{"id":28190,"date":"2021-12-14T16:04:03","date_gmt":"2021-12-14T09:04:03","guid":{"rendered":"https:\/\/chanhkien.org\/?p=28190"},"modified":"2025-05-31T04:08:40","modified_gmt":"2025-05-30T21:08:40","slug":"nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html","title":{"rendered":"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba &#8211; Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6)"},"content":{"rendered":"<p><b>[ChanhKien.org]<\/b><\/p>\n<p><b>Ph\u1ea7n 6: N\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed<\/b><\/p>\n<p>Hi\u1ec7n nay, gi\u1edbi khoa h\u1ecdc k\u1ef9 thu\u1eadt \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra m\u1ed9t s\u1ed1 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng k\u1ef3 l\u1ea1, v\u00ed nh\u01b0 tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i di t\u00edch c\u1ed5 c\u1ee7a r\u1ea5t nhi\u1ec1u n\u1ec1n v\u0103n minh, nh\u1eefng di t\u00edch n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u1ee7a v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i l\u1ea7n n\u00e0y, c\u00f3 di t\u00edch c\u00f3 t\u1eeb h\u00e0ng v\u1ea1n n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, h\u00e0ng ch\u1ee5c tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, th\u1eadm ch\u00ed tr\u00ean c\u1ea3 tr\u0103m tri\u1ec7u n\u0103m v\u1ec1 tr\u01b0\u1edbc. T\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 s\u1ea3n v\u1eadt c\u1ee7a c\u00f9ng m\u1ed9t th\u1eddi k\u1ef3 v\u0103n minh, m\u00e0 th\u1eadm ch\u00ed l\u00e0 s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1eddi k\u1ef3 v\u0103n minh kh\u00e1c nhau.<\/p>\n<p>Gi\u1edbi khoa h\u1ecdc k\u1ef9 thu\u1eadt hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i g\u1ecdi \u0111\u00f3 l\u00e0 \u201cv\u0103n h\u00f3a ti\u1ec1n s\u1eed\u201d, h\u1ecd cho r\u1eb1ng n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i kh\u00f4ng ch\u1ec9 m\u1ed9t l\u1ea7n, m\u00e0 l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c lu\u00e2n h\u1ed3i. Khi m\u1ed7i l\u1ea7n n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t, \u0111\u1ec1u s\u1ebd c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 \u00edt ng\u01b0\u1eddi may m\u1eafn c\u00f2n s\u1ed1ng s\u00f3t, c\u00f2n l\u01b0u l\u1ea1i m\u1ed9t ch\u00fat v\u0103n h\u00f3a ti\u1ec1n s\u1eed, sau \u0111\u00f3 sinh s\u00f4i ph\u00e1t tri\u1ec3n th\u00e0nh nh\u00e2n lo\u1ea1i m\u1edbi, ti\u1ebfn v\u00e0o th\u1eddi k\u1ef3 v\u0103n minh k\u1ebf ti\u1ebfp.<\/p>\n<p>V\u00ed d\u1ee5 v\u1ec1 b\u00ed \u1ea9n trong s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u1ea7u h\u1ecfa, gi\u1edbi khoa h\u1ecdc k\u1ef9 thu\u1eadt hi\u1ec7n nay kh\u00f4ng c\u00e1ch n\u00e0o gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u n\u00e0y, h\u1ecd cho r\u1eb1ng d\u1ea7u h\u1ecfa \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh khi Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u00f3 s\u1ef1 d\u1ecbch chuy\u1ec3n c\u00e1c l\u1ee5c \u0111\u1ecba, c\u00e1c sinh v\u1eadt tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t trong nh\u00e1y m\u1eaft b\u1ecb ch\u00f4n v\u00f9i s\u00e2u trong l\u00f2ng \u0111\u1ea5t, b\u1ecb ng\u0103n c\u00e1ch v\u1edbi kh\u00f4ng kh\u00ed, sau \u0111\u00f3 \u1edf trong m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 v\u00e0 \u00e1p su\u1ea5t cao d\u01b0\u1edbi l\u00f2ng \u0111\u1ea5t t\u1eeb t\u1eeb ph\u00e2n gi\u1ea3i m\u00e0 th\u00e0nh d\u1ea7u h\u1ecfa. \u0110i\u1ec1u ki\u1ec7n h\u00ecnh th\u00e0nh d\u1ea7u h\u1ecfa r\u1ea5t kh\u1eafc nghi\u1ec7t. Nh\u1eefng x\u00e1c ch\u1ebft do s\u1ef1 t\u1eed vong t\u1ef1 nhi\u00ean c\u1ee7a sinh v\u1eadt, ho\u1eb7c c\u00e1c tai n\u1ea1n d\u1eabn t\u1edbi h\u1ee7y di\u1ec7t sinh v\u1eadt nh\u01b0 \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y hay tinh c\u1ea7u va v\u00e0o nhau v.v. s\u1ebd t\u1eeb t\u1eeb ph\u00e2n gi\u1ea3i th\u1ed1i r\u1eefa ch\u1ee9 kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 \u0111\u1ee7 c\u00e1c \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n n\u00eau tr\u00ean \u0111\u1ec3 h\u00ecnh th\u00e0nh d\u1ea7u h\u1ecfa \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p>Theo \u01b0\u1edbc t\u00ednh th\u1eadn tr\u1ecdng nh\u1ea5t c\u1ee7a c\u01a1 quan n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng th\u1ebf gi\u1edbi, th\u00ec hi\u1ec7n t\u1ea1i tr\u1eef l\u01b0\u1ee3ng d\u1ea7u tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 kho\u1ea3ng h\u01a1n 200 t\u1ef7 t\u1ea5n. M\u00e0 c\u1ea5u th\u00e0nh sinh v\u1eadt th\u1ec3 c\u00f3 t\u1ef7 l\u1ec7 r\u1ea5t l\u1edbn l\u00e0 t\u1eeb n\u01b0\u1edbc, nh\u01b0 v\u1eady \u01b0\u1edbc t\u00ednh n\u1ebfu \u0111em t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c sinh v\u1eadt tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u0111\u1ec1u chuy\u1ec3n h\u00f3a th\u00e0nh d\u1ea7u m\u1ecf, th\u00ec t\u1ed5ng c\u1ed9ng c\u00f3 th\u1ec3 s\u1ea3n sinh kho\u1ea3ng 300 tri\u1ec7u t\u1ea5n d\u1ea7u th\u00f4. N\u00f3i c\u00e1ch kh\u00e1c, to\u00e0n b\u1ed9 sinh v\u1eadt tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u1ee7a ch\u00fang ta ph\u1ea3i b\u1ecb ti\u00eau di\u1ec7t g\u1ea7n 700 l\u1ea7n, ngo\u00e0i ra sau khi b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t, t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c sinh v\u1eadt ph\u1ea3i \u0111\u1ed3ng th\u1eddi trong nh\u00e1y m\u1eaft b\u1ecb ch\u00f4n s\u00e2u trong l\u00f2ng \u0111\u1ea5t v\u00e0 to\u00e0n b\u1ed9 chuy\u1ec3n h\u00f3a th\u00e0nh d\u1ea7u, h\u1ea7u nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f3 l\u00e3ng ph\u00ed, th\u00ec m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ec3 s\u1ea3n sinh \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1eef l\u01b0\u1ee3ng d\u1ea7u hi\u1ec7n c\u00f3 tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. Nh\u01b0ng x\u00e1c su\u1ea5t \u0111\u1ec3 t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c sinh v\u1eadt trong nh\u00e1y m\u1eaft b\u1ecb v\u00f9i s\u00e2u trong \u0111\u1ecba t\u1ea7ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n h\u00ecnh th\u00e0nh d\u1ea7u l\u00e0 r\u1ea5t nh\u1ecf, ph\u1ea7n l\u1edbn \u0111\u1ec1u s\u1ebd kh\u00f4ng \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n h\u00ecnh th\u00e0nh d\u1ea7u h\u1ecfa, thay v\u00e0o \u0111\u00f3 s\u1ebd b\u1ecb th\u1ed1i r\u1eefa ho\u1eb7c tr\u1edf th\u00e0nh h\u00f3a th\u1ea1ch. C\u0103n c\u1ee9 theo x\u00e1c su\u1ea5t n\u00e0y th\u00ec c\u00e1c sinh v\u1eadt tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t kh\u00f4ng bi\u1ebft \u0111\u00e3 b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t v\u1edbi s\u1ed1 l\u1ea7n nhi\u1ec1u (\u1edf \u0111\u00e2y ph\u1ea3i l\u00e0 b\u1ed9i s\u1ed1 c\u1ee7a 700), m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 h\u00ecnh th\u00e0nh m\u1ed9t tr\u1eef l\u01b0\u1ee3ng d\u1ea7u kh\u1ed5ng l\u1ed3 nh\u01b0 ng\u00e0y h\u00f4m nay.<\/p>\n<p>Tra c\u1ee9u c\u00e1c truy\u1ec1n thuy\u1ebft v\u00e0 th\u1ea7n tho\u1ea1i c\u00f9ng nh\u1eefng ghi ch\u00e9p c\u1ed5 x\u01b0a c\u1ee7a c\u00e1c d\u00e2n t\u1ed9c tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi, k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi nh\u1eefng ph\u00e1t hi\u1ec7n kh\u1ea3o c\u1ed5 hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i th\u00ec ch\u00fang ta s\u1ebd ph\u00e1t hi\u1ec7n ra r\u1eb1ng nh\u00e2n lo\u1ea1i trong qu\u00e1 tr\u00ecnh l\u1ecbch s\u1eed d\u00e0i \u0111\u1eb1ng \u0111\u1eb5ng, \u0111\u00e3 t\u1eebng ph\u00e1t sinh nhi\u1ec1u l\u1ea7n nh\u1eefng \u0111\u1ea1i tai n\u1ea1n mang t\u00ednh h\u1ee7y di\u1ec7t, nh\u01b0: \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y, \u0111\u1ea3o c\u1ef1c \u0111\u1ecba t\u1eeb, b\u1ea3n kh\u1ed1i Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t bi\u1ebfn \u0111\u1ed9ng l\u1edbn, c\u00e1c tinh c\u1ea7u kh\u00e1c va v\u00e0o Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, chi\u1ebfn tranh h\u1ea1t nh\u00e2n v.v\u2026<\/p>\n<p>M\u1ed7i khi ph\u00e1t sinh \u0111\u1ea1i tai n\u1ea1n mang t\u00ednh h\u1ee7y di\u1ec7t, to\u00e0n b\u1ed9 n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i \u0111\u1ec1u b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t, ch\u1ec9 c\u00f3 c\u1ef1c \u00edt ng\u01b0\u1eddi may m\u1eafn c\u00f2n s\u1ed1ng s\u00f3t, l\u1ea1i sinh s\u00f4i n\u1ea3y n\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t nh\u00e2n lo\u1ea1i m\u1edbi, b\u1eaft \u0111\u1ea7u m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n minh m\u1edbi.<\/p>\n<p>M\u1ed7i khi ph\u00e1t sinh tai n\u1ea1n tr\u00ean di\u1ec7n r\u1ed9ng, g\u1ea7n nh\u01b0 to\u00e0n b\u1ed9 n\u1ec1n v\u0103n minh v\u00e0 c\u00e1c c\u00f4ng c\u1ee5 s\u1ea3n xu\u1ea5t v.v. c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t, ch\u1ec9 c\u00f2n m\u1ed9t s\u1ed1 \u00edt ng\u01b0\u1eddi may m\u1eafn c\u00f2n s\u1ed1ng s\u00f3t. H\u1ecd ph\u1ea3i quay v\u1ec1 tr\u1ea1ng th\u00e1i nguy\u00ean th\u1ee7y, ban \u0111\u1ea7u tr\u00fa ng\u1ee5 t\u1ea1i s\u01a1n \u0111\u1ed9ng, m\u1eb7c v\u1ecf c\u00e2y, ch\u1ebf t\u1ea1o c\u00f4ng c\u1ee5 \u0111\u1ed3 \u0111\u00e1, r\u1ed3i l\u1ea1i ph\u00e1t tri\u1ec3n th\u00e0nh n\u1ec1n v\u0103n minh m\u1edbi. Nh\u01b0ng h\u1ea7u nh\u01b0 m\u1ed7i l\u1ea7n ki\u1ebfp n\u1ea1n \u0111\u1ec1u s\u1ebd l\u01b0u l\u1ea1i m\u1ed9t ch\u00fat g\u00ec \u0111\u00f3 c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed, c\u00f3 l\u00fac s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi may m\u1eafn s\u1ed1ng s\u00f3t t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i nhi\u1ec1u, l\u01b0u l\u1ea1i t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i nhi\u1ec1u nh\u1eefng th\u1ee9 v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed. V\u00ed nh\u01b0 Chu D\u1ecbch, B\u00e1t Qu\u00e1i, H\u00e0 \u0110\u1ed3, L\u1ea1c Th\u01b0 v.v. \u0111\u1ec1u l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u01b0u l\u1ea1i t\u1eeb th\u1eddi vi\u1ec5n c\u1ed5. V\u1edbi nh\u1eadn th\u1ee9c v\u00e0 tr\u00ed tu\u1ec7 c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n t\u1ea1i th\u00ec c\u0103n b\u1ea3n l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 nghi\u00ean c\u1ee9u th\u1ea5u tri\u1ec7t nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u n\u00e0y, ch\u00fang tr\u1edf th\u00e0nh nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n kh\u00f4ng gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c, \u0111\u00e2y \u0111\u1ec1u l\u00e0 nh\u1eefng th\u1ee9 c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i t\u1eeb th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed. C\u00f2n c\u00f3 c\u00e1c lo\u1ea1i truy\u1ec1n thuy\u1ebft, th\u1ea7n tho\u1ea1i v.v. \u0111\u01b0\u1ee3c l\u01b0u truy\u1ec1n \u0111\u1ebfn ng\u00e0y h\u00f4m nay, r\u1ea5t nhi\u1ec1u \u0111\u1ec1u l\u00e0 t\u1eeb th\u1eddi k\u1ef3 ti\u1ec1n s\u1eed xa x\u00f4i, nhi\u1ec1u \u0111\u1eddi truy\u1ec1n \u0111\u1ebfn hi\u1ec7n t\u1ea1i, cho n\u00ean \u0111\u00e2y \u0111\u1ec1u l\u00e0 nh\u1eefng t\u01b0 li\u1ec7u l\u1ecbch s\u1eed th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed r\u1ea5t \u0111\u00e1ng tr\u00e2n qu\u00fd.<\/p>\n<p>T\u1ea1i ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng v\u00e0 ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y \u0111\u1ec1u c\u00f3 nh\u1eefng ghi ch\u00e9p v\u1ec1 \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed. V\u00ed d\u1ee5 nh\u01b0 c\u00e2u chuy\u1ec7n n\u1ed5i ti\u1ebfng v\u1ec1 con t\u00e0u Noah \u0111\u01b0\u1ee3c ghi l\u1ea1i trong Kinh Th\u00e1nh, Trung Qu\u1ed1c c\u0169ng c\u00f3 c\u00e2u chuy\u1ec7n \u0110\u1ea1i V\u0169 tr\u1ecb th\u1ee7y. Theo t\u00ednh to\u00e1n, th\u1eddi gian ph\u00e1t sinh \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y th\u1eddi Noah tr\u00f9ng kh\u1edbp v\u1edbi th\u1eddi \u0111i\u1ec3m x\u1ea3y ra h\u1ed3ng th\u1ee7y v\u00e0o th\u1eddi Ng\u0169 \u0110\u1ebf Trung Qu\u1ed1c, r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 tr\u1eadn \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y quy m\u00f4 to\u00e0n c\u1ea7u cu\u1ed1i c\u00f9ng trong l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, n\u00f3 \u0111\u00e3 g\u1ea7n nh\u01b0 h\u1ee7y di\u1ec7t tri\u1ec7t \u0111\u1ec3 n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd.<\/p>\n<p>Ngo\u00e0i tr\u1eadn \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y cu\u1ed1i c\u00f9ng \u0111\u00e3 h\u1ee7y di\u1ec7t nh\u00e2n lo\u1ea1i n\u00e0y, th\u00ec \u1edf c\u00e1c n\u01a1i tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi c\u00f2n c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u ghi ch\u00e9p kh\u00e1c li\u00ean quan \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y. Trong \u0111\u00f3 c\u00f3 nh\u1eefng ghi ch\u00e9p v\u1ec1 tr\u1eadn h\u1ed3ng thu\u1ef7 xu\u1ea5t hi\u1ec7n s\u1edbm h\u01a1n tr\u1eadn \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y cu\u1ed1i c\u00f9ng n\u00e0y, v\u00ec v\u1eady \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y h\u1ee7y di\u1ec7t nh\u00e2n lo\u1ea1i kh\u00f4ng ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t l\u1ea7n.<\/p>\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc khai qu\u1eadt \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t phi\u1ebfn \u0111\u1ea5t s\u00e9t c\u1ed5 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Sumer, tr\u00ean \u0111\u00f3 c\u00f3 ghi ch\u00e9p li\u00ean quan \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng thu\u1ef7 nh\u01b0 sau: &#8220;Bu\u1ed5i s\u00e1ng, m\u01b0a c\u00e0ng l\u00fac c\u00e0ng l\u1edbn. T\u00f4i \u0111\u00e3 t\u1eadn m\u1eaft ch\u1ee9ng ki\u1ebfn nh\u1eefng h\u1ea1t m\u01b0a l\u1edbn d\u00e0y \u0111\u1eb7c trong \u0111\u00eam. T\u00f4i ng\u1ea9ng \u0111\u1ea7u nh\u00ecn ch\u0103m ch\u00fa l\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi, m\u1ee9c \u0111\u1ed9 kinh ho\u00e0ng kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o di\u1ec5n t\u1ea3 \u0111\u01b0\u1ee3c\u2026 Ng\u00e0y \u0111\u1ea7u ti\u00ean, gi\u00f3 nam th\u1ed5i r\u00edt d\u1eef d\u1ed9i. M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi ngh\u0129 r\u1eb1ng chi\u1ebfn tranh \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u, n\u00ean li\u1ec1n tranh nhau chen l\u1ea5n ch\u1ea1y tr\u1ed1n l\u00ean n\u00fai, kh\u00f4ng ai c\u00f2n \u0111\u1ec3 \u00fd \u0111\u1ebfn ai, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u li\u1ec1u m\u00ecnh ch\u1ea1y tr\u1ed1n&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Trong cu\u1ed1n th\u00e1nh th\u01b0 c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh Maya\u00a0<i>Popol Vuh<\/i>\u00a0\u0111\u00e3 mi\u00eau t\u1ea3 \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y nh\u01b0 sau: &#8220;\u0110\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y \u1eadp \u0111\u1ebfn&#8230; Xung quanh bi\u1ebfn th\u00e0nh m\u1ed9t v\u00f9ng \u0111en k\u1ecbt, m\u01b0a m\u00e0u \u0111en b\u1eaft \u0111\u1ea7u r\u01a1i. M\u01b0a t\u1ea7m t\u00e3 c\u1ea3 \u0111\u00eam&#8230; M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi li\u1ec1u m\u00ecnh ch\u1ea1y tr\u1ed1n&#8230; H\u1ecd tr\u00e8o l\u00ean tr\u00ean n\u00f3c nh\u00e0, nh\u01b0ng nh\u00e0 \u1edf b\u1ecb s\u1eadp, h\u1ea5t h\u1ecd xu\u1ed1ng \u0111\u1ea5t. Th\u1ebf l\u00e0, h\u1ecd l\u1ea1i tr\u00e8o l\u00ean ng\u1ecdn c\u00e2y, nh\u01b0ng c\u00e2y l\u1ea1i rung khi\u1ebfn h\u1ecd r\u01a1i xu\u1ed1ng. M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c n\u01a1i \u1ea9n n\u00e1u trong hang, nh\u01b0ng hang s\u1eadp c\u01b0\u1edbp \u0111i sinh m\u1ec7nh c\u1ee7a m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi. Lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi c\u1ee9 nh\u01b0 v\u1eady tuy\u1ec7t di\u1ec7t ho\u00e0n to\u00e0n\u201d.<\/p>\n<p><i>S\u1eed thi Gilgamesh<\/i>\u00a0c\u1ee7a Babylon c\u1ed5 \u0111\u1ea1i l\u00e0 b\u1ed9 s\u1eed thi c\u00f3 ghi ch\u00e9p \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 nh\u1ea5t v\u1ec1 s\u1ef1 ki\u1ec7n \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y trong t\u01b0 li\u1ec7u l\u1ecbch s\u1eed hi\u1ec7n c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o t\u1ed3n tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi, b\u1edfi v\u00ec n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ec3 l\u1ea1i b\u1edfi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi may m\u1eafn s\u1ed1ng s\u00f3t sau tr\u1eadn \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y. Trong \u0111\u00f3 c\u00f3 ghi ch\u00e9p r\u1eb1ng: &#8220;N\u01b0\u1edbc l\u0169 k\u00e8m theo cu\u1ed3ng phong, g\u1ea7n nh\u01b0 ch\u1ec9 trong m\u1ed9t \u0111\u00eam \u0111\u00e3 ng\u1eadp h\u1ebft \u0111\u1ea5t b\u1eb1ng v\u00e0 \u0111\u1ed3i n\u00fai th\u1ea5p tr\u00ean \u0111\u1ea5t li\u1ec1n. Ch\u1ec9 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u01b0 tr\u00fa tr\u00ean n\u00fai v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ch\u1ea1y l\u00ean n\u00fai cao m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 s\u1ed1ng s\u00f3t&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Trong s\u00e1ch c\u1ed5 c\u1ee7a Mexico l\u00e0\u00a0<i>S\u00e1ch tranh Ch\u012bmalpop\u014dca<\/i>\u00a0ghi l\u1ea1i: \u201cTr\u1eddi \u0111\u1ebfn g\u1ea7n m\u1eb7t \u0111\u1ea5t, trong v\u00f2ng m\u1ed9t ng\u00e0y, t\u1ea5t c\u1ea3 con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u ch\u1ebft s\u1ea1ch&#8230;N\u00fai non ch\u00ecm trong h\u1ed3ng th\u1ee7y&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Nh\u1eefng ghi ch\u00e9p t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 v\u1eady c\u00f3 nhi\u1ec1u v\u00f4 s\u1ed1, trong 254 d\u00e2n t\u1ed9c ch\u1ee7 y\u1ebfu tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi v\u00e0 84 khu v\u1ef1c ng\u00f4n ng\u1eef h\u1ea7u nh\u01b0 \u0111\u1ec1u ph\u00e1t hi\u1ec7n c\u00e1c ghi ch\u00e9p v\u1ec1 \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y, h\u01a1n n\u1eefa c\u00e1c c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u01b0\u1ee3c ghi ch\u00e9p l\u1ea1i \u0111\u1ec1u gi\u1ed1ng nhau m\u1ed9t c\u00e1ch \u0111\u00e1ng kinh ng\u1ea1c. Nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u n\u00e0y n\u00f3i r\u00f5 r\u1eb1ng, \u0111\u1ea1i h\u1ed3ng th\u1ee7y \u0111\u00e3 t\u1eebng l\u00e0 k\u00fd \u1ee9c chung kh\u00f4ng th\u1ec3 x\u00f3a nh\u00f2a c\u1ee7a t\u1ed5 ti\u00ean lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi, v\u00e0 ch\u00fang \u0111\u00e3 nhi\u1ec1u l\u1ea7n h\u1ee7y di\u1ec7t n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i.<\/p>\n<p>N\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a Maya \u0111\u00e3 bi\u1ebfn m\u1ea5t kia, \u0111\u00e3 t\u1eebng g\u00e2y ch\u1ea5n \u0111\u1ed9ng th\u1ebf gi\u1edbi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i v\u1edbi \u0111\u1ec9nh cao ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u1ec1 thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc, to\u00e1n h\u1ecdc v\u00e0 c\u00e1ch ghi l\u1ecbch c\u1ee7a n\u00f3, \u0111\u00e3 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i cho con ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i nh\u1eefng b\u00ed \u1ea9n kh\u00f3 gi\u1ea3i \u0111\u00e1p. Trong c\u00e1ch ghi l\u1ecbch c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Maya \u0111\u00e3 ghi l\u1ea1i b\u1ed1n &#8220;k\u1ef7 M\u1eb7t tr\u1eddi&#8221; m\u00e0 nh\u00e2n lo\u1ea1i \u0111\u00e3 tr\u1ea3i qua, m\u1ed7i khi m\u1ed9t k\u1ef7 M\u1eb7t tr\u1eddi k\u1ebft th\u00fac, n\u1ec1n v\u0103n minh c\u1ee7a lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u s\u1ebd b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t trong \u0111\u1ea1i th\u1ea3m h\u1ecda, v\u00e0 sau \u0111\u00f3 s\u1ebd b\u1eaft \u0111\u1ea7u k\u1ef7 M\u1eb7t tr\u1eddi ti\u1ebfp theo.<\/p>\n<p>Ch\u00e2u Phi c\u00f3 n\u01b0\u1edbc C\u1ed9ng h\u00f2a Gabon nhi\u1ec1u qu\u1eb7ng uranium, v\u00ec \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i l\u1ea1c h\u1eadu, t\u1ef1 m\u00ecnh kh\u00f4ng th\u1ec3 tinh luy\u1ec7n n\u00ean h\u1ecd xu\u1ea5t kh\u1ea9u qu\u1eb7ng sang Ph\u00e1p. V\u00e0o th\u00e1ng 5 n\u0103m 1972, m\u1ed9t nh\u00e0 m\u00e1y ch\u1ebf bi\u1ebfn nhi\u00ean li\u1ec7u h\u1ea1t nh\u00e2n \u1edf Ph\u00e1p \u0111\u00e3 nh\u1eadp kh\u1ea9u qu\u1eb7ng uranium n\u00e0y, sau khi ki\u1ec3m tra trong ph\u00f2ng th\u00ed nghi\u1ec7m, ph\u00e1t hi\u1ec7n h\u00e0m l\u01b0\u1ee3ng uranium 235 trong qu\u1eb7ng th\u1ea5p h\u01a1n \u0111\u00e1ng k\u1ec3 so v\u1edbi h\u00e0m l\u01b0\u1ee3ng t\u1ef1 nhi\u00ean, nghi ng\u1edd r\u1eb1ng n\u00f3 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c tinh ch\u1ebf n\u00ean \u0111\u00e3 ph\u00e1i m\u1ed9t \u0111o\u00e0n khoa h\u1ecdc \u0111i th\u1ef1c \u0111\u1ecba kh\u1ea3o s\u00e1t. Sau khi kh\u1ea3o s\u00e1t, ng\u01b0\u1eddi ta ph\u00e1t hi\u1ec7n ra r\u1eb1ng nh\u1eefng m\u1ecf qu\u1eb7ng uranium n\u00e0y l\u00e0 nh\u1eefng l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ea1t nh\u00e2n t\u1ef1 nhi\u00ean kh\u1ed5ng l\u1ed3, \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh c\u00e1ch \u0111\u00e2y 2 t\u1ef7 n\u0103m, t\u1ed5ng c\u1ed9ng c\u00f3 16 l\u00f2, b\u1ed1 c\u1ee5c h\u1ebft s\u1ee9c h\u1ee3p l\u00fd. N\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ef1 \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh, t\u1ea1o ra n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng m\u1ed9t c\u00e1ch an to\u00e0n v\u00e0 \u1ed5n \u0111\u1ecbnh trong 50 v\u1ea1n n\u0103m, cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u00e1t sinh v\u1ee5 n\u1ed5 t\u1ef1 h\u1ee7y di\u1ec7t n\u00e0o. M\u1ed9t k\u1ef9 thu\u1eadt nh\u01b0 v\u1eady l\u00e0 \u0111i\u1ec1u con ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o s\u00e1ng t\u1ea1o ra \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p>H\u01a1n n\u1eefa, l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ea1t nh\u00e2n t\u1ef1 nhi\u00ean n\u00e0y \u0111\u00e3 cung c\u1ea5p cho c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng m\u1edbi v\u1ec1 x\u1eed l\u00fd ch\u1ea5t th\u1ea3i h\u1ea1t nh\u00e2n v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1eadt l\u00fd c\u01a1 b\u1ea3n. K\u1ec3 t\u1eeb khi vi\u1ec7c ph\u00e1t \u0111i\u1ec7n h\u1ea1t nh\u00e2n hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i ra \u0111\u1eddi \u0111\u1ebfn nay, \u00f4 nhi\u1ec5m v\u00e0 an to\u00e0n h\u1ea1t nh\u00e2n lu\u00f4n l\u00e0 nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 nan gi\u1ea3i \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u00e2n lo\u1ea1i. Tuy nhi\u00ean, c\u00e1c l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ea1t nh\u00e2n t\u1ef1 nhi\u00ean c\u00e1ch \u0111\u00e2y 2 t\u1ef7 n\u0103m \u0111\u00e3 gi\u1ea3i quy\u1ebft ho\u00e0n h\u1ea3o nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 n\u00e0y, h\u1ea7u nh\u01b0 kh\u00f4ng \u0111\u1ec3 l\u1ea1i hi\u1ec3m h\u1ecda n\u00e0o. Ch\u00fang s\u1eed d\u1ee5ng kho\u00e1ng ch\u1ea5t nh\u00f4m, kho\u00e1ng nh\u00f4m phosphat \u0111\u1ec3 thu gi\u1eef v\u00e0 l\u01b0u tr\u1eef ch\u1ea5t th\u1ea3i trong h\u00e0ng t\u1ef7 n\u0103m. V\u1ec1 k\u1ef9 thu\u1eadt n\u00e0y, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i cho \u0111\u1ebfn nay v\u1eabn ch\u01b0a th\u1ec3 nghi\u00ean c\u1ee9u r\u00f5 r\u00e0ng. Hai t\u1ef7 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, ai \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra nh\u1eefng l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ea1t nh\u00e2n ti\u00ean ti\u1ebfn c\u00f3 b\u1ed1 c\u1ee5c ho\u00e0n m\u1ef9 nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0y? Ch\u1eb3ng l\u1ebd v\u00e0o th\u1eddi c\u1ed5 \u0111\u1ea1i, con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 n\u1eafm gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ef9 thu\u1eadt n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng h\u1ea1t nh\u00e2n ti\u00ean ti\u1ebfn hay sao?<\/p>\n<p>S\u1eed thi n\u1ed5i ti\u1ebfng c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9 c\u1ed5 \u0111\u1ea1i l\u00e0\u00a0<i>Mahabarata<\/i>\u00a0k\u1ec3 v\u1ec1 cu\u1ed9c chi\u1ebfn gi\u1eefa c\u00e1c b\u1ed9 t\u1ed9c Kaurava v\u00e0 Pandava \u0111\u1ec3 tranh \u0111o\u1ea1t v\u01b0\u01a1ng v\u1ecb. C\u00f9ng v\u1edbi\u00a0<i>Ramayana<\/i>, ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 2 s\u1eed thi l\u1edbn c\u1ee7a \u1ea4n \u0110\u1ed9 v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ebft v\u00e0o n\u0103m 1500 tr\u01b0\u1edbc C\u00f4ng nguy\u00ean. Ng\u01b0\u1eddi ta n\u00f3i r\u1eb1ng c\u00e1c s\u1ef1 ki\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed \u0111\u01b0\u1ee3c ghi ch\u00e9p trong cu\u1ed1n s\u00e1ch \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 \u00edt nh\u1ea5t 2.000 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc khi \u0111\u01b0\u1ee3c chi ch\u00e9p th\u00e0nh s\u00e1ch, c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 c\u00e1c s\u1ef1 ki\u1ec7n trong cu\u1ed1n s\u00e1ch \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra c\u00e1ch ch\u00fang ta \u00edt nh\u1ea5t 5.000 n\u0103m.<\/p>\n<p>Cu\u1ed1n s\u00e1ch n\u00e0y ghi l\u1ea1i 2 cu\u1ed9c chi\u1ebfn tranh kh\u1ed1c li\u1ec7t gi\u1eefa ng\u01b0\u1eddi Kaurava v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Pandava v\u00e0 gi\u1eefa ng\u01b0\u1eddi Vrishni v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Andhaka thu\u1ed9c th\u01b0\u1ee3ng ngu\u1ed3n s\u00f4ng H\u1eb1ng \u1ea4n \u0110\u1ed9. \u0110i\u1ec1u kh\u00f3 hi\u1ec3u v\u00e0 g\u00e2y ng\u1ea1c nhi\u00ean l\u00e0, theo m\u00f4 t\u1ea3 v\u1ec1 2 cu\u1ed9c chi\u1ebfn n\u00e0y th\u00ec ch\u00fang l\u00e0 chi\u1ebfn tranh h\u1ea1t nh\u00e2n.<\/p>\n<p>Trong s\u00e1ch, cu\u1ed9c chi\u1ebfn th\u1ee9 nh\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00f4 t\u1ea3 nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0y: \u201cAdwattan anh d\u0169ng, ng\u1ed3i v\u1eefng ch\u1eafc tr\u00ean chi\u1ebfc Vimana (gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u00e1y bay), h\u1ea1 c\u00e1nh xu\u1ed1ng n\u01b0\u1edbc, b\u1eafn ra \u2018Agneya\u2019 (m\u1ed9t lo\u1ea1i v\u0169 kh\u00ed gi\u1ed1ng nh\u01b0 t\u00ean l\u1eeda), t\u1eeb tr\u00ean \u0111\u1ea7u qu\u00e2n \u0111\u1ecbch b\u1eafn ra nh\u1eefng m\u0169i t\u00ean r\u1ef1c l\u1eeda d\u00e0y \u0111\u1eb7c, gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t c\u01a1n m\u01b0a x\u1ed1i x\u1ea3, bao quanh k\u1ebb th\u00f9, uy l\u1ef1c v\u00f4 t\u1eadn. Trong kho\u1ea3nh kh\u1eafc, ph\u00eda tr\u00ean Pandava nhanh ch\u00f3ng h\u00ecnh th\u00e0nh m\u1ed9t b\u00f3ng \u0111en d\u00e0y \u0111\u1eb7c, b\u1ea7u tr\u1eddi tr\u1edf n\u00ean t\u1ed1i t\u0103m. Trong b\u00f3ng t\u1ed1i, t\u1ea5t c\u1ea3 la b\u00e0n \u0111\u1ec1u m\u1ea5t t\u00e1c d\u1ee5ng, sau \u0111\u00f3 cu\u1ed3ng phong m\u00e3nh li\u1ec7t b\u1eaft \u0111\u1ea7u n\u1ed5i l\u00ean, g\u00e0o th\u00e9t, mang theo tro b\u1ee5i, \u0111\u1ea5t c\u00e1t, chim ch\u00f3c k\u00eau \u0111i\u00ean cu\u1ed3ng&#8230;.d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 tr\u1eddi long \u0111\u1ea5t l\u1edf&#8230; m\u1eb7t tr\u1eddi gi\u1ed1ng nh\u01b0 ch\u1eadp ch\u1eddn tr\u00ean kh\u00f4ng trung, lo\u1ea1i v\u0169 kh\u00ed n\u00e0y t\u1ecfa ra s\u1ee9c n\u00f3ng kh\u1ee7ng khi\u1ebfp, l\u00e0m \u0111\u1ea5t rung n\u00fai chuy\u1ec3n, trong m\u1ed9t v\u00f9ng r\u1ed9ng l\u1edbn, \u0111\u1ed9ng v\u1eadt b\u1ecb thi\u00eau r\u1ee5i v\u00e0 bi\u1ebfn d\u1ea1ng, n\u01b0\u1edbc s\u00f4ng s\u00f4i tr\u00e0o, t\u1ea5t c\u1ea3 t\u00f4m c\u00e1 b\u1ecb ch\u1ebft b\u1ecfng. L\u00fac t\u00ean l\u1eeda ph\u00e1t n\u1ed5 nh\u01b0 s\u1ea5m r\u1ec1n, thi\u00eau r\u1ee5i binh l\u00ednh qu\u00e2n \u0111\u1ecbch nh\u01b0 th\u00e2n c\u00e2y ch\u00e1y \u0111en\u201d.<\/p>\n<p>M\u00f4 t\u1ea3 v\u1ec1 cu\u1ed9c chi\u1ebfn th\u1ee9 hai c\u00f2n r\u00f9ng r\u1ee3n h\u01a1n: &#8220;Gurkha c\u01b0\u1ee1i m\u1ed9t con Vimana (m\u00e1y bay) ph\u00f3ng m\u1ed9t qu\u1ea3 t\u00ean l\u1eeda v\u00e0o ba th\u00e0nh ph\u1ed1 c\u1ee7a k\u1ebb \u0111\u1ecbch. T\u00ean l\u1eeda n\u00e0y d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 c\u00f3 s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a to\u00e0n v\u0169 tr\u1ee5, s\u00e1ng nh\u01b0 v\u1ea1n m\u1eb7t tr\u1eddi, t\u1ea1o ra c\u1ed9t kh\u00f3i l\u1eeda cu\u1ed3n cu\u1ed9n l\u00ean tr\u1eddi, h\u00f9ng v\u0129 v\u00f4 c\u00f9ng&#8230; Thi th\u1ec3 b\u1ecb thi\u00eau r\u1ee5i \u0111\u1ebfn kh\u00f4ng th\u1ec3 nh\u1eadn ra, l\u00f4ng t\u00f3c v\u00e0 m\u00f3ng tay tr\u00f3c ra, g\u1ed1m s\u1ee9 v\u1ee1 tung, chim ch\u00f3c \u0111ang bay l\u01b0\u1ee3n b\u1ecb nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 cao thi\u00eau \u0111\u1ed1t. \u0110\u1ec3 tho\u00e1t ch\u1ebft, binh l\u00ednh \u0111\u00e3 nh\u1ea3y xu\u1ed1ng s\u00f4ng r\u1eeda s\u1ea1ch b\u1ea3n th\u00e2n v\u00e0 v\u0169 kh\u00ed&#8221;.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng m\u00f4 t\u1ea3 v\u1ec1 hai cu\u1ed9c chi\u1ebfn tranh h\u1ea1t nh\u00e2n th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed n\u00e0y khi\u1ebfn ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i kh\u00f4ng kh\u1ecfi kinh ng\u1ea1c v\u00e0 ho\u00e0i nghi. Mang theo nh\u1eefng nghi v\u1ea5n n\u00e0y, c\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc hi\u1ec7n nay \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra nhi\u1ec1u t\u00e0n t\u00edch ch\u00e1y x\u00e9m \u1edf th\u01b0\u1ee3ng ngu\u1ed3n s\u00f4ng H\u1eb1ng n\u01a1i di\u1ec5n ra c\u00e1c cu\u1ed9c chi\u1ebfn n\u00f3i tr\u00ean. Khi g\u1eafn nh\u1eefng kh\u1ed1i nham th\u1ea1ch l\u1edbn trong t\u00e0n t\u00edch n\u00e0y l\u1ea1i v\u1edbi nhau, ng\u01b0\u1eddi ta th\u1ea5y r\u1eb1ng ch\u00fang \u0111\u00e3 b\u1ecb n\u00f3ng ch\u1ea3y b\u1edfi nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 cao. Ch\u00fang ta bi\u1ebft r\u1eb1ng, \u0111\u1ec3 nham th\u1ea1ch n\u00f3ng ch\u1ea3y th\u00ec nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 th\u1ea5p nh\u1ea5t c\u0169ng ph\u1ea3i t\u1edbi 1800 \u0111\u1ed9 C, nh\u1eefng \u0111\u00e1m ch\u00e1y th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u1ebfn nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 n\u00e0y, ch\u1ec9 c\u00f3 nh\u1eefng v\u1ee5 n\u1ed5 h\u1ea1t nh\u00e2n nh\u01b0 bom nguy\u00ean t\u1eed m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u1ebfn nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 cao nh\u01b0 v\u1eady!<\/p>\n<p>Ngo\u00e0i ra, trong khu r\u1eebng nguy\u00ean sinh Deccan, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f2n t\u00ecm th\u1ea5y nhi\u1ec1u t\u00e0n t\u00edch ch\u00e1y x\u00e9m. C\u00e1c b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng th\u00e0nh ph\u1ebf t\u00edch \u0111\u00e3 b\u1ecb th\u1ee7y tinh h\u00f3a, b\u1ec1 m\u1eb7t s\u00e1ng b\u00f3ng tr\u01a1n tr\u01b0\u1ee3t nh\u01b0 pha l\u00ea, b\u1ec1 m\u1eb7t c\u1ee7a \u0111\u1ed3 n\u1ed9i th\u1ea5t b\u1eb1ng \u0111\u00e1 trong c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ebfn tr\u00fac c\u0169ng b\u1ecb th\u1ee7y tinh h\u00f3a, \u0111\u00f3 l\u00e0 k\u1ebft qu\u1ea3 h\u00ecnh th\u00e0nh khi nham th\u1ea1ch n\u00f3ng ch\u1ea3y \u1edf nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 cao b\u1ecb l\u00e0m ngu\u1ed9i \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t. Ngo\u00e0i \u1ea4n \u0110\u1ed9, nh\u1eefng t\u00e0n t\u00edch th\u1ee7y tinh h\u00f3a t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 c\u0169ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf Babylon, sa m\u1ea1c Sahara, sa m\u1ea1c Gobi c\u1ee7a M\u00f4ng C\u1ed5 v\u00e0 nh\u1eefng n\u01a1i kh\u00e1c. &#8220;\u0110\u00e1 th\u1ee7y tinh&#8221; trong khu di t\u00edch gi\u1ed1ng h\u1ec7t nh\u01b0 &#8220;\u0111\u00e1 th\u1ee7y tinh&#8221; \u1edf b\u00e3i th\u1eed h\u1ea1t nh\u00e2n ng\u00e0y nay. Ngo\u1ea1i tr\u1eeb l\u00fd do th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra c\u00e1c cu\u1ed9c chi\u1ebfn tranh h\u1ea1t nh\u00e2n, th\u00ec hi\u1ec7n t\u1ea1i kh\u00f4ng c\u00f3 l\u00fd do n\u00e0o h\u1ee3p l\u00fd h\u01a1n \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y, kh\u00f4ng th\u1ec3 lo\u1ea1i tr\u1eeb gi\u1ea3 thi\u1ebft r\u1eb1ng m\u1ed9t s\u1ed1 n\u1ec1n v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i ti\u1ec1n s\u1eed \u0111\u00e3 b\u1ecb ph\u00e1 h\u1ee7y b\u1edfi chi\u1ebfn tranh h\u1ea1t nh\u00e2n.<\/p>\n<p>Ngo\u00e0i ra, nh\u00e0 tri\u1ebft h\u1ecdc Hy L\u1ea1p c\u1ed5 \u0111\u1ea1i Plato trong t\u00e1c ph\u1ea9m\u00a0<i>\u0110\u1ed1i tho\u1ea1i<\/i>\u00a0\u0111\u00e3 vi\u1ebft r\u1eb1ng, n\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed Atlantis trong truy\u1ec1n thuy\u1ebft \u0111\u00e3 ch\u00ecm xu\u1ed1ng \u0111\u00e1y bi\u1ec3n c\u00e1ch \u0111\u00e2y h\u01a1n 1 v\u1ea1n n\u0103m, v\u00e0 c\u00f2n c\u00f3 nhi\u1ec1u ghi ch\u00e9p t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 v\u1ec1 vi\u1ec7c n\u00e0y. C\u00e1c nh\u00e0 kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i kh\u00f4ng ng\u1eebng ph\u00e1t hi\u1ec7n ra b\u1eb1ng ch\u1ee9ng v\u1ec1 s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i v\u00e0 h\u1ee7y di\u1ec7t c\u1ee7a c\u00e1c n\u1ec1n v\u0103n minh th\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed, nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u n\u00e0y \u0111\u1ec1u \u0111ang kh\u00f4ng ng\u1eebng t\u00e1c \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ebfn t\u01b0 t\u01b0\u1edfng v\u00e0 quan ni\u1ec7m c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i.<\/p>\n<p>N\u0103m 1968, William J. Meister, m\u1ed9t chuy\u00ean gia h\u00f3a th\u1ea1ch nghi\u1ec7p d\u01b0 ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9, \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1ed9t m\u1ea3nh h\u00f3a th\u1ea1ch \u1edf Antelope Springs g\u1ea7n Utah. Tr\u00ean m\u1eb7t t\u1ea5m h\u00f3a th\u1ea1ch ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e3 t\u00ecm th\u1ea5y m\u1ed9t d\u1ea5u ch\u00e2n ho\u00e0n ch\u1ec9nh c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, d\u1ea5u ch\u00e2n n\u00e0y \u0111ang gi\u1eabm l\u00ean m\u1ed9t con b\u1ecd ba th\u00f9y. D\u1ea5u gi\u00e0y n\u00e0y d\u00e0i kho\u1ea3ng 26 cm, r\u1ed9ng 8,9 cm, ph\u1ea7n g\u00f3t gi\u00e0y l\u00f5m v\u00e0o 1,5 cm, gi\u1ed1ng h\u1ec7t v\u1edbi \u0111\u00f4i gi\u00e0y m\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u0111i. C\u00e1c chuy\u00ean gia \u0111\u00e3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111\u00e2y th\u1ef1c s\u1ef1 l\u00e0 d\u1ea5u gi\u00e0y c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. Nh\u01b0ng d\u1ea5u ch\u00e2n n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eabm l\u00ean t\u1eeb h\u01a1n 200 tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, v\u00e0o th\u1eddi c\u1ed5 \u0111\u1ea1i xa x\u01b0a l\u00e0m sao c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 con ng\u01b0\u1eddi \u0111i gi\u00e0y nh\u01b0 v\u1eady?<\/p>\n<p>V\u00e0o n\u0103m 1851, trong m\u1ed9t v\u1ee5 n\u1ed5 nham th\u1ea1ch \u1edf Massachusetts, Hoa K\u1ef3, t\u1eeb c\u00e1c th\u00e0nh \u0111\u00e1 ng\u1ea7m \u0111\u00e3 n\u1ed5 b\u1eafn ra m\u1ed9t chi\u1ebfc b\u00ecnh kim lo\u1ea1i l\u00e0m b\u1eb1ng h\u1ee3p kim b\u1ea1c k\u1ebdm, chi\u1ebfc b\u00ecnh \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m r\u1ea5t \u0111\u1eb9p v\u00e0 \u01b0\u1edbc t\u00ednh n\u00f3 c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i kho\u1ea3ng 10 v\u1ea1n n\u0103m tu\u1ed5i.<\/p>\n<p>V\u00e0o n\u0103m 1912, c\u00e1c c\u00f4ng nh\u00e2n t\u1ea1i m\u1ed9t nh\u00e0 m\u00e1y \u0111i\u1ec7n t\u1eed \u1edf Oklahoma, M\u1ef9, \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n trong m\u1ecf than \u0111\u00e1 c\u00e1ch \u0111\u00e2y 300 tri\u1ec7u n\u0103m c\u00f3 m\u1ed9t chi\u1ebfc n\u1ed3i s\u1eaft.<\/p>\n<p>Trong nh\u1eefng n\u0103m 1970 v\u00e0 1980, ng\u01b0\u1eddi ta t\u00ecm th\u1ea5y h\u00e0ng tr\u0103m qu\u1ea3 c\u1ea7u kim lo\u1ea1i c\u00f3 r\u00e3nh l\u00f5m (kh\u1ed1i c\u1ea7u Klerksdorp) trong l\u1edbp \u0111\u1ea5t tr\u00ean s\u01b0\u1eddn n\u00fai Klerk \u1edf Nam Phi. Nh\u1eefng qu\u1ea3 c\u1ea7u kim lo\u1ea1i n\u00e0y c\u00f3 \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh kho\u1ea3ng 1 inch, c\u00f2n c\u00f3 ba r\u00e3nh song song \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1eafc xung quanh qu\u1ea3 c\u1ea7u kim lo\u1ea1i, v\u00f4 c\u00f9ng tinh x\u1ea3o, r\u1ea5t nhi\u1ec1u chuy\u00ean gia sau khi gi\u00e1m \u0111\u1ecbnh \u0111\u00e3 nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng ch\u00fang kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1ef1 nhi\u00ean. Hi\u1ec7n c\u00f3 hai lo\u1ea1i kh\u1ed1i c\u1ea7u Klerksdorp n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y: m\u1ed9t lo\u1ea1i l\u00e0 kim lo\u1ea1i \u0111\u1eb7c m\u00e0u xanh lam v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ed1m tr\u1eafng; lo\u1ea1i c\u00f2n l\u1ea1i r\u1ed7ng, ch\u1ee9a \u0111\u1ea7y ch\u1ea5t m\u00e0u tr\u1eafng m\u1ec1m. Nh\u1eefng qu\u1ea3 c\u1ea7u kim lo\u1ea1i n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u00e1m \u0111\u1ecbnh thu\u1ed9c th\u1eddi k\u1ef3 ti\u1ec1n k\u1ef7 H\u00e0n V\u0169 (Cambri), c\u00e1ch ng\u00e0y nay 2,8 t\u1ef7 n\u0103m.<\/p>\n<p>V\u00e0o n\u0103m 1865, m\u1ed9t chi\u1ebfc \u0111inh \u1ed1c b\u1eb1ng s\u1eaft d\u00e0i 2 inch \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n trong m\u1ed9t vi\u00ean \u0111\u00e1 Felspat t\u1ea1i M\u1ecf Abbey \u1edf Treasure, Nevada. C\u00e1i \u0111inh \u1ed1c n\u00e0y \u0111\u00e3 b\u1ecb oxy h\u00f3a t\u1eeb l\u00e2u, nh\u01b0ng t\u1eeb d\u1ea5u t\u00edch \u0111\u1ec3 l\u1ea1i tr\u00ean \u0111\u00e1 c\u00f3 th\u1ec3 nh\u00ecn ra \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh d\u1ea1ng. Sau khi th\u1eed nghi\u1ec7m, vi\u00ean \u0111\u00e1 n\u00e0y \u0111\u00e3 c\u00f3 l\u1ecbch s\u1eed 21 tri\u1ec7u n\u0103m.<\/p>\n<p>N\u0103m 1959, Hoa K\u1ef3 \u0111\u00e3 th\u00e0nh c\u00f4ng nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ee9c \u1ea3nh Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee5p t\u1eeb ngo\u00e0i kh\u00f4ng gian \u0111\u1ea7u ti\u00ean do m\u1ed9t v\u1ec7 tinh nh\u00e2n t\u1ea1o g\u1eedi v\u1ec1. Khi c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc so s\u00e1nh nh\u1eefng b\u1ee9c \u1ea3nh v\u1ec7 tinh n\u00e0y v\u1edbi m\u1ed9t b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 c\u1ee7a Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3, h\u1ecd ph\u00e1t hi\u1ec7n r\u1eb1ng n\u1ed9i dung v\u1ebd tr\u00ean b\u1ea3n \u0111\u1ed3 g\u1ea7n gi\u1ed1ng v\u1edbi nh\u1eefng b\u1ee9c \u1ea3nh v\u1ec7 tinh. C\u00e1c d\u00e3y n\u00fai \u1edf Nam C\u1ef1c lu\u00f4n b\u1ecb bao ph\u1ee7 b\u1edfi b\u0103ng tuy\u1ebft, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i m\u1edbi ch\u1ec9 kh\u00e1m ph\u00e1 ra v\u1ecb tr\u00ed \u0111\u1ecba l\u00fd ho\u00e0n ch\u1ec9nh c\u1ee7a n\u00f3 v\u00e0o n\u0103m 1952 v\u1edbi s\u1ef1 tr\u1ee3 gi\u00fap c\u1ee7a m\u00e1y \u0111o ti\u1ebfng vang, nh\u01b0ng t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 n\u00e0y \u0111\u00e3 kh\u1eafc h\u1ecda r\u00f5 r\u00e0ng c\u00e1c d\u00e3y n\u00fai \u1edf Nam C\u1ef1c. Ngo\u00e0i ra, c\u00e1c \u0111\u01b0\u1eddng vi\u1ec1n, v\u0129 \u0111\u1ed9 v\u00e0 kinh \u0111\u1ed9 c\u1ee7a ch\u00e2u M\u1ef9 v\u00e0 ch\u00e2u Phi c\u0169ng kh\u00e1 ch\u00ednh x\u00e1c. Tuy nhi\u00ean, b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ed5 n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ebd b\u1edfi m\u1ed9t ch\u1ec9 huy h\u1ea3i qu\u00e2n Th\u1ed5 Nh\u0129 K\u1ef3 l\u00e0 Reis v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 16 d\u1ef1a tr\u00ean nhi\u1ec1u b\u1ea3n \u0111\u1ed3 t\u1eeb th\u1eddi c\u1ed5 \u0111\u1ea1i.<\/p>\n<p>V\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 18, nh\u00e0 v\u0103n n\u1ed5i ti\u1ebfng l\u00fac \u0111\u00f3 l\u00e0 Swift r\u1ea5t quan t\u00e2m \u0111\u1ebfn c\u00e1c t\u00e0i li\u1ec7u c\u1ed5. Trong khi nghi\u00ean c\u1ee9u m\u1ed9t s\u1ed1 t\u00e0i li\u1ec7u c\u1ed5, \u00f4ng bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eb1ng sao H\u1ecfa c\u00f3 hai m\u1eb7t tr\u0103ng, v\u00e0 \u00f4ng c\u0169ng \u0111\u00e3 c\u00f4ng khai kh\u00e1m ph\u00e1 n\u00e0y. H\u01a1n 150 n\u0103m sau, v\u00e0o n\u0103m 1877, c\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n hai v\u1ec7 tinh xung quanh sao H\u1ecfa, m\u1ed9t c\u00e1i t\u00ean l\u00e0 Phoebus v\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1i t\u00ean l\u00e0 Deimos. H\u01a1n n\u1eefa, quy lu\u1eadt v\u00e0 chu k\u1ef3 c\u1ee7a hai v\u1ec7 tinh m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1ea5t g\u1ea7n v\u1edbi k\u1ebft qu\u1ea3 m\u00e0 Swift thu \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1eeb c\u00e1c t\u00e0i li\u1ec7u c\u1ed5.<\/p>\n<p>Trong ng\u00f4i \u0111\u1ec1n c\u1ee7a Th\u00e1p T\u01b0\u1edfng ni\u1ec7m \u1edf New Delhi, \u1ea4n \u0110\u1ed9, c\u00f3 m\u1ed9t c\u1ed9t s\u1eaft cao kho\u1ea3ng 7 m, \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh 49 cm v\u00e0 n\u1eb7ng 6 t\u1ea5n. C\u1ed9t s\u1eaft n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00fac t\u1eeb s\u1eaft r\u00e8n v\u1edbi \u0111\u1ed9 tinh khi\u1ebft 99,72%, \u01b0\u1edbc t\u00ednh c\u00f3 l\u1ecbch s\u1eed \u00edt nh\u1ea5t 4.000 n\u0103m, kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng r\u1ec9 s\u00e9t, c\u0169ng kh\u00f4ng b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng g\u00ec b\u1edfi ph\u1ed1t pho, l\u01b0u hu\u1ef3nh v\u00e0 gi\u00f3 m\u01b0a. M\u1ed9t k\u1ef9 thu\u1eadt luy\u1ec7n s\u1eaft cao si\u00eau nh\u01b0 v\u1eady l\u00e0 \u0111i\u1ec1u m\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i ch\u00fang ta kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u1ea1t t\u1edbi.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng v\u00ed d\u1ee5 gi\u1ed1ng nh\u01b0 v\u1eady nhi\u1ec1u v\u00f4 s\u1ed1 k\u1ec3, kh\u00f4ng th\u1ec3 tr\u00edch d\u1eabn t\u1eebng c\u00e1i m\u1ed9t. Ch\u00fang l\u00e0 nh\u1eefng minh ch\u1ee9ng x\u00e1c th\u1ef1c s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed, s\u1ef1 lu\u00e2n h\u1ed3i c\u1ee7a v\u0103n minh nh\u00e2n lo\u1ea1i, v\u00e0 \u0111\u00e2y l\u00e0 s\u1ef1 th\u1eadt kh\u00f4ng th\u1ec3 ch\u1ed1i c\u00e3i.<\/p>\n<p>Theo Kinh Ph\u1eadt, nh\u00e2n lo\u1ea1i c\u00f3 \u0111\u1ea1i ki\u1ebfp, trung ki\u1ebfp v\u00e0 ti\u1ec3u ki\u1ebfp, \u0111\u1ebfn m\u1ed9t th\u1eddi k\u1ef3 nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh nh\u00e2n lo\u1ea1i s\u1ebd ph\u00e1t sinh \u0111\u1ea1i ki\u1ebfp n\u1ea1n, b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t tr\u00ean di\u1ec7n r\u1ed9ng. T\u1eeb nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n th\u1ea7n tho\u1ea1i, truy\u1ec1n thuy\u1ebft v\u00e0 nh\u1eefng ghi ch\u00e9p c\u1ed5 x\u01b0a v\u1ec1 lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n c\u00f3, ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra m\u1ed9t quy lu\u1eadt chung: Sau khi lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c Th\u1ea7n s\u00e1ng t\u1ea1o ra, Th\u1ea7n \u0111\u00e3 lu\u00f4n tr\u00f4ng ch\u1eebng lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi, truy\u1ec1n th\u1ee5 cho nh\u00e2n lo\u1ea1i n\u1ec1n v\u0103n minh. Trong qu\u00e1 tr\u00ecnh ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, khi \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c kh\u00f4ng ng\u1eebng sa \u0111\u1ecda, con ng\u01b0\u1eddi d\u1ea7n d\u1ea7n r\u1eddi b\u1ecf Th\u1ea7n, c\u00e0ng ng\u00e0y c\u00e0ng kh\u00f4ng tin Th\u1ea7n, th\u00ec con ng\u01b0\u1eddi t\u1eeb \u0111\u00f3 s\u1ebd \u0111o\u1ea1n tuy\u1ec7t m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 v\u1edbi Th\u1ea7n.<\/p>\n<p>Con ng\u01b0\u1eddi \u0111o\u1ea1n tuy\u1ec7t m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 v\u1edbi Th\u1ea7n, t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng v\u1edbi c\u1ecf c\u00e2y kh\u00f4ng c\u00f3 r\u1ec5, m\u00e0 c\u1ecf c\u00e2y kh\u00f4ng c\u00f3 r\u1ec5 l\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 s\u1ed1ng s\u00f3t \u0111\u01b0\u1ee3c sao? C\u1ecf c\u00e2y kh\u00f4ng c\u00f3 r\u1ec5 t\u1ee9c l\u00e0 c\u00e2y c\u1ecf \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 ch\u1ebft, ch\u1ec9 l\u00e0 c\u00e1i ch\u1ebft c\u00f2n c\u00f3 m\u1ed9t qu\u00e1 tr\u00ecnh, cu\u1ed1i c\u00f9ng r\u1ed3i s\u1ebd b\u1ecb h\u1ee7y di\u1ec7t trong ki\u1ebfp n\u1ea1n. T\u01b0 t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i b\u1ecb \u00f4 nhi\u1ec5m v\u00e0 tr\u00e0n ng\u1eadp nh\u1eefng t\u00e0 thuy\u1ebft nh\u01b0 v\u00f4 Th\u1ea7n lu\u1eadn, thuy\u1ebft ti\u1ebfn h\u00f3a, v\u00e0 th\u1eadm ch\u00ed c\u1ea3 v\u0103n h\u00f3a t\u00e0 \u0111\u1ea3ng \u0111\u1ed9c \u00e1c&#8230;, h\u1ecd \u0111\u00e3 \u0111o\u1ea1n tuy\u1ec7t m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 c\u1ee7a m\u00ecnh v\u1edbi c\u00e1c v\u1ecb Th\u1ea7n. H\u00e3y nh\u00ecn xem thi\u00ean tai nh\u00e2n h\u1ecda, \u0111\u1ea1i \u00f4n d\u1ecbch kh\u00f4ng ng\u1eebng k\u00e9o \u0111\u1ebfn, ph\u1ea3i ch\u0103ng l\u00fac n\u00e0y ch\u00ednh l\u00e0 th\u1eddi kh\u1eafc nguy c\u1ea5p nh\u1ea5t c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y \u0111\u00f2i h\u1ecfi m\u1ed7i ch\u00fang ta c\u1ea7n ph\u1ea3i nghi\u00eam t\u00fac suy ngh\u0129\u2026<\/p>\n<p>D\u1ecbch t\u1eeb:\u00a0<a class=\"external free\" href=\"https:\/\/www.zhengjian.org\/node\/258531\" rel=\"nofollow\">https:\/\/www.zhengjian.org\/node\/258531<\/a><\/p>\n<p>(c\u00f2n ti\u1ebfp)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[ChanhKien.org] Ph\u1ea7n 6: N\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed Hi\u1ec7n nay, gi\u1edbi khoa h\u1ecdc k\u1ef9 thu\u1eadt \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra m\u1ed9t s\u1ed1 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng k\u1ef3 l\u1ea1, v\u00ed nh\u01b0 tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i di t\u00edch c\u1ed5 c\u1ee7a r\u1ea5t nhi\u1ec1u n\u1ec1n v\u0103n minh, nh\u1eefng di t\u00edch n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u1ee7a v\u0103n minh nh\u00e2n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[81,304,103],"tags":[368],"class_list":["post-28190","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bi-an-khoa-hoc","category-loat-bai","category-vanhoa-truyenthong","tag-nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba - Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba - Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[ChanhKien.org] Ph\u1ea7n 6: N\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed Hi\u1ec7n nay, gi\u1edbi khoa h\u1ecdc k\u1ef9 thu\u1eadt \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra m\u1ed9t s\u1ed1 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng k\u1ef3 l\u1ea1, v\u00ed nh\u01b0 tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i di t\u00edch c\u1ed5 c\u1ee7a r\u1ea5t nhi\u1ec1u n\u1ec1n v\u0103n minh, nh\u1eefng di t\u00edch n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u1ee7a v\u0103n minh nh\u00e2n [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2021-12-14T09:04:03+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-05-30T21:08:40+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"editor_n\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"editor_n\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"32 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html\"},\"author\":{\"name\":\"editor_n\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"headline\":\"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba &#8211; Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6)\",\"datePublished\":\"2021-12-14T09:04:03+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-30T21:08:40+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html\"},\"wordCount\":6321,\"keywords\":[\"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba\"],\"articleSection\":[\"B\u00ed \u1ea9n khoa h\u1ecdc\",\"Lo\u1ea1t b\u00e0i (Series)\",\"V\u0103n h\u00f3a truy\u1ec1n th\u1ed1ng\"],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html\",\"name\":\"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba - Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\"},\"datePublished\":\"2021-12-14T09:04:03+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-30T21:08:40+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba &#8211; Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6)\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\",\"name\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"description\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085\",\"name\":\"editor_n\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"editor_n\"},\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba - Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba - Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","og_description":"[ChanhKien.org] Ph\u1ea7n 6: N\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed Hi\u1ec7n nay, gi\u1edbi khoa h\u1ecdc k\u1ef9 thu\u1eadt \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra m\u1ed9t s\u1ed1 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng k\u1ef3 l\u1ea1, v\u00ed nh\u01b0 tr\u00ean Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t c\u00f2n s\u00f3t l\u1ea1i di t\u00edch c\u1ed5 c\u1ee7a r\u1ea5t nhi\u1ec1u n\u1ec1n v\u0103n minh, nh\u1eefng di t\u00edch n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u1ee7a v\u0103n minh nh\u00e2n [&hellip;]","og_url":"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html","og_site_name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","article_published_time":"2021-12-14T09:04:03+00:00","article_modified_time":"2025-05-30T21:08:40+00:00","author":"editor_n","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"editor_n","Est. reading time":"32 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html"},"author":{"name":"editor_n","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"headline":"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba &#8211; Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6)","datePublished":"2021-12-14T09:04:03+00:00","dateModified":"2025-05-30T21:08:40+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html"},"wordCount":6321,"keywords":["Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba"],"articleSection":["B\u00ed \u1ea9n khoa h\u1ecdc","Lo\u1ea1t b\u00e0i (Series)","V\u0103n h\u00f3a truy\u1ec1n th\u1ed1ng"],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html","url":"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html","name":"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba - Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6) - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website"},"datePublished":"2021-12-14T09:04:03+00:00","dateModified":"2025-05-30T21:08:40+00:00","author":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2021\/12\/nhin-the-gioi-qua-con-mat-thu-ba-giai-ma-than-thoai-phan-6.html#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/chanhkien.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi qua con m\u1eaft th\u1ee9 ba &#8211; Gi\u1ea3i m\u00e3 th\u1ea7n tho\u1ea1i (Ph\u1ea7n 6)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website","url":"https:\/\/chanhkien.org\/","name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","description":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/d39853a2b0e6235cdad43189e4cbd085","name":"editor_n","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/477cfe79ccaed8cd40df0d7aaa67e353ae2abbab5c5e604c00a2fa48794ede02?s=96&d=mm&r=g","caption":"editor_n"},"url":"https:\/\/chanhkien.org\/author\/editorn"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28190","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=28190"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28190\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=28190"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=28190"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=28190"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}