u00e0y, gi\u1edbi h\u1ecdc thu\u1eadt ph\u1ea7n l\u1edbn \u0111\u1ed3ng \u00fd r\u1eb1ng, t\u1ed5 ti\u00ean c\u1ee7a h\u1ea7u h\u1ebft ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u \u00c1 v\u01b0\u1ee3t eo bi\u1ec3n Bering \u0111\u1ebfn ch\u00e2u M\u1ef9, ch\u1ee7ng ng\u01b0\u1eddi M\u00f4ng C\u1ed5 \u1edf ch\u00e2u \u00c1 c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c quan h\u1ec7 v\u1edbi t\u1ed5 ti\u00ean c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ch\u00e2u M\u1ef9.<\/p>\n<p>Eo bi\u1ec3n Bering n\u1eb1m \u1edf m\u0169i ph\u00eda \u0110\u00f4ng B\u1eafc c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba ch\u00e2u \u00c1, \u0111\u1ea7u kia l\u00e0 m\u0169i T\u00e2y B\u1eafc c\u1ee7a ch\u00e2u M\u1ef9. Chi\u1ec1u r\u1ed9ng trung b\u00ecnh c\u1ee7a eo bi\u1ec3n Bering hi\u1ec7n nay l\u00e0 65 km, ch\u1ed7 h\u1eb9p nh\u1ea5t ch\u1ec9 r\u1ed9ng 35 km, \u1edf gi\u1eefa c\u00f3 hai h\u00f2n \u0111\u1ea3o nh\u1ecf c\u00e1ch nhau 4 km. Eo bi\u1ec3n Bering r\u1ea5t n\u00f4ng, c\u00f3 \u0111\u1ed9 s\u00e2u trung b\u00ecnh 42 m\u00e9t v\u00e0 n\u01a1i s\u00e2u nh\u1ea5t ch\u1ec9 c\u00f3 52 m\u00e9t. T\u1eeb nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 \u0111\u1ecba ch\u1ea5t h\u1ecdc cho th\u1ea5y, v\u00e0o m\u1ed9t giai \u0111o\u1ea1n \u1edf th\u1eddi vi\u1ec5n c\u1ed5, m\u1ef1c n\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n th\u1ea5p h\u01a1n 100 m\u00e9t so v\u1edbi ng\u00e0y nay. N\u00f3i c\u00e1ch kh\u00e1c, v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3, eo bi\u1ec3n Bering \u0111\u1ec3 l\u1ed9 ra ph\u1ea7n \u0111\u1ea5t li\u1ec1n, tr\u1edf th\u00e0nh l\u1ed1i \u0111i t\u1ef1 nhi\u00ean n\u1ed1i li\u1ec1n ch\u00e2u \u00c1 v\u00e0 ch\u00e2u M\u1ef9.<\/p>\n<p><a class=\"external free\" href=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335326108-image.jpg\" rel=\"nofollow\"><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-medium\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335326108-image.jpg\" width=\"600\" height=\"352\"><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><i>\u1ea2nh: Eo bi\u1ec3n Bering v\u00e0 qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Aleut (\u201c\u0110\u1ea3o c\u1ea7u n\u1ed5i tr\u00ean kh\u00f4ng\u201d)<\/i><\/p>\n<p>Ngo\u00e0i ra, t\u1eeb Google Map, ch\u00fang ta d\u1ec5 d\u00e0ng nh\u00ecn th\u1ea5y bi\u1ec3n Hoa \u0110\u00f4ng qua eo bi\u1ec3n Tri\u1ec1u Ti\u00ean, \u0111\u1ebfn qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Nh\u1eadt B\u1ea3n, qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Kuril, qua m\u0169i ph\u00eda nam b\u00e1n \u0111\u1ea3o Kamchatka, r\u1ed3i l\u1ea1i \u0111\u1ebfn qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Aleut \u1edf B\u1eafc Th\u00e1i B\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng, \u0111i th\u1eb3ng \u0111\u1ebfn Alaska, qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Aleut \u1edf tr\u00ean b\u1ea3n \u0111\u1ed3 gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t h\u00f2n \u0111\u1ea3o c\u1ea7u n\u1ed5i k\u1ebft n\u1ed1i gi\u1eefa ch\u00e2u \u00c1 v\u00e0 ch\u00e2u M\u1ef9! Kho\u1ea3ng c\u00e1ch gi\u1eefa c\u00e1c h\u00f2n \u0111\u1ea3o ch\u1ec9 t\u1eeb 10 \u0111\u1ebfn 20 h\u1ea3i l\u00fd, n\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e2y c\u1ea7u n\u1ed5i tr\u00ean B\u1eafc Th\u00e1i B\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng. C\u00f2n t\u1ea1i ph\u00eda nam c\u00e1ch c\u00e2y c\u1ea7u n\u1ed5i n\u00e0y kh\u00f4ng xa ch\u00ednh l\u00e0 d\u00f2ng h\u1ea3i l\u01b0u Kuroshio v\u00e0 d\u00f2ng bi\u1ebfn n\u00f3ng Th\u00e1i B\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng n\u1ed5i ti\u1ebfng quanh n\u0103m ch\u1ea3y v\u1ec1 ph\u00eda \u0111\u00f4ng. T\u1eeb Hokkaido &#8211; Nh\u1eadt B\u1ea3n, qua qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Kuril, d\u1ecdc theo b\u1edd bi\u1ec3n b\u00e1n \u0111\u1ea3o Kamchatka, xuy\u00ean qua qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Aleutian \u0111\u1ebfn ph\u00eda T\u00e2y B\u1eafc B\u1eafc M\u1ef9, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t khi th\u1ee7y tri\u1ec1u thu\u1eadn l\u1ee3i, ng\u1ed3i thuy\u1ec1n nh\u1ecf c\u00f3 th\u1ec3 \u0111i \u0111\u1ebfn \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p><b>T\u1ed5 ti\u00ean Trung Hoa kh\u00e1m ph\u00e1 ch\u00e2u M\u1ef9<\/b><\/p>\n<p>M\u1ed9t s\u1ed1 n\u1ec1n v\u0103n minh l\u1edbn c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i l\u1ea7n n\u00e0y nh\u01b0: N\u1ec1n v\u0103n minh Ai C\u1eadp c\u1ed5, n\u1ec1n v\u0103n minh L\u01b0\u1ee1ng H\u00e0 \u1edf Mesopotamia (nay l\u00e0 Iraq) v\u1ec1 c\u01a1 b\u1ea3n \u0111\u1ec1u l\u00e0 s\u1edbm n\u1edf t\u1ed1i t\u00e0n, kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i l\u00e2u d\u00e0i, n\u1ec1n v\u0103n minh \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u0169ng nhi\u1ec1u l\u1ea7n b\u1ecb \u0111\u1ee9t \u0111o\u1ea1n b\u1edfi s\u1ef1 chinh ph\u1ee5c c\u1ee7a c\u00e1c th\u1ebf l\u1ef1c ngo\u1ea1i lai. V\u0103n h\u00f3a Mexico ng\u00e0y nay c\u0169ng ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng c\u00f3 quan h\u1ec7 truy\u1ec1n th\u1eeba v\u1edbi n\u1ec1n v\u0103n minh Anh-\u0111i\u00eang c\u1ed5 \u0111\u1ea1i. Ch\u1ec9 ri\u00eang n\u1ec1n v\u0103n minh Trung Hoa k\u00e9o d\u00e0i \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ea7n 10.000 n\u0103m (kho\u1ea3ng ch\u1eebng 5000 n\u0103m). C\u00e1c h\u1ecdc gi\u1ea3 l\u1ecbch s\u1eed c\u1ed5 \u0111\u1ea1i Trung Hoa th\u1eddi c\u1eadn \u0111\u1ea1i nh\u01b0 L\u01b0\u01a1ng Kh\u1edfi Si\u00eau (\u0111\u00e3 qua \u0111\u1eddi), L\u00fd \u01af\u1edbc C\u1ea7m (s\u1ed1ng \u1edf Anh qu\u1ed1c, \u0111\u00e3 qua \u0111\u1eddi), L\u00fd H\u1ecdc C\u1ea7n, Robert K. G. Temple (s\u1ed1ng \u1edf Anh qu\u1ed1c), Cung Ng\u1ecdc H\u1ea3i, L\u00e2m H\u00e0 (\u0111\u00e3 qua \u0111\u1eddi), V\u01b0\u01a1ng \u0110\u1ea1i H\u1eefu, \u0110\u1ed5ng L\u1eadp Ch\u01b0\u01a1ng (\u0111\u00e3 qua \u0111\u1eddi), S\u1eed Th\u1ee9c, L\u01b0u Ba,v.v. \u0111\u00e3 nghi\u00ean c\u1ee9u to\u00e0n di\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed Trung Qu\u1ed1c c\u1ed5 \u0111\u1ea1i v\u00e0 l\u1ecbch s\u1eed n\u1ec1n v\u0103n minh ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y h\u00e0ng tr\u0103m n\u0103m nay, h\u1ecd \u0111\u00e3 khai s\u00e1ng v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n \u201cquan \u0111i\u1ec3m l\u1ecbch s\u1eed v\u0103n minh v\u0103n h\u00f3a m\u1edbi\u201d. \u00d4ng Cung Ng\u1ecdc H\u1ea3i b\u1eaft \u0111\u1ea7u b\u1eaft tay v\u00e0o gi\u1ea3i m\u00e3 cu\u1ed1n s\u00e1ch \u201cS\u01a1n H\u1ea3i Kinh\u201d, tr\u00ecnh b\u00e0y m\u1ed9t s\u1ed1 m\u1ed1i quan h\u1ec7 t\u1eeb \u0111\u1ea7u \u0111\u1ebfn cu\u1ed1i v\u00e0 ng\u1ecdn ngu\u1ed3n gi\u1eefa n\u1ec1n v\u0103n minh Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh th\u1ebf gi\u1edbi; \u00f4ng L\u00e2m H\u00e0 tr\u00ecnh b\u00e0y ng\u1ecdn ngu\u1ed3n n\u1ec1n v\u0103n minh h\u01a1n 10.000 n\u0103m c\u1ee7a Trung Hoa d\u01b0\u1edbi g\u00f3c \u0111\u1ed9 c\u1ee7a cu\u1ed1n l\u1ecbch s\u1eed Vu Na v\u00e0 ng\u00f4n ng\u1eef d\u00e2n t\u1ed9c; h\u1ecdc gi\u1ea3 V\u01b0\u01a1ng \u0110\u1ea1i H\u1eefu \u0111\u00e3 d\u1ed1c s\u1ee9c nghi\u00ean c\u1ee9u n\u1ec1n v\u0103n minh Trung Hoa c\u1ed5 \u0111\u1ea1i t\u1eeb n\u0103m 1978, \u00f4ng b\u1eaft tay v\u00e0o ph\u00e2n t\u00edch c\u00e1c v\u1eadt t\u1ed5 (1), tr\u00ecnh b\u00e0y m\u1ed9t c\u00e1ch h\u1ec7 th\u1ed1ng l\u1ecbch s\u1eed kh\u00e1m ph\u00e1 ch\u00e2u M\u1ef9 c\u1ee7a t\u1ed5 ti\u00ean Trung Hoa.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng v\u1ecb h\u1ecdc gi\u1ea3 n\u00e0y cho r\u1eb1ng: T\u1ed5 ti\u00ean Trung Hoa \u0111\u00e3 khai ph\u00e1 ra n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9. H\u1ecd tin r\u1eb1ng c\u00e1c ghi ch\u00e9p trong s\u00e1ch \u201cS\u01a1n H\u1ea3i Kinh\u201d c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c c\u1ed5 \u0111\u1ea1i, r\u1ea5t nhi\u1ec1u chi ti\u1ebft l\u00e0 c\u00f3 th\u1eadt. \u201cH\u1ea3i N\u1ed9i Kinh\u201d ghi l\u1ea1i khu v\u1ef1c t\u1eadp trung sinh s\u1ed1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Hoa do d\u00e2n t\u1ed9c Hoa H\u1ea1 l\u00e0m ch\u1ee7, l\u00e0 khu v\u1ef1c sinh s\u1ed1ng ch\u1ee7 y\u1ebfu c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c Trung Hoa, c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 xem l\u00e0 n\u01a1i sinh s\u1ed1ng c\u1ee7a \u201cV\u01b0\u01a1ng T\u1ed9c\u201d, \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 \u201cKh\u1eafp d\u01b0\u1edbi g\u1ea7m tr\u1eddi, ch\u1ed7 n\u00e0o c\u0169ng l\u00e0 \u0111\u1ea5t c\u1ee7a vua\u201d. Trong \u201cH\u1ea3i Ngo\u1ea1i Kinh\u201d v\u00e0 \u201c\u0110\u1ea1i Hoang Kinh\u201d ghi l\u1ea1i, Mexico ch\u00ednh l\u00e0 khu v\u1ef1c sinh s\u1ed1ng c\u1ee7a m\u1ed9t nh\u00e1nh d\u00e2n t\u1ed9c Trung Hoa, b\u1edfi v\u00ec n\u00f3 c\u00e1ch xa khu v\u1ef1c qu\u1ea7n t\u1ee5 sinh s\u1ed1ng ch\u1ee7 y\u1ebfu c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c n\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 h\u1ea3i ngo\u1ea1i. Nh\u1eefng v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u00e0y ph\u1ea7n l\u1edbn \u0111\u1ec1u v\u00f4 c\u00f9ng hoang vu, \u0111\u1ea5t r\u1ed9ng ng\u01b0\u1eddi th\u01b0a, l\u00e0 nh\u1eefng v\u00f9ng \u0111\u1ea5t m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c khai kh\u1ea9n n\u00ean c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 \u201c\u0111\u1ea5t hoang\u201d. Nh\u1eefng b\u1ed9 t\u1ed9c Trung Hoa n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn ch\u00e2u M\u1ef9, \u0110\u00f4ng Nam \u00c1, Ch\u00e2u \u00dac, b\u00e1n \u0111\u1ea3o \u1ea4n \u0110\u1ed9, \u0110\u00f4ng B\u1eafc Phi, T\u00e2y \u00c1 \u0111\u1ec3 khai ph\u00e1 v\u00e0 x\u00e2y d\u1ef1ng \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc v\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh \u201cT\u1ed9c ph\u1ee5 thu\u1ed9c\u201d, th\u1eddi \u0111\u00f3 g\u1ecdi l\u00e0 \u201cPh\u01b0\u01a1ng Qu\u1ed1c\u201d, ngh\u0129a l\u00e0 \u201cng\u01b0\u1eddi \u1edf kh\u1eafp c\u00e1c n\u01a1i ch\u00e2n tr\u1eddi cu\u1ed1i b\u1ec3, kh\u00f4ng ai kh\u00f4ng l\u00e0 b\u1ec1 t\u00f4i c\u1ee7a vua\u201d. V\u00ec v\u1eady, cho d\u00f9 l\u00e0 S\u01a1n Kinh, H\u1ea3i N\u1ed9i H\u1ea3i Ngo\u1ea1i Kinh, \u0110\u1ea1i Hoang Kinh, th\u00ec nh\u1eefng g\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ec3 l\u1ea1i \u0111\u1ec1u l\u00e0 nh\u1eefng ghi ch\u00e9p ch\u00e2n th\u1ef1c v\u1ec1 cu\u1ed9c s\u1ed1ng v\u00e0 s\u1ef1 khai ph\u00e1 c\u1ee7a t\u1ed5 ti\u00ean d\u00e2n t\u1ed9c Trung Hoa c\u1ed5 \u0111\u1ea1i. H\u1ecd c\u00f2n cho r\u1eb1ng \u201cn\u1ec1n v\u0103n minh Trung Hoa l\u00e0 c\u1ed9i ngu\u1ed3n c\u1ee7a v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i\u201d, \u201cs\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh Trung Hoa ch\u00ednh l\u00e0 h\u01b0\u1edbng \u0111i t\u01b0\u01a1ng lai c\u1ee7a v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i\u201d.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Trung Qu\u1ed1c c\u00f3 nhi\u1ec1u \u0111i\u1ec3m t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed3ng, ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang \u1edf Chile v\u00e0 nh\u1eefng n\u01a1i kh\u00e1c g\u1ecdi tr\u1ebb em l\u00e0 &#8220;b\u00fap b\u00ea&#8221;, ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang \u1edf Mexico g\u1ecdi \u201cb\u1ea1n, t\u00f4i, anh\u201d l\u00e0 \u201cning, n\u1ed9i, n\u00f4ng\u201d, g\u1ecdi \u201cd\u00f2ng s\u00f4ng\u201d l\u00e0 \u201ch\u00e0\u201d, ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang \u1edf Colombia g\u1ecdi thuy\u1ec1n l\u00e0 \u201cchamban\u201d, m\u00e0 \u1edf Trung Qu\u1ed1c cho \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn g\u1ecdi thuy\u1ec1n g\u1ed7 nh\u1ecf nh\u1eb9 l\u00e0 thuy\u1ec1n ba l\u00e1. Nh\u1eefng b\u00e9 trai ng\u01b0\u1eddi Inuit \u1edf v\u00f9ng Alaska \u0111\u1ec3 b\u00fai t\u00f3c d\u00e0i c\u0169ng kh\u00f4ng kh\u00e1c m\u1ea5y v\u1edbi nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb v\u00f9ng Hoa B\u1eafc (bao g\u1ed3m H\u00e0 B\u1eafc, S\u01a1n T\u00e2y v\u00e0 th\u00e0nh ph\u1ed1 B\u1eafc Kinh, Thi\u00ean T\u00e2n). Trong nh\u1eefng c\u1ed5 v\u1eadt \u1edf ch\u00e2u M\u1ef9 th\u01b0\u1eddng ph\u00e1t hi\u1ec7n th\u1ea5y c\u00f3 ch\u1eef Trung Qu\u1ed1c. Th\u01b0 ph\u00e1p kh\u1eafc tr\u00ean \u0111\u00e1 c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i \u1edf ch\u00e2u M\u1ef9 c\u1ed5 \u0111\u1ea1i c\u0169ng r\u1ea5t t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 v\u1edbi ch\u1eef gi\u00e1p c\u1ed1t v\u00e0 kim v\u0103n (v\u0103n t\u1ef1 kh\u1eafc tr\u00ean \u0111\u1ed3ng, th\u1eddi nh\u00e0 \u00c2n &#8211; Chu, T\u1ea7n &#8211; H\u00e1n) \u1edf Trung Qu\u1ed1c. D\u1ef1a v\u00e0o nh\u1eefng \u201cnham th\u1ea1ch vi\u1ebft\u201d n\u00e0y, c\u00e1c c\u01a1 quan li\u00ean quan \u1edf b\u1eafc Dakota \u0111\u00e3 t\u1eebng tuy\u00ean b\u1ed1 v\u1edbi th\u1ebf gi\u1edbi r\u1eb1ng: \u201cNg\u01b0\u1eddi Trung Qu\u1ed1c \u0111\u00e3 t\u1eebng m\u1ed9t l\u1ea7n vi\u1ebfng th\u0103m B\u1eafc Dakota\u201d.<\/p>\n<p>D\u1ecbch t\u1eeb: <a class=\"external free\" href=\"http:\/\/big5.zhengjian.org\/node\/110224\" rel=\"nofollow\">http:\/\/big5.zhengjian.org\/node\/110224<\/a><\/p>\n<p>Ghi ch\u00fa:<\/p>\n<p>(1) V\u1eadt t\u1ed5 l\u00e0 v\u1eadt th\u1ec3 t\u1ef1 nhi\u00ean, nh\u1ea5t l\u00e0 \u0111\u1ed9ng v\u1eadt, \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi Anh-\u0111i\u00eang \u1edf B\u1eafc M\u1ef9 coi nh\u01b0 bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a m\u1ed9t b\u1ed9 t\u1ed9c ho\u1eb7c gia \u0111\u00ecnh.<\/p>\n<div id=\"catlinks\" class=\"catlinks\" data-mw=\"interface\"><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[ChanhKien.org] Khi \u1edf Mexico, g\u1ea7n kh\u00e1ch s\u1ea1n n\u01a1i t\u00f4i s\u1ed1ng l\u00e0 c\u00f4ng vi\u00ean Chapultepec. \u1ede \u0111\u00e2y c\u00e2y c\u1ed1i xanh bi\u1ebfc, hoa c\u1ecf m\u1ecdc kh\u1eafp n\u01a1i, phong c\u1ea3nh t\u00fa l\u1ec7. Ngay t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 16, vua Aztec Moctezuma th\u01b0\u1eddng t\u1edbi n\u01a1i n\u00e0y vui ch\u01a1i v\u00e0 s\u0103n b\u1eafn. Trong th\u1eddi k\u1ef3 th\u1ef1c d\u00e2n T\u00e2y Ban Nha th\u1ed1ng [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[304,544],"tags":[451],"class_list":["post-33474","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-loat-bai","category-van-hoc","tag-loat-bai-mexico"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[ChanhKien.org] Khi \u1edf Mexico, g\u1ea7n kh\u00e1ch s\u1ea1n n\u01a1i t\u00f4i s\u1ed1ng l\u00e0 c\u00f4ng vi\u00ean Chapultepec. \u1ede \u0111\u00e2y c\u00e2y c\u1ed1i xanh bi\u1ebfc, hoa c\u1ecf m\u1ecdc kh\u1eafp n\u01a1i, phong c\u1ea3nh t\u00fa l\u1ec7. Ngay t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 16, vua Aztec Moctezuma th\u01b0\u1eddng t\u1edbi n\u01a1i n\u00e0y vui ch\u01a1i v\u00e0 s\u0103n b\u1eafn. Trong th\u1eddi k\u1ef3 th\u1ef1c d\u00e2n T\u00e2y Ban Nha th\u1ed1ng [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2024-07-07T23:19:40+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-05-24T16:26:16+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"editor_n\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"editor_n\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"17 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html\"},\"author\":{\"name\":\"editor_n\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"headline\":\"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9\",\"datePublished\":\"2024-07-07T23:19:40+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-24T16:26:16+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html\"},\"wordCount\":3393,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png\",\"keywords\":[\"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012\"],\"articleSection\":[\"Lo\u1ea1t b\u00e0i (Series)\",\"V\u0103n h\u1ecdc\"],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html\",\"name\":\"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png\",\"datePublished\":\"2024-07-07T23:19:40+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-24T16:26:16+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png\",\"contentUrl\":\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\",\"name\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"description\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\",\"name\":\"editor_n\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"editor_n\"},\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","og_description":"[ChanhKien.org] Khi \u1edf Mexico, g\u1ea7n kh\u00e1ch s\u1ea1n n\u01a1i t\u00f4i s\u1ed1ng l\u00e0 c\u00f4ng vi\u00ean Chapultepec. \u1ede \u0111\u00e2y c\u00e2y c\u1ed1i xanh bi\u1ebfc, hoa c\u1ecf m\u1ecdc kh\u1eafp n\u01a1i, phong c\u1ea3nh t\u00fa l\u1ec7. Ngay t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 16, vua Aztec Moctezuma th\u01b0\u1eddng t\u1edbi n\u01a1i n\u00e0y vui ch\u01a1i v\u00e0 s\u0103n b\u1eafn. Trong th\u1eddi k\u1ef3 th\u1ef1c d\u00e2n T\u00e2y Ban Nha th\u1ed1ng [&hellip;]","og_url":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html","og_site_name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","article_published_time":"2024-07-07T23:19:40+00:00","article_modified_time":"2025-05-24T16:26:16+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png","type":"","width":"","height":""}],"author":"editor_n","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"editor_n","Est. reading time":"17 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html"},"author":{"name":"editor_n","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"headline":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9","datePublished":"2024-07-07T23:19:40+00:00","dateModified":"2025-05-24T16:26:16+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html"},"wordCount":3393,"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png","keywords":["Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012"],"articleSection":["Lo\u1ea1t b\u00e0i (Series)","V\u0103n h\u1ecdc"],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html","url":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html","name":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png","datePublished":"2024-07-07T23:19:40+00:00","dateModified":"2025-05-24T16:26:16+00:00","author":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#primaryimage","url":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png","contentUrl":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/1335325966-image.png"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2024\/07\/loat-bai-mexico-2012-20-to-tien-nguoi-trung-hoa-va-nen-van-minh-chau-my.html#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/chanhkien.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (20): T\u1ed5 ti\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh ch\u00e2u M\u1ef9"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website","url":"https:\/\/chanhkien.org\/","name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","description":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085","name":"editor_n","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","caption":"editor_n"},"url":"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/33474","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=33474"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/33474\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=33474"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=33474"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=33474"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}