12. Tấm gương Đạo Đức<\/b><\/p>\n
Trong các phần trước đã đưa ra một số ví dụ để nói rõ mối quan hệ tương sinh tương khắc, nhưng những ví dụ được nêu chỉ là những trường hợp đặc biệt điển hình và đơn giản nhất. Mối quan hệ tương sinh tương khắc trên thực tế là vô cùng phức tạp, không phải là mối quan hệ đơn giản giữa hai sự vật mà là mối quan hệ đan xen phức tạp của các tín tức, giữa vạn sự vạn vật với nhau. Thiên địa vạn vật là một chỉnh thể hữu cơ, vạn sự vạn vật đều nằm trong vòng tương sinh tương khắc, ảnh hưởng lẫn nhau, chế ước lẫn nhau, tạo thành một tấm lưới cực lớn, kéo một chút là động đến toàn bộ. Rơi vào lưới là không thoát ra được, trở thành một bộ phận của lưới, ở trong đó mà luân hồi sinh diệt. Trong lịch sử, đừng nói phàm nhân, mà ngay cả Thần Tiên cũng không dám tùy tiện động vào tấm lưới này, khi xưa Thần Tiên tiến nhập thế gian, sự sự đều phải tùy duyên, tuân theo thiên ý. Duyên trần gian chưa có, cơ duyên chưa đến, tuyệt không thể cưỡng hành, một khi động vào tấm lưới này, tự thân không thể thoát ra được.<\/p>\n
Điều mà Chu Dịch<\/i> hiển thị rõ ràng, kỳ thực cũng là lý Trung Dung, chỉ là phàm nhân không nhìn ra mà thôi. Chu Dịch<\/i> là bộ thiên thư mật mã, ghi chép lại mối quan hệ đối ứng giữa thiên tượng và nhân gian. Đại Đạo sinh ra thiên địa vạn vật, thiên tượng sinh ra địa lý cùng văn hóa của con người, Chu Dịch<\/i> ghi chép quá trình Đại Đạo sinh ra thiên địa vạn vật, ghi chép toàn bộ quá trình luân hồi của thiên địa vạn vật trong quy luật thành, trụ, hoại, diệt. Xem thấu Chu Dịch<\/i>, thì có thể từ trong đó mà tìm ra một con đường, làm cho vạn vật ở vào vị trí bất bại, con đường đó chính là Trung Dung, tinh hoa của Chu Dịch<\/i> chính là ở chỗ đó. Văn hóa Trung Hoa vô cùng vĩ đại, là của Thần Phật trên thiên thượng truyền cấp cho nhân loại, là sở hữu của vũ trụ vào một thời khắc đặc biệt nhất, ngưng tụ tinh hoa của cả vũ trụ, Thần Phật khắp bầu trời đều thán phục, chỉ có phàm nhân là không biết.<\/p>\n
Mối quan hệ tương sinh tương khắc giữa vạn vật trong tự nhiên thực tại là quá phức tạp. Các ví dụ trước đây chỉ là để tiện cho lý giải, mà lấy trường hợp đặc biệt đơn giản nhất, đưa nó tách ra khỏi mạng quan hệ vạn vật trong tự nhiên. Giữa vạn sự vạn vật đều tồn tại các liên hệ gắn bó chặt chẽ, đều liên quan đến tương sinh tương khắc, mà hình thành tấm lưới khổng lồ, kéo một chút là động đến toàn bộ.<\/p>\n
Ở đây lại lấy Đạo Đức làm ví dụ. Khi thiên hạ vẫn còn trong Đạo, thì hoàn toàn không có khái niệm Đức. Khi thiên hạ lệch khỏi Đạo, mới sinh ra Đức, Đức là các tiêu chuẩn hữu hình dựa vào Đại Đạo mà kiến lập nên, chỉ có tuân theo Đạo mới là Đức. Thưở ban đầu, nhân loại lệch khỏi Đạo chưa nghiêm trọng, nên Đức rất đơn giản. Thuận theo việc nhân loại càng ngày càng lệch khỏi Đạo một cách nghiêm trọng, tư dục ngày càng nhiều, nên Đức mới sinh ra càng nhiều, sự hình thành càng phức tạp, càng hoàn chỉnh hơn, phân thành nhiều thể loại như: Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín, Trung, Thứ, Hiếu, Đễ, Cung, Thuận, Trinh, Tiết, Khiêm, Kiệm…<\/p>\n
Tất cả các Đức này đều từ một nguồn mà sinh ra, giữa chúng đều có tồn tại quan hệ tương sinh tương khắc, đan xen lẫn nhau, hình thành nên tấm lưới lớn. Ví dụ:<\/p>\n
Nội hàm của Nhân là yêu mến, bảo hộ vạn vật trong trời đất, và tình yêu thương to lớn nhất đối với vạn vật chính là làm cho tất cả trở về với Đại Đạo, đạt tới trạng thái hài hòa hoàn mỹ nhất, từ đó mà không còn thống khổ, không còn tai họa.<\/p>\n
Nội hàm của Nghĩa là tuân theo Đạo và bảo vệ Đạo.<\/p>\n
Từ đây có thể thấy, Nhân có thể sinh ra Nghĩa, Nghĩa có thể sinh ra Nhân. Cũng vậy, Nhân, Nghĩa có thể sinh ra Lễ, Trí, Tín, Trung, Hiếu… chúng đan xen với nhau, hình thành nên một mạng lưới quan hệ toàn tức, đó không phải là quan hệ đơn thuần giữa hai người, động đến một người, là động đến cả chỉnh thể.<\/p>\n
Ví như nếu Nhân quá độ, vượt ra khỏi nguyên tắc, thì sẽ sinh ra ác, sẽ tổn hại đến chỉnh thể, khắc chế đến Đức của người khác. Nếu như đối với kẻ thập ác bất xá cũng muốn dùng Nhân để đối đãi, đối với hành vi tà ác phá hoại Đại Đạo, làm tổn hại vạn vật mà dùng Nhân, như vậy Nhân sẽ mất đi chuẩn mực và biên giới, sẽ trở thành Ác, trở thành công cụ bảo hộ dung túng tà ác, tổn hại đến vạn vật thì tất cả Đức bị tổn thất.<\/p>\n
Cũng vậy, thủ tín quá độ, cố giữ lời hứa với tà ác, thì cũng trở thành ác. Trung quá độ, trung mà vô Đạo cũng là ác. Bất kỳ cái Đức nào khác, nếu quá độ, đánh mất nguyên tắc, thì đều như vậy.<\/p>\n
Đức thực sự, là lấy Đại Đạo làm hạt nhân, làm chuẩn tắc, nếu rời khỏi Đại Đạo, tuy vẫn là tên gọi ấy, nhưng đã không còn là Đức nữa. Do đó thủ Đức, cần phải duy trì Trung Dung, Đức Trung Dung mới là Đức thực sự.<\/p>\n
Thế nào gọi là Đức Trung Dung, tác giả đề xuất một tiêu chí, đó là: “Đại Đạo vi tông, Đức bất tương hại”.<\/p>\n
Tức là lấy Đại Đạo làm tôn chỉ, không có xung đột với chỉnh thể của Đức, không hại lẫn nhau.<\/p>\n
Tất cả các Đức đều trong sự tương sinh tương khắc, hình thành nên tấm lưới quan hệ, trở thành một chỉnh thể. Bất kỳ Đức nào cũng phải được đặt vào tấm lưới này mà đánh giá, thì mới tránh được thái quá, duy trì cân bằng tổng thể, không rời xa Đại Đạo. Nếu lấy bất kể Đức nào đem ra dùng độc lập, thì sẽ thái quá, phá vỡ cân bằng tổng thể.<\/p>\n
Thậm chí có lúc trong chỉnh thể, sẽ hình thành tình huống hai Đức xung đột lẫn nhau. Ví dụ, Trung và Hiếu không thể lưỡng toàn, lúc này nên chọn Đại Đạo, bỏ Tiểu Đạo, chọn lấy Trung mà bỏ Hiếu. Một ví dụ khác là khi phát sinh xung đột giữa Trung quân và bảo vệ Thiên Đạo, thì nhất thiết phải chọn Thiên Đạo mà bỏ Trung quân, đây chính là tuân theo nguyên tắc Đại Đạo vi tông.<\/p>\n
Đây cũng giống như thân thể người, lục phủ ngũ tạng, gân cốt thịt da, kinh mạch huyệt vị cùng nhiều thể khác kết cấu cùng nhau mà tạo thành cơ thể con người, chúng là một tổng thể, một thứ tổn thương thì tổn thương tất cả, một thứ thịnh vượng thì tất cả thịnh vượng, không có một bộ phận nào có thể tồn tại đơn độc. Dưỡng sinh của Trung y, là chú trọng đến sự cân bằng của chỉnh thể, có vậy mới đạt khỏe mạnh. Nếu chỉ đơn độc chú trọng một bộ phận nào đó, chăm sóc riêng nó, cuối cùng làm cho nó vô cùng khỏe mạnh, nhưng lại làm tổn hại các bộ phận khác, mà bất kỳ bộ phận nào suy kiệt thì cơ thể người cũng sẽ dẫn đến tử vong, kết quả là bộ phận đó được bồi dưỡng mạnh khỏe đến đâu cũng vô ích, trái lại còn phá vỡ sự cân bằng của cơ thể con người, cùng theo đó mà bị hủy diệt.<\/p>\n
Đây là nội hàm tầng thứ ba của Trung Dung mà tác giả đề xuất: Cân bằng hài hòa vạn vật trong tự nhiên, cùng sinh cùng tồn, chỉnh thể thăng hoa.<\/p>\n
Xin đưa hai ví dụ cụ thể sau đây để minh họa:<\/p>\n
Thời cổ có câu chuyện “Vĩ Sinh ôm cột”, kể rằng thời Xuân Thu, nước Lỗ có một thanh niên tên là Vĩ Sinh, hẹn gặp mặt với một cô gái ở dưới cầu. Khi đến giờ hẹn, cô gái không tới, lúc này nước sông dâng cao, để giữ lời hứa Vĩ Sinh ôm chặt chân cột dưới cầu không chịu rời, cuối cùng bị chết đuối.<\/p>\n
Điển cố này rất nổi tiếng trong lịch sử, đầu tiên có ghi trong Trang Tử<\/i>, sau có trong Sử ký<\/i>, được người đời trong các thời đại ca tụng, là khuôn mẫu của Đạo Đức trong việc giữ lời hứa, và từ đó phát triển thành hai thành ngữ: “Vĩ Sinh bão trụ, Vĩ Sinh chi tín” (tạm dịch: Vĩ Sinh ôm cột, cái tín của Vĩ Sinh).<\/p>\n
Bây giờ dựa vào tiêu chuẩn “Đại Đạo vi tông, Đức bất tương hại” của Trung Dung mà phân tích:<\/p>\n
Thứ nhất: Nam nữ độc thân hẹn gặp dưới gầm cầu, đây là việc không đúng lễ, vi phạm Lễ Đức.<\/p>\n
Thứ hai: Nữ nhân tới thời gian đã hẹn mà không tới, thì dĩ nhiên là thất ước, nhưng có thể do nguyên nhân đặc thù hoặc gặp phải nhân tố bất khả kháng nào đó chăng? Vĩ Sinh cứ như vậy ôm cột mà chết, tất nhiên anh ta không thất tín, nhưng anh ta có nghĩ cho cô gái kia không? Anh ta đã hãm cô gái vào tình huống bội tín bội nghĩa, vô tình vô nghĩa, hại đến tính mạng người, khiến cô ta quãng đời còn lại sống sao đây? Anh ta chỉ cố chấp vào chữ Tín của mình, mà không chú ý tới người khác, không thể nghĩ đến người khác, không có lòng khoan thứ bao dung, vi phạm Đức nhân từ, khoan thứ.<\/p>\n
Thứ ba: Nước sông dâng nhanh, nhưng Vĩ Sinh hoàn toàn có thể chui khỏi gầm cầu, chạy lên trên cầu, hoặc tránh sang nơi cao gần đó, tức là có thể trông thấy cây cầu, giữ mình không bị ngập, lại có thể giữ được Tín, mà không làm tổn hại đến Đạo Đức người khác, cớ sao mà không làm? Sao cứ nhất mực cầu chết một cách quá cố chấp như thế? Đây là phạm vào Trí.<\/p>\n
Thứ tư: Xả sinh thủ nghĩa (quên mình vì nghĩa), xả thân tử vì Đạo là một Đức hạnh to lớn phi thường, nhưng phải trân quý sinh mệnh, tuyệt đối không thể coi rẻ sinh mệnh, cân nhắc chết vậy có đáng không? Nếu vì Đại Đạo, vì quốc gia, vì hạnh phúc của chúng sinh mà chết, để đạt được mục đích đạo nghĩa, thì cái chết có ý nghĩa, cái chết thật vĩ đại. Nhưng Vĩ Sinh chỉ vì lỗi lầm của một người con gái mà chết (người con gái sai hẹn), cái chết thật hèn hạ. Người ta sinh ra giữa trời đất, chưa nói đến việc không trân trọng sự an bài và ban ân của trời đất Thần linh, chí ít thân thể tóc da là do cha mẹ ban cho, không được làm tổn hại, thì tối thiểu cũng đã trái với Hiếu và Đức.<\/p>\n
Theo phân tích trên, Vĩ Sinh ôm cột đã vi phạm Đạo Trung Dung. Anh ta một mình cường điệu chữ Tín, đi sang cực đoan, tổn hại chỉnh thể của Đức hạnh, xa rời Đại Đạo.<\/p>\n
Tiếp theo là câu chuyện Ngu Công dời núi. Câu chuyện này ghi trong Liệt Tử<\/i>, mọi người đều biết rõ, nên không thuật lại chi tiết, ở đây chỉ phân tích:<\/p>\n
Chỉ vì nhà Ngu Công ở dưới chân hai ngọn núi Thái Hàng và Vương Ốc, nên thấy rằng hai ngọn núi này chặn đường của ông, làm ông không tiện đường đi, vậy là xuất ra một cử chỉ cuồng vọng muốn san bằng hai ngọn núi lớn. Nếu chỉ vì hai ngọn núi chắn đường, thì chuyển nhà có được không? Sao cứ phải dời núi? Theo cách đó mà làm, chẳng phải núi cao khắp thế gian đều phải san bằng? Như khi đi trên đường, không may dẫm phải gai, ta nhổ gai đi, hay là chặt luôn cả chân? Nếu theo tư duy của Ngu Công, chân dẫm gai, cần chặt chân đi, vậy cả chân của con cháu cũng cần phải chặt để tránh dẫm gai, thật là đáng sợ.<\/p>\n