{"id":32086,"date":"2023-12-16T05:25:07","date_gmt":"2023-12-15T22:25:07","guid":{"rendered":"https:\/\/chanhkien.org\/?p=32086"},"modified":"2025-05-24T23:27:14","modified_gmt":"2025-05-24T16:27:14","slug":"loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html","title":{"rendered":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2)"},"content":{"rendered":"<p><strong>[ChanhKien.org]<\/strong><\/p>\n<p><strong>B\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 \u0111\u00e1ng kinh ng\u1ea1c c\u1ee7a Nam C\u1ef1c<\/strong><\/p>\n<p>N\u1ec1n v\u0103n minh L\u01b0\u1ee1ng H\u00e0 c\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i tr\u00ean l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c? R\u1ed1t cu\u1ed9c Nam C\u1ef1c \u0111\u00e3 b\u1ecb \u0111\u00f3ng b\u0103ng bao nhi\u00eau n\u0103m? C\u00f3 bao nhi\u00eau b\u00ed m\u1eadt \u1ea9n gi\u1ea5u d\u01b0\u1edbi l\u1edbp b\u0103ng d\u00e0y \u0111\u00f3? K\u1ec3 t\u1eeb Th\u1ebf chi\u1ebfn th\u1ee9 hai, \u0111\u00e3 c\u00f3 nhi\u1ec1u \u00fd ki\u1ebfn cho r\u1eb1ng l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 \u0111\u01b0a ra m\u1ed9t b\u1ea3n \u0111\u1ed3 Nam C\u1ef1c c\u1ed5 \u0111\u00e1ng kinh ng\u1ea1c c\u00e0ng l\u00e0m t\u0103ng s\u1ef1 hi\u1ebfu k\u1ef3 c\u1ee7a gi\u1edbi khoa h\u1ecdc v\u1ec1 Nam C\u1ef1c.<\/p>\n<p>Theo nh\u1eadn th\u1ee9c ph\u1ed5 bi\u1ebfn c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, t\u1eeb n\u0103m 1772 \u0111\u1ebfn 1775, thuy\u1ec1n tr\u01b0\u1edfng Cook ng\u01b0\u1eddi Anh l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u1ebfn Qu\u1ea7n \u0111\u1ea3o Nam Shetland g\u1ea7n Nam C\u1ef1c. T\u1eeb n\u0103m 1820 \u0111\u1ebfn n\u0103m 1821, Palmer ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9, Bellingshausen v\u00e0 Lazarev ng\u01b0\u1eddi Nga, v\u00e0 Bransfield ng\u01b0\u1eddi Anh \u0111\u00e3 l\u1ea7n l\u01b0\u1ee3t kh\u00e1m ph\u00e1 ra l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c. Tuy nhi\u00ean, v\u00e0o n\u0103m 1929, khi Halil Edhem, gi\u00e1m \u0111\u1ed1c B\u1ea3o t\u00e0ng Qu\u1ed1c gia \u1edf Istanbul, Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3 khi ph\u00e2n lo\u1ea1i c\u00e1c cu\u1ed1n s\u00e1ch c\u1ee7a th\u01b0 vi\u1ec7n ho\u00e0ng gia Byzantine trong cung \u0111i\u1ec7n c\u0169 Topkapi c\u1ee7a Sudan, \u0111\u00e3 v\u00f4 t\u00ecnh t\u00ecm th\u1ea5y m\u1ed9t t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 do t\u01b0\u1edbng Peary v\u1ebd n\u1eb1m tr\u00ean m\u1ed9t gi\u00e1 s\u00e1ch ph\u1ee7 \u0111\u1ea7y b\u1ee5i. B\u1ea3n \u0111\u1ed3 \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd v\u00e0o n\u0103m 1513, s\u1edbm h\u01a1n kho\u1ea3ng 200-300 n\u0103m so v\u1edbi th\u1eddi \u0111i\u1ec3m l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n. Sau khi t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng b\u1ed1, l\u1eadp t\u1ee9c g\u00e2y ch\u1ea5n \u0111\u1ed9ng gi\u1edbi khoa h\u1ecdc.<\/p>\n<p>B\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y kh\u00f4ng ch\u1ec9 m\u00f4 t\u1ea3 ch\u00ednh x\u00e1c h\u00ecnh d\u00e1ng c\u1ee7a hai b\u1edd \u0110\u1ea1i T\u00e2y D\u01b0\u01a1ng, m\u00e0 \u0111\u1ebfn c\u1ea3 v\u1ecb tr\u00ed \u0111\u1ecba l\u00fd c\u1ee7a B\u1eafc v\u00e0 Nam M\u1ef9 c\u0169ng chu\u1ea9n x\u00e1c. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00e1ng kinh ng\u1ea1c h\u01a1n n\u1eefa l\u00e0 b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n \u0111\u00e1nh d\u1ea5u eo \u0111\u1ea5t \u0111\u00e3 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u00e1ch \u0111\u00e2y 10.000 n\u0103m gi\u1eefa ch\u00e2u M\u1ef9 v\u00e0 Nam C\u1ef1c. N\u0103m 1949, m\u1ed9t \u0111\u1ed9i kh\u1ea3o s\u00e1t ph\u1ed1i h\u1ee3p gi\u1eefa Anh v\u00e0 Th\u1ee5y \u0110i\u1ec3n \u0111\u00e3 khoan xuy\u00ean qua l\u1edbp b\u0103ng \u1edf Nam C\u1ef1c \u0111\u1ec3 ti\u1ebfn h\u00e0nh th\u0103m d\u00f2 \u0111\u1ecba ch\u1ea5n v\u00e0 k\u1ebft lu\u1eadn r\u1eb1ng: \u0110\u1ecba h\u00ecnh b\u1ec1 m\u1eb7t \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd \u1edf ph\u1ea7n d\u01b0\u1edbi b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a Peary (b\u1edd bi\u1ec3n Nam C\u1ef1c) h\u1ea7u nh\u01b0 gi\u1ed1ng h\u1ec7t v\u1edbi d\u1eef li\u1ec7u thu \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1eeb cu\u1ed9c kh\u1ea3o s\u00e1t \u0111\u1ecba ch\u1ea5n l\u1ea7n n\u00e0y. N\u0103m 1953, C\u1ee5c Th\u1ee7y v\u0103n H\u1ea3i qu\u00e2n Hoa K\u1ef3 \u0111\u00e3 ti\u1ebfn h\u00e0nh nghi\u00ean c\u1ee9u k\u1ef9 l\u01b0\u1ee1ng b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y, c\u00e1c chuy\u00ean gia \u0111\u1ec1u c\u00f9ng cho r\u1eb1ng, t\u01b0\u1edbng Peary \u0111\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p in r\u1eadp \u0111\u1ec3 sao l\u1ea1i t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y, nh\u01b0ng d\u00f9 l\u00e0 v\u1eady th\u00ec sao ch\u00e9p d\u1eef li\u1ec7u t\u1eeb b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u0169 sang m\u00f4 h\u00ecnh \u0111\u1ecba c\u1ea7u th\u00ec v\u1eabn ph\u1ea3i ch\u1ec9nh s\u1eeda m\u1ed9t s\u1ed1 l\u1ed7i trong b\u1ea3n \u0111\u1ed3 hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i.<\/p>\n<p>B\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a Peary ch\u1eafc ch\u1eafn l\u00e0 b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u1ed5i ti\u1ebfng nh\u1ea5t, nh\u01b0ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 duy nh\u1ea5t. Cu\u1ed1i n\u0103m 1959, Hapgood ph\u00e1t hi\u1ec7n ra m\u1ed9t t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 do Olonchus Fornaius v\u1ebd trong Th\u01b0 vi\u1ec7n Qu\u1ed1c h\u1ed9i Hoa K\u1ef3, \u0111\u00e1nh d\u1ea5u th\u1eddi gian l\u00e0 n\u0103m 1531 sau c\u00f4ng nguy\u00ean (xem h\u00ecnh 2). \u1ede b\u00ean tr\u00ean \u0111\u00e1nh d\u1ea5u k\u00edch th\u01b0\u1edbc v\u00e0 h\u00ecnh d\u1ea1ng c\u1ee7a ch\u00e2u Nam C\u1ef1c v\u1ec1 c\u01a1 b\u1ea3n l\u00e0 gi\u1ed1ng v\u1edbi b\u1ea3n \u0111\u1ed3 m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n nay v\u1ebd. T\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y cho th\u1ea5y, ph\u1ea7n ph\u00eda t\u00e2y c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c \u0111\u01b0\u1ee3c bao ph\u1ee7 b\u1edfi b\u0103ng tuy\u1ebft, trong khi ph\u1ea7n ph\u00eda \u0111\u00f4ng v\u1eabn l\u00e0 \u0111\u1ea5t li\u1ec1n. N\u0103m 1581, nh\u00e0 v\u1ebd b\u1ea3n \u0111\u1ed3 Ho\u00e0ng gia T\u00e2y Ban Nha Jernimo de Chaves \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a m\u1ed9t b\u1ea3n \u0111\u1ed3 th\u1ebf gi\u1edbi v\u1ebd T\u00e2y b\u00e1n c\u1ea7u v\u00e0o t\u00e1c ph\u1ea9m c\u1ee7a m\u00ecnh, trong \u0111\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec7n m\u1ed9t ph\u1ea7n \u0111\u01b0\u1eddng vi\u1ec1n c\u1ee7a Nam C\u1ef1c; B\u1ea3n \u0111\u1ed3 th\u1ebf gi\u1edbi do Giacomo Gastaldi v\u1ebd n\u0103m 1546 th\u1ec3 hi\u1ec7n ph\u1ea7n l\u1edbn \u0111\u01b0\u1eddng b\u1edd bi\u1ec3n c\u1ee7a Nam C\u1ef1c; B\u1ea3n \u0111\u1ed3 th\u1ebf gi\u1edbi Nam b\u00e1n c\u1ea7u do Antonio Florian v\u1ebd n\u0103m 1555 v\u00e0 b\u1ea3n \u0111\u1ed3 th\u1ebf gi\u1edbi Nam b\u00e1n c\u1ea7u do Cornelis de Jode v\u1ebd n\u0103m 1593, \u0111\u1ec1u v\u1ebd h\u00ecnh d\u00e1ng c\u1ee7a ch\u00e2u Nam C\u1ef1c m\u1ed9t c\u00e1ch ho\u00e0n ch\u1ec9nh. C\u00e1c nh\u00e0 s\u1eed h\u1ecdc kh\u00f4ng th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch t\u1ea1i sao tr\u00ean nh\u1eefng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 16 l\u1ea1i xu\u1ea5t hi\u1ec7n ch\u00e2u Nam C\u1ef1c, n\u01a1i m\u00e0 t\u1eadn \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 19 m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-traditional\">\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a href=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg\"><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-32088\" src=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg\" alt=\"\" width=\"365\" height=\"400\" srcset=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg 365w, https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275-274x300.jpeg 274w\" sizes=\"(max-width: 365px) 100vw, 365px\" \/><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: center;\"><em>M\u1ed9t s\u1ed1 b\u1ea3n \u0111\u1ed3 Nam C\u1ef1c b\u00ed \u1ea9n \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 16. Ch\u00fang s\u1edbm h\u01a1n 200-300 n\u0103m so v\u1edbi th\u1eddi \u0111i\u1ec3m kh\u00e1m ph\u00e1 l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c m\u00e0 ch\u00fang ta c\u00f4ng nh\u1eadn hi\u1ec7n nay.<\/em><\/p>\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u0169ng ch\u00fa \u00fd \u0111\u1ebfn m\u1ed9t t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 Nam C\u1ef1c kh\u00e1c \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd v\u00e0o n\u0103m 1737 b\u1edfi Philippe Boucher, m\u1ed9t th\u00e0nh vi\u00ean ch\u00ednh th\u1ee9c c\u1ee7a Vi\u1ec7n H\u00e0n l\u00e2m Khoa h\u1ecdc Ph\u00e1p. Tr\u00ean b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a Ph\u00e1p v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 18 n\u00e0y, Nam C\u1ef1c \u0111\u00e3 kh\u00f4ng c\u00f2n b\u1ecb b\u0103ng tuy\u1ebft \u0111\u00f3ng b\u0103ng, v\u00e0 \u0111\u1ecba h\u00ecnh d\u01b0\u1edbi l\u1edbp b\u0103ng c\u1ee7a to\u00e0n b\u1ed9 l\u1ee5c \u0111\u1ecba \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00f4 t\u1ea3 kh\u00e1 chi ti\u1ebft, \u0111\u00e2y l\u00e0 \u0111i\u1ec1u (\u0111\u1ecba h\u00ecnh) m\u00e0 \u0111\u1ebfn n\u0103m 1958 ng\u01b0\u1eddi ta m\u1edbi hi\u1ec3u.<\/p>\n<p>C\u00f3 ng\u01b0\u1eddi n\u00f3i r\u1eb1ng t\u01b0\u1edbng Peary c\u0169ng vi\u1ebft b\u00ean l\u1ec1 t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a m\u00ecnh: &#8220;Kh\u00f4ng ai trong th\u1ebf k\u1ef7 n\u00e0y c\u00f3 b\u1ea3n \u0111\u1ed3 gi\u1ed1ng c\u1ee7a t\u00f4i&#8221;. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y cho th\u1ea5y, r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 trong qu\u00e1 tr\u00ecnh v\u1ebd b\u1ea3n \u0111\u1ed3 \u00f4ng \u0111\u00e3 tham kh\u1ea3o nhi\u1ec1u b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 qu\u00fd gi\u00e1 t\u1eeb nhi\u1ec1u th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc. Ph\u1ea3i ch\u0103ng b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a Peary v\u00e0 nh\u1eefng b\u1ea3n \u0111\u1ed3 k\u1ef3 l\u1ea1 kh\u00e1c ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 th\u1ebf gi\u1edbi c\u1ed5 \u0111\u1ea1i? B\u1ea3n \u0111\u1ed3 g\u1ed1c c\u1ee7a nh\u1eefng b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd b\u1edfi m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi v\u1ebd b\u1ea3n \u0111\u1ed3 th\u1eddi c\u1ed5 \u0111\u1ea1i n\u00e0o \u0111\u00f3 m\u00e0 hi\u1ec7n nay ch\u00fang ta kh\u00f4ng bi\u1ebft, h\u1ecd \u0111\u1ec1u c\u00f3 trong tay nh\u1eefng thi\u1ebft b\u1ecb v\u00f4 c\u00f9ng tinh vi, v\u00e0 b\u1ea3n th\u00e2n h\u1ecd c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c trang b\u1ecb ki\u1ebfn th\u1ee9c r\u1ea5t uy\u00ean th\u00e2m.<\/p>\n<p><strong>Gi\u1ea3 thuy\u1ebft v\u1ec1 s\u1ef1 bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i tr\u1ee5c Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t v\u00e0 \u0111\u1ecba c\u1ef1c c\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i?<\/strong><\/p>\n<p>S\u1ef1 bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i c\u1ee7a tr\u1ee5c Tr\u00e1i \u0110\u1ea5t v\u00e0 \u0111\u1ecba c\u1ef1c l\u00e0 gi\u1ea3 thuy\u1ebft d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f3 tin. G\u00f3c nghi\u00eang c\u1ee7a tr\u1ee5c quay c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t hi\u1ec7n \u0111ang l\u00e0 23,5 \u0111\u1ed9, v\u1ecb tr\u00ed n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 c\u1ed1 \u0111\u1ecbnh b\u1ea5t bi\u1ebfn. N\u1ebfu s\u1ef1 ph\u00e2n b\u1ed1 v\u1eadt ch\u1ea5t tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t ph\u00e1t sinh bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i l\u1edbn th\u00ec s\u1ebd g\u00e2y ra nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i v\u1ec1 g\u00f3c c\u1ee7a tr\u1ee5c Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u1ee7a C\u01a1 quan H\u00e0ng kh\u00f4ng v\u00e0 V\u0169 tr\u1ee5 Qu\u1ed1c gia c\u1ee7a M\u1ef9 (NASA) cho r\u1eb1ng, tr\u1eadn \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea5t m\u1ea1nh 8,8 \u0111\u1ed9 richter \u1edf Chile n\u0103m 2010 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 l\u00e0m nghi\u00eang tr\u1ee5c Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, khi\u1ebfn tr\u1ee5c quay c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t d\u1ecbch chuy\u1ec3n v\u00e0 r\u00fat ng\u1eafn th\u1eddi gian m\u1ed9t ng\u00e0y c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi \u0111i 1,26 micro gi\u00e2y. Landrell thu\u1ed9c Ph\u00f2ng th\u00ed nghi\u1ec7m \u0111\u1ed9ng c\u01a1 ph\u1ea3n l\u1ef1c c\u1ee7a NASA cho bi\u1ebft: \u201cTr\u00e1i \u0111\u1ea5t gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t con quay \u0111ang xoay tr\u00f2n. N\u1ebfu b\u1ea1n t\u0103ng th\u00eam m\u1ed9t ch\u00fat s\u1ee9c n\u1eb7ng v\u00e0o m\u1ed9t b\u00ean n\u00e0o \u0111\u00f3, g\u00f3c c\u1ee7a tr\u1ee5c quay s\u1ebd thay \u0111\u1ed5i \u0111i m\u1ed9t ch\u00fat\u201d.<\/p>\n<p>V\u00ec nhu c\u1ea7u c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng ng\u1eebng gia t\u0103ng nhanh ch\u00f3ng, l\u01b0\u1ee3ng kh\u00ed th\u1ea3i nh\u00e0 k\u00ednh g\u00e2y ra l\u00e0m \u0111\u1ea9y nhanh hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00f3ng l\u00ean to\u00e0n c\u1ea7u, b\u0103ng \u1edf B\u1eafc C\u1ef1c tan ch\u1ea3y khi\u1ebfn Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t d\u1ea7n m\u1ea5t \u0111i s\u1ef1 c\u00e2n b\u1eb1ng v\u1ed1n c\u00f3, c\u00e1c s\u00f4ng b\u0103ng ti\u1ebfp t\u1ee5c tan, khi\u1ebfn tr\u1ecdng l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a B\u1eafc C\u1ef1c gi\u1ea3m, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y s\u1ebd d\u1eabn \u0111\u1ebfn tr\u1ecdng t\u00e2m c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t b\u1ecb d\u1ecbch chuy\u1ec3n, \u0111\u01b0\u1eddng x\u00edch \u0111\u1ea1o c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t b\u1eaft \u0111\u1ea7u tr\u01b0\u1ee3t xu\u1ed1ng d\u01b0\u1edbi, l\u00e0m gia t\u0103ng \u0111\u1ed9 nghi\u00eang c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. Ng\u01b0\u1eddi ta ph\u00e1t hi\u1ec7n t\u00ecnh tr\u1ea1ng n\u00e0y \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u t\u1eeb l\u00e2u. H\u1eadu qu\u1ea3 khi tr\u1ee5c Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t d\u1ecbch chuy\u1ec3n mang l\u1ea1i r\u1ea5t nghi\u00eam tr\u1ecdng: S\u1ef1 ph\u00e2n b\u1ed1 c\u00e1c khu v\u1ef1c n\u00f3ng l\u1ea1nh thay \u0111\u1ed5i nhanh ch\u00f3ng, \u0111\u1ebfn m\u00f9a \u0111\u00f4ng nh\u1eefng ai kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 chu\u1ea9n b\u1ecb s\u1ebd b\u1ecb ch\u1ebft c\u00f3ng h\u00e0ng lo\u1ea1t. S\u1ef1 ph\u00e2n b\u1ed1 th\u1ef1c v\u1eadt ho\u00e0n to\u00e0n thay \u0111\u1ed5i, d\u1eabn \u0111\u1ebfn m\u1ed9t nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb ch\u1ebft \u0111\u00f3i. N\u01b0\u1edbc bi\u1ec3n d\u00e2ng l\u00ean khi\u1ebfn v\u00f9ng duy\u00ean h\u1ea3i b\u1ecb ng\u1eadp, d\u00e2n t\u1ecb n\u1ea1n nhi\u1ec1u v\u00f4 s\u1ed1 k\u1ec3. Trong qu\u00e1 tr\u00ecnh tr\u1ee5c Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t d\u1ecbch chuy\u1ec3n, c\u00e1c l\u1ef1c tr\u01b0\u1eddng kh\u00e1c nhau c\u1ee7a m\u1eb7t \u0111\u1ea5t v\u00e0 b\u1ea7u kh\u00ed quy\u1ec3n c\u0169ng thay \u0111\u1ed5i m\u1ea1nh m\u1ebd, do \u0111\u00f3 \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea5t s\u1ebd di\u1ec5n ra li\u00ean t\u1ee5c, s\u1ea5m s\u00e9t s\u1ebd \u0111\u00e1nh li\u00ean h\u1ed3i v\u00e0 b\u00e3o tuy\u1ebft th\u1ed5i kh\u00f4ng ng\u1eebng. Ngo\u00e0i ra, do t\u1eeb tr\u01b0\u1eddng Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t ch\u1ecbu s\u1ef1 k\u00ecm h\u00e3m r\u1ea5t l\u1edbn c\u1ee7a t\u1eeb tr\u01b0\u1eddng c\u1ee7a M\u1eb7t tr\u1eddi, n\u00ean khi c\u1ef1c t\u1eeb c\u1ee7a M\u1eb7t tr\u1eddi \u0111\u1ea3o ng\u01b0\u1ee3c, c\u00e1c c\u1ef1c t\u1eeb c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 thay \u0111\u1ed5i theo, l\u00e0m cho t\u1eeb tr\u01b0\u1eddng b\u1eafc nam c\u1ee7a Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t ho\u00e1n \u0111\u1ed5i cho nhau. C\u00e1c sinh v\u1eadt kh\u00f4ng th\u1ec3 th\u00edch nghi v\u1edbi s\u1ef1 bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i kh\u00ed h\u1eadu l\u1edbn \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t nh\u01b0 v\u1eady n\u00ean s\u1ebd ch\u1ebft h\u00e0ng lo\u1ea1t.<\/p>\n<p>Einstein v\u00e0 nhi\u1ec1u nh\u00e0 khoa h\u1ecdc tin ch\u1eafc r\u1eb1ng, Nam C\u1ef1c ng\u1eadp tr\u00e0n b\u0103ng tuy\u1ebft kh\u00f4ng c\u00f3 ch\u00fat s\u1ef1 s\u1ed1ng n\u00e0y, tr\u01b0\u1edbc kia c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 t\u1eebng l\u00e0 n\u01a1i kh\u1edfi ngu\u1ed3n c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i. Einstein tin r\u1eb1ng, v\u00f9ng B\u1eafc C\u1ef1c ban \u0111\u1ea7u l\u00e0 n\u1eb1m g\u1ea7n b\u1edd bi\u1ec3n ph\u00eda b\u1eafc c\u1ee7a Canada ng\u00e0y nay v\u00e0 v\u1ecb tr\u00ed c\u1ee7a Nam C\u1ef1c tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y n\u1eb1m \u1edf v\u00f9ng \u00f4n \u0111\u1edbi. Khi \u0111\u00f3, l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c v\u1edbi nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 v\u00e0 kh\u00ed h\u1eadu th\u00edch h\u1ee3p c\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00e3 t\u1eebng thai ngh\u00e9n m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ed5 \u0111\u1ea1i ph\u00e1t tri\u1ec3n \u1edf tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 cao. Tuy nhi\u00ean, l\u1edbp v\u1ecf Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra m\u1ed9t s\u1ef1 d\u1ecbch chuy\u1ec3n l\u1edbn ng\u01b0\u1ee3c chi\u1ec1u kim \u0111\u1ed3ng h\u1ed3, d\u1eabn \u0111\u1ebfn \u0111i\u1ec3m c\u1ef1c B\u1eafc xoay \u0111\u1ebfn v\u1ecb tr\u00ed hi\u1ec7n t\u1ea1i, c\u00f2n \u0111i\u1ec3m c\u1ef1c Nam xoay \u0111\u1ebfn \u0111\u1ebfn n\u01a1i ph\u1ee7 \u0111\u1ea7y b\u0103ng, kh\u00ed h\u1eadu \u0111\u1ed9t nhi\u00ean tr\u1edf n\u00ean c\u1ef1c l\u1ea1nh, l\u1ee5c \u0111\u1ecba b\u1ecb bao ph\u1ee7 b\u1edfi b\u0103ng v\u00e0 tuy\u1ebft, v\u00e0 n\u1ec1n v\u0103n minh Nam C\u1ef1c c\u0169ng theo \u0111\u00f3 m\u00e0 bi\u1ebfn m\u1ea5t.<\/p>\n<p>V\u00ed d\u1ee5 v\u1ec1 s\u1ef1 tuy\u1ec7t ch\u1ee7ng c\u1ee7a \u201cvoi ma m\u00fat\u201d c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng m\u1ea1nh m\u1ebd v\u1ec1 s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i \u0111\u1ecba c\u1ef1c cu\u1ed1i c\u00f9ng tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t.<\/p>\n<p><strong>Voi ma m\u00fat b\u1ecb l\u00e0m &#8220;\u0111\u00f4ng l\u1ea1nh nhanh&#8221;<\/strong><\/p>\n<p>Voi ma m\u00fat l\u00e0 lo\u00e0i voi th\u1eddi c\u1ed5 \u0111\u1ea1i c\u00f3 b\u1ed9 l\u00f4ng d\u00e0i, c\u00f3 th\u1ec3 cao t\u1edbi 5 m\u00e9t v\u00e0 n\u1eb7ng kho\u1ea3ng 10 t\u1ea5n. N\u00f3 s\u1ed1ng \u1edf ph\u00eda b\u1eafc ch\u00e2u \u00c1, ch\u00e2u \u00c2u v\u00e0 B\u1eafc M\u1ef9. H\u00f3a th\u1ea1ch voi ma m\u00fat c\u0169ng t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf v\u00f9ng \u0110\u00f4ng B\u1eafc, Tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea3o t\u1ec9nh S\u01a1n \u0110\u00f4ng, N\u1ed9i M\u00f4ng, Ninh H\u1ea1 v\u00e0 c\u00e1c khu v\u1ef1c kh\u00e1c \u1edf Trung Qu\u1ed1c.<\/p>\n<ul class=\"gallery mw-gallery-traditional\">\n<li class=\"gallerybox\">\n<div class=\"thumb\"><a href=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0276.jpeg\"><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-32089\" src=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0276.jpeg\" alt=\"\" width=\"222\" height=\"239\"><\/a><\/div>\n<div class=\"gallerytext\"><\/div>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: center;\"><em>Voi ma m\u00fat (\u1ea2nh: Internet)<\/em><\/p>\n<p>V\u00e0o n\u0103m 1902, x\u00e1c m\u1ed9t con voi ma m\u00fat \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n \u1edf v\u00f9ng Siberia, Berezivka thu\u1ed9c n\u01b0\u1edbc Nga, v\u00ec khu v\u1ef1c n\u00e0y l\u00e0 v\u00f9ng l\u00e3nh nguy\u00ean n\u00ean ch\u00fa voi ma m\u00fat n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o qu\u1ea3n t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i nguy\u00ean v\u1eb9n v\u00e0 th\u1eadm ch\u00ed trong mi\u1ec7ng n\u00f3 c\u00f2n ng\u1eadm m\u1ed9t ch\u00fat hoa \u0111i\u1ec7p v\u1eabn ch\u01b0a k\u1ecbp nu\u1ed1t xu\u1ed1ng. V\u00e0o m\u00f9a xu\u00e2n n\u0103m 2005, m\u1ed9t th\u1ee3 s\u0103n ng\u01b0\u1eddi Nga khi \u0111ang \u0111i s\u0103n tr\u00ean c\u00e1nh \u0111\u1ed3ng tuy\u1ebft r\u1ed9ng l\u1edbn \u1edf Siberia g\u1ea7n V\u00f2ng C\u1ef1c, \u0111\u00e3 v\u00f4 \u00fd v\u1ea5p ph\u1ea3i m\u1ed9t v\u1eadt th\u1ec3 b\u1ecb nh\u00f4 l\u00ean. Khi d\u1ecdn s\u1ea1ch b\u0103ng tuy\u1ebft bao ph\u1ee7 tr\u00ean v\u1eadt th\u1ec3 \u0111\u00f3, th\u00ec th\u1ee9 anh nh\u00ecn th\u1ea5y l\u00e0 m\u1ed9t ch\u00fa voi ma m\u00fat nguy\u00ean v\u1eb9n b\u1ecb \u0111\u00f4ng c\u1ee9ng! To\u00e0n b\u1ed9 c\u01a1 th\u1ec3 c\u1ee7a ch\u00fa voi n\u00e0y \u0111ang ng\u1ed3i tr\u00ean ch\u00e2n sau ch\u1eafc kh\u1ecfe, v\u1edbi m\u1ed9t ch\u00e2n tr\u01b0\u1edbc gi\u01a1 cao l\u00ean. \u0110i\u1ec1u l\u00e0m ng\u01b0\u1eddi ta ng\u1ea1c nhi\u00ean l\u00e0 tr\u00ean l\u01b0\u1ee1i c\u1ee7a ch\u00fa voi ma m\u00fat n\u00e0y v\u1eabn c\u00f2n l\u01b0u l\u1ea1i m\u1ed9t v\u00e0i hoa mao l\u01b0\u01a1ng \u0111ang ch\u1edd \u0111\u01b0\u1ee3c nu\u1ed1t xu\u1ed1ng v\u00e0 \u0111\u00f4i m\u1eaft c\u1ee7a n\u00f3 \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn c\u00f2n trong su\u1ed1t. C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc tin r\u1eb1ng c\u00e1ch \u0111\u00e2y h\u00e0ng ch\u1ee5c ngh\u00ecn n\u0103m, ch\u00fa voi n\u00e0y khi \u0111ang thong th\u1ea3 \u0103n c\u1ecf th\u00ec nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t gi\u1ea3m m\u1ea1nh, c\u1ecf trong mi\u1ec7ng ch\u01b0a k\u1ecbp nu\u1ed1t v\u00e0o th\u00ec n\u00f3 \u0111\u00e3 b\u1ecb \u0111\u00f3ng b\u0103ng v\u0129nh vi\u1ec5n trong l\u1ecbch s\u1eed.<\/p>\n<p>M\u1ed9t s\u1ed1 lo\u1ea1i th\u1ecbt voi ma m\u00fat \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e0o l\u00ean t\u1eeb v\u00f9ng l\u00e3nh nguy\u00ean v\u1eabn tr\u00f4ng r\u1ea5t gi\u1ed1ng v\u1edbi th\u1ecbt b\u00f2 t\u01b0\u01a1i m\u1eb7c d\u00f9 b\u1ecb \u0111\u00f4ng l\u1ea1nh h\u01a1n 10.000 n\u0103m. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi t\u1eebng n\u1ebfm th\u1eed th\u1ecbt voi ma m\u00fat \u0111\u1ec1u n\u00f3i r\u1eb1ng n\u00f3 v\u1eabn c\u00f2n t\u01b0\u01a1i ngon, Vi\u1ec7n h\u00e0n l\u00e2m khoa h\u1ecdc Li\u00ean X\u00f4 c\u0169 c\u00f2n d\u00f9ng th\u1ecbt voi ma m\u00fat \u0111\u1ec3 chi\u00eau \u0111\u00e3i c\u00e1c v\u1ecb kh\u00e1ch qu\u00fd. Tuy nhi\u00ean, c\u00e1c chuy\u00ean gia trong ng\u00e0nh th\u1ecbt \u0111\u00f4ng l\u1ea1nh cho r\u1eb1ng, \u0111\u1ec3 th\u1ecbt \u0111\u00f4ng l\u1ea1nh v\u1eabn t\u01b0\u01a1i ngon th\u00ec ph\u1ea3i s\u1eed d\u1ee5ng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p l\u00e0m \u0111\u00f4ng nhanh \u1edf nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 c\u1ef1c th\u1ea5p, khi\u1ebfn cho mi\u1ebfng th\u1ecbt trong th\u1eddi gian ng\u1eafn b\u1ecb \u0111\u00f4ng l\u1ea1i, sau \u0111\u00f3 m\u1edbi b\u1ea3o qu\u1ea3n \u1edf nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 th\u1ea5p th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng. Nh\u01b0ng nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 n\u01a1i \u0111\u00f3 v\u00e0o m\u00f9a \u0111\u00f4ng ch\u1ec9 t\u1ea7m kho\u1ea3ng &#8211; 20, -30 \u0111\u1ed9 C, nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 n\u00e0y tuy \u0111\u1ee7 \u0111\u1ec3 l\u00e0m l\u1ea1nh x\u00e1c voi ma m\u00fat, nh\u01b0ng kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u00e0m n\u00f3 \u0111\u00f4ng l\u1ea1nh nhanh trong th\u1eddi gian ng\u1eafn. Khi th\u1ecbt \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m \u0111\u00f4ng t\u1eeb t\u1eeb \u1edf nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 th\u1ea5p th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng, c\u00e1c t\u1ebf b\u00e0o th\u1ecbt s\u1ebd xu\u1ea5t hi\u1ec7n s\u1ef1 k\u1ebft tinh khi\u1ebfn cho t\u1ebf b\u00e0o b\u1ecb n\u1ee9t v\u00e0 l\u01b0\u1ee3ng n\u01b0\u1edbc trong th\u1ecbt b\u1ecb m\u1ea5t, cu\u1ed1i c\u00f9ng l\u00e0m cho th\u1ecbt kh\u00f4ng c\u00f2n ngon. H\u1ecd l\u1ea5y v\u00ed d\u1ee5 v\u1ec1 th\u1ecbt b\u00f2 \u0111\u00f4ng l\u1ea1nh, cho bi\u1ebft n\u1ebfu mu\u1ed1n th\u1ecbt b\u00f2 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed9 t\u01b0\u01a1i ngon, sau khi gi\u1ebft m\u1ed5, n\u1eeda con b\u00f2 c\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m \u0111\u00f4ng l\u1ea1nh nhanh \u1edf nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 \u00e2m 40 \u0111\u1ed9 C trong 30 ph\u00fat. N\u1ebfu mu\u1ed1n l\u00e0m \u0111\u00f4ng l\u1ea1nh nhanh m\u1ed9t con voi ma m\u00fat \u0111ang c\u00f2n s\u1ed1ng v\u1edbi th\u00e2n h\u00ecnh to l\u1edbn v\u00e0 b\u1ed9 l\u00f4ng d\u00e0i, nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 s\u1ebd ph\u1ea3i gi\u1ea3m xu\u1ed1ng \u00edt nh\u1ea5t \u00e2m 65-75 \u0111\u1ed9 C ngay l\u1eadp t\u1ee9c. Nh\u01b0ng nh\u1eefng con voi ma m\u00fat n\u00e0y tr\u01b0\u1edbc khi ch\u1ebft v\u1eabn \u0111ang \u0103n c\u1ecf ho\u1eb7c hoa \u0111i\u1ec7p, c\u00f3 th\u1ec3 cho th\u1ea5y nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 l\u00fac \u0111\u00f3 kh\u00f4ng qu\u00e1 th\u1ea5p. Nh\u01b0ng \u0111\u1ed9t nhi\u00ean, nh\u1eefng con voi ma m\u00fat n\u00e0y nhanh ch\u00f3ng b\u1ecb \u0111\u00f3ng b\u0103ng, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi \u1edf Siberia v\u00e0 Alaska, nhi\u1ec1u con voi ma m\u00fat c\u0169ng \u0111\u1ec1u b\u1ecb \u0111\u00f3ng b\u0103ng \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t nh\u01b0 th\u1ebf. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch r\u1eb1ng, ch\u00fang \u0111\u1ed9t nhi\u00ean g\u1eb7p ph\u1ea3i nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 l\u1ea1nh kh\u1ee7ng khi\u1ebfp kh\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng.<\/p>\n<p>V\u1eady c\u00e1i l\u1ea1nh kh\u1eafc nghi\u1ec7t \u0111\u00e1ng s\u1ee3 n\u00e0y xu\u1ea5t hi\u1ec7n nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o? Kh\u00ed h\u1eadu tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t m\u1eb7c d\u00f9 c\u00f3 th\u1ec3 thay \u0111\u1ed5i b\u1ea5t c\u1ee9 l\u00fac n\u00e0o, nh\u01b0ng th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i n\u00e0y th\u01b0\u1eddng di\u1ec5n ra m\u1ed9t c\u00e1ch t\u1eeb t\u1eeb, cho d\u00f9 l\u00e0 k\u1ef7 B\u0103ng h\u00e0 c\u0169ng v\u1eabn nh\u01b0 v\u1eady. Nh\u01b0ng s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t v\u00e0 nhanh ch\u00f3ng ph\u1ea3n \u00e1nh tr\u00ean th\u00e2n th\u1ec3 c\u1ee7a lo\u00e0i voi ma m\u00fat n\u00e0y l\u00e0m ng\u01b0\u1eddi ta c\u1ea3m th\u1ea5y kinh ng\u1ea1c. Ngo\u00e0i vi\u1ec7c thay \u0111\u1ed5i tr\u1ee5c Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t v\u00e0 \u0111\u1ecba c\u1ef1c di\u1ec5n ra m\u1ea1nh m\u1ebd, th\u1eadt kh\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 ki\u1ec7n n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 khi\u1ebfn nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 \u1edf khu v\u1ef1c \u0111\u00f3 gi\u1ea3m xu\u1ed1ng d\u01b0\u1edbi \u00e2m 65 \u0111\u1ed9 C trong nh\u00e1y m\u1eaft. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc cho r\u1eb1ng, c\u00e1i l\u1ea1nh kh\u1eafc nghi\u1ec7t nh\u01b0 v\u1eady l\u00e0 do s\u1ef1 bi\u1ebfn \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a c\u00e1c c\u1ef1c t\u1eeb Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. C\u00f3 l\u1ebd v\u00ec l\u00fd do n\u00e0o \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 l\u00e0m cho c\u1ef1c b\u1eafc t\u1eeb \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t d\u1ecbch chuy\u1ec3n v\u1ec1 ph\u00eda khu v\u1ef1c Siberia. V\u00ec th\u1ebf n\u01a1i \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n lu\u1ed3ng kh\u00f4ng kh\u00ed c\u00f3 nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 th\u1ea5p nh\u01b0 B\u1eafc C\u1ef1c, khi\u1ebfn voi ma m\u00fat b\u1ecb ch\u1ebft c\u00f3ng. V\u1eady \u0111\u1ea1i th\u1ea3m h\u1ecda h\u1ee7y di\u1ec7t nh\u01b0 v\u1eady li\u1ec7u c\u00f3 x\u1ea3y ra l\u1ea7n n\u1eefa kh\u00f4ng?<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi Maya t\u1eebng n\u00f3i: \u201cTr\u00e1i \u0111\u1ea5t kh\u00f4ng thu\u1ed9c s\u1edf h\u1eefu c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, m\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 thu\u1ed9c v\u1ec1 Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t\u201d.<\/p>\n<p>D\u1ecbch t\u1eeb: <a class=\"external free\" href=\"https:\/\/www.zhengjian.org\/node\/79266\" rel=\"nofollow\">https:\/\/www.zhengjian.org\/node\/79266<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[ChanhKien.org] B\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 \u0111\u00e1ng kinh ng\u1ea1c c\u1ee7a Nam C\u1ef1c N\u1ec1n v\u0103n minh L\u01b0\u1ee1ng H\u00e0 c\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i tr\u00ean l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c? R\u1ed1t cu\u1ed9c Nam C\u1ef1c \u0111\u00e3 b\u1ecb \u0111\u00f3ng b\u0103ng bao nhi\u00eau n\u0103m? C\u00f3 bao nhi\u00eau b\u00ed m\u1eadt \u1ea9n gi\u1ea5u d\u01b0\u1edbi l\u1edbp b\u0103ng d\u00e0y \u0111\u00f3? K\u1ec3 t\u1eeb Th\u1ebf chi\u1ebfn th\u1ee9 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":32088,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[304,544],"tags":[451],"class_list":["post-32086","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-loat-bai","category-van-hoc","tag-loat-bai-mexico"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[ChanhKien.org] B\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 \u0111\u00e1ng kinh ng\u1ea1c c\u1ee7a Nam C\u1ef1c N\u1ec1n v\u0103n minh L\u01b0\u1ee1ng H\u00e0 c\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i tr\u00ean l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c? R\u1ed1t cu\u1ed9c Nam C\u1ef1c \u0111\u00e3 b\u1ecb \u0111\u00f3ng b\u0103ng bao nhi\u00eau n\u0103m? C\u00f3 bao nhi\u00eau b\u00ed m\u1eadt \u1ea9n gi\u1ea5u d\u01b0\u1edbi l\u1edbp b\u0103ng d\u00e0y \u0111\u00f3? K\u1ec3 t\u1eeb Th\u1ebf chi\u1ebfn th\u1ee9 [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2023-12-15T22:25:07+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-05-24T16:27:14+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"365\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"400\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"editor_n\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"editor_n\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"19 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html\"},\"author\":{\"name\":\"editor_n\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"headline\":\"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2)\",\"datePublished\":\"2023-12-15T22:25:07+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-24T16:27:14+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html\"},\"wordCount\":3809,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg\",\"keywords\":[\"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012\"],\"articleSection\":[\"Lo\u1ea1t b\u00e0i (Series)\",\"V\u0103n h\u1ecdc\"],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html\",\"name\":\"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg\",\"datePublished\":\"2023-12-15T22:25:07+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-24T16:27:14+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg\",\"width\":365,\"height\":400},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2)\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\",\"name\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"description\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\",\"name\":\"editor_n\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"editor_n\"},\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","og_description":"[ChanhKien.org] B\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 \u0111\u00e1ng kinh ng\u1ea1c c\u1ee7a Nam C\u1ef1c N\u1ec1n v\u0103n minh L\u01b0\u1ee1ng H\u00e0 c\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u1ed3n t\u1ea1i tr\u00ean l\u1ee5c \u0111\u1ecba Nam C\u1ef1c? R\u1ed1t cu\u1ed9c Nam C\u1ef1c \u0111\u00e3 b\u1ecb \u0111\u00f3ng b\u0103ng bao nhi\u00eau n\u0103m? C\u00f3 bao nhi\u00eau b\u00ed m\u1eadt \u1ea9n gi\u1ea5u d\u01b0\u1edbi l\u1edbp b\u0103ng d\u00e0y \u0111\u00f3? K\u1ec3 t\u1eeb Th\u1ebf chi\u1ebfn th\u1ee9 [&hellip;]","og_url":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html","og_site_name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","article_published_time":"2023-12-15T22:25:07+00:00","article_modified_time":"2025-05-24T16:27:14+00:00","og_image":[{"width":365,"height":400,"url":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg","type":"image\/jpeg"}],"author":"editor_n","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"editor_n","Est. reading time":"19 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html"},"author":{"name":"editor_n","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"headline":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2)","datePublished":"2023-12-15T22:25:07+00:00","dateModified":"2025-05-24T16:27:14+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html"},"wordCount":3809,"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg","keywords":["Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012"],"articleSection":["Lo\u1ea1t b\u00e0i (Series)","V\u0103n h\u1ecdc"],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html","url":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html","name":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg","datePublished":"2023-12-15T22:25:07+00:00","dateModified":"2025-05-24T16:27:14+00:00","author":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#primaryimage","url":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg","contentUrl":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/IMG_0275.jpeg","width":365,"height":400},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2023\/12\/loat-bai-mexico-2012-12-su-bien-mat-cua-luc-dia-phan-32.html#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/chanhkien.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Lo\u1ea1t b\u00e0i Mexico 2012 (12): S\u1ef1 bi\u1ebfn m\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ee5c \u0111\u1ecba (Ph\u1ea7n 3.2)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website","url":"https:\/\/chanhkien.org\/","name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","description":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085","name":"editor_n","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","caption":"editor_n"},"url":"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32086","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=32086"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32086\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media\/32088"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=32086"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=32086"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=32086"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}