{"id":25166,"date":"2017-11-30T11:25:22","date_gmt":"2017-11-30T11:25:22","guid":{"rendered":"http:\/\/chanhkien.org\/?p=25166"},"modified":"2025-05-31T03:53:58","modified_gmt":"2025-05-30T20:53:58","slug":"loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html","title":{"rendered":"Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5"},"content":{"rendered":"<p><b>[ChanhKien.org]<\/b><\/p>\n<p>V&#361; tr&#7909; h&igrave;nh th&agrave;nh nh&#432; th&#7871; n&agrave;o? Con ng&#432;&#7901;i t&#7915; &#273;&acirc;u &#273;&#7871;n? V&#361; tr&#7909; ph&#7843;i ch&#259;ng kh&ocirc;ng c&oacute; bi&ecirc;n gi&#7899;i? Ng&#432;&#7899;c nh&igrave;n l&ecirc;n b&#7847;u tr&#7901;i c&oacute; v&ocirc; v&agrave;n tinh t&uacute;, bi&#7871;t bao ng&#432;&#7901;i &#273;&atilde; t&#7915;ng t&#7921; h&#7887;i b&#7843;n th&acirc;n nh&#432; v&#7853;y. Nh&#432;ng d&ugrave; c&oacute; tra c&#7913;u t&#7845;t c&#7843; c&aacute;c s&aacute;ch v&#7903; kinh &#273;i&#7875;n, v&#7851;n kh&oacute; c&oacute; th&#7875; t&igrave;m &#273;&#432;&#7907;c &#273;&aacute;p &aacute;n &#273;&#7847;y &#273;&#7911;. &#272;&acirc;y &#273;&iacute;ch th&#7883; l&agrave; c&acirc;u h&#7887;i v&#297;nh vi&#7877;n kh&ocirc;ng c&oacute; l&#7901;i gi&#7843;i c&#7911;a nh&acirc;n lo&#7841;i.<\/p>\n<p>T&#7915; tr&aacute;i &#273;&#7845;t l&agrave; trung t&acirc;m c&#7911;a v&#361; tr&#7909; &#273;&#7871;n thuy&#7871;t m&#7863;t tr&#7901;i l&agrave; trung t&acirc;m c&#7911;a v&#361; tr&#7909;, t&#7915; thuy&#7871;t V&#7909; n&#7893; l&#7899;n Big bang &#273;&#7871;n thuy&#7871;t &#272;a v&#361; tr&#7909; c&#7911;a Khoa h&#7885;c v&#361; tr&#7909; hi&#7879;n &#273;&#7841;i, nh&#7919;ng ph&aacute;t hi&#7879;n m&#7899;i li&ecirc;n t&#7909;c ph&#7911; &#273;&#7883;nh nh&#7919;ng nh&#7853;n th&#7913;c c&#361;. Ph&aacute;t hi&#7879;n m&#7899;i nh&#7845;t cho th&#7845;y, v&#361; tr&#7909; c&#7911;a ch&uacute;ng ta c&oacute; l&#7869; ch&#7881; l&agrave; m&#7897;t trong v&ocirc; s&#7889; c&aacute;c v&#361; tr&#7909; &#273;an xen ngang d&#7885;c, th&#7871; gi&#7899;i ba chi&#7873;u quen thu&#7897;c v&#7899;i ch&uacute;ng ta c&oacute; l&#7869; ch&#7881; l&agrave; m&#7897;t th&#7871; gi&#7899;i h&#432; &#7843;o. Qu&aacute; kh&#7913;, hi&#7879;n t&#7841;i, t&#432;&#417;ng lai c&oacute; l&#7869; c&ugrave;ng &#273;&#7891;ng th&#7901;i t&#7891;n t&#7841;i. Nh&#7919;ng nghi&ecirc;n c&#7913;u ph&aacute;t hi&#7879;n n&agrave;y &#273;&atilde; ho&agrave;n to&agrave;n &#273;&#7843;o ng&#432;&#7907;c nh&#7919;ng l&yacute; gi&#7843;i hi&#7879;n h&#7919;u v&#7873; v&#361; tr&#7909;. Tr&#7921;c gi&aacute;c c&#7911;a ch&uacute;ng ta &#273;&#7889;i v&#7899;i s&#7921; v&#7853;t quen thu&#7897;c sao c&oacute; th&#7875; nh&#7853;n bi&#7871;t sai &#273;&#7871;n v&#7853;y ch&#7913;? Nh&#7919;ng &#273;i&#7873;u r&#7845;t kinh ng&#7841;c n&agrave;y c&oacute; l&#7869; s&#7869; khi&#7871;n b&#7841;n ph&#7843;i &#273;&#7863;t c&acirc;u h&#7887;i r&#7857;ng r&#7889;t cu&#7897;c m&#7913;c &#273;&#7897; &#273;&aacute;ng tin c&#7853;y c&#7911;a nh&#7919;ng nghi&ecirc;n c&#7913;u n&agrave;y ra sao? Lo&#7841;t b&agrave;i n&agrave;y s&#7869; c&ugrave;ng qu&yacute; v&#7883; t&igrave;m hi&#7875;u nh&#7919;ng nghi&ecirc;n c&#7913;u v&agrave; ph&aacute;t hi&#7879;n m&#7899;i nh&#7845;t, &#273;&#7891;ng th&#7901;i c&#361;ng m&#7903; ra m&#7897;t c&aacute;nh c&#7917;a m&#7899;i, c&oacute; th&#7875; t&#7915; &#273;&acirc;y b&#7841;n c&oacute; th&#7875; t&igrave;m ra &#273;&#432;&#7907;c manh m&#7889;i v&#7873; v&#361; tr&#7909; ch&acirc;n th&#7921;c.<\/p>\n<p>Lo&#7841;t n&#259;m b&agrave;i: Nh&#7853;n th&#7913;c v&#7873; v&#361; tr&#7909; ch&acirc;n th&#7921;c, Ph&#7847;n 3: Nh&#7853;n th&#7913;c v&#7873; v&#361; tr&#7909;<\/p>\n<p>Trong l&#7883;ch s&#7917; v&#259;n minh nh&acirc;n lo&#7841;i c&oacute; r&#7845;t nhi&#7873;u ghi ch&eacute;p v&agrave; truy&#7873;n thuy&#7871;t li&ecirc;n quan &#273;&#7871;n s&#7921; ra &#273;&#7901;i c&#7911;a v&#361; tr&#7909; v&agrave; nh&acirc;n lo&#7841;i, t&#7915; truy&#7873;n thuy&#7871;t v&#7873; hai v&#7883; th&#7847;n Lahmu v&agrave; Lahamu c&#7911;a ng&#432;&#7901;i Babylon c&#7893; &#273;&#7841;i cho &#273;&#7871;n truy&#7873;n thuy&#7871;t c&#7911;a ng&#432;&#7901;i &#7844;n &#272;&#7897; c&#7893; cho r&#7857;ng v&agrave;ng h&oacute;a th&agrave;nh tr&#7901;i, b&#7841;c h&oacute;a th&agrave;nh &#273;&#7845;t; t&#7915; chuy&#7879;n B&agrave;n C&#7893; khai thi&ecirc;n t&#7883;ch &#273;&#7883;a, N&#7919; Oa t&#7841;o con ng&#432;&#7901;i trong v&#259;n h&oacute;a Trung Qu&#7889;c c&#7893; &#273;&#7841;i &#273;&#7871;n ghi ch&eacute;p v&#7873; Jehovah t&#7841;o ra tr&#7901;i &#273;&#7845;t v&agrave; con ng&#432;&#7901;i trong Kinh Th&aacute;nh ph&#432;&#417;ng t&acirc;y, nh&#7919;ng truy&#7873;n thuy&#7871;t n&agrave;y &#273;ang h&#432;&#7899;ng con ng&#432;&#7901;i &#273;&#7871;n nh&#7919;ng ch&#7895; m&ecirc; ch&#432;a &#273;&#432;&#7907;c gi&#7843;i &#273;&aacute;p v&#7873; s&#7921; ra &#273;&#7901;i c&#7911;a v&#361; tr&#7909; v&agrave; nh&acirc;n lo&#7841;i. Th&#7871; nh&#432;ng, Con ng&#432;&#7901;i hi&#7879;n &#273;&#7841;i d&#7921;a v&agrave;o nh&#7853;n th&#7913;c tr&#7921;c gi&aacute;c c&#7843;m quan th&igrave; &#273;&atilde; kh&ocirc;ng th&#7875; th&#7915;a nh&#7853;n t&iacute;nh ch&acirc;n th&#7921;c c&#7911;a nh&#7919;ng ghi ch&eacute;p n&agrave;y n&#7919;a, h&#7885; nh&#7845;t lo&#7841;t quy ch&uacute;ng th&agrave;nh truy&#7873;n thuy&#7871;t, th&#7847;n tho&#7841;i v&agrave; l&yacute; lu&#7853;n tri&#7871;t h&#7885;c. S&#7921; ph&aacute;t tri&#7875;n c&#7911;a khoa h&#7885;c th&#7921;c ch&#7913;ng khi&#7871;n con ng&#432;&#7901;i ng&agrave;y c&agrave;ng coi tr&#7885;ng nh&#7919;ng hi&#7879;n t&#432;&#7907;ng v&#361; tr&#7909; m&agrave; nh&acirc;n lo&#7841;i c&oacute; th&#7875; ti&#7871;p x&uacute;c &#273;&#7871;n &#273;&#432;&#7907;c.<\/p>\n<p>D&#432;&#7901;ng nh&#432; trong h&#7847;u h&#7871;t nh&#7919;ng n&#7873;n v&#259;n minh c&#7893; &#273;&#7841;i, ng&#432;&#7901;i x&#432;a coi th&#7871; gi&#7899;i nh&#432; m&#7897;t qu&#7843; c&#7847;u tuy&#7871;t, m&#7863;t &#273;&#7845;t b&#7857;ng ph&#7859;ng gi&#7889;ng nh&#432; c&aacute;i &#273;&#297;a, n&#7857;m &#7903; trung t&acirc;m c&#7911;a v&#361; tr&#7909;, ph&iacute;a tr&ecirc;n bao tr&ugrave;m b&#7903;i thi&ecirc;n khung, v&#7899;i v&ocirc; s&#7889; c&aacute;c ng&ocirc;i sao treo &#7903; tr&ecirc;n thi&ecirc;n khung. Ng&#432;&#7901;i x&#432;a cho r&#7857;ng Th&#7847;n &#273;&atilde; s&aacute;ng t&#7841;o ra v&agrave; duy tr&igrave; v&#361; tr&#7909;. Quan &#273;i&#7875;m Th&#7847;n s&aacute;ng t&#7841;o ra v&#361; tr&#7909; n&agrave;y t&#7891;n t&#7841;i &#273;&#7871;n th&#7901;i trung c&#7893; m&#7899;i ch&#7883;u s&#7921; nghi ng&#7901; c&#7911;a con ng&#432;&#7901;i, c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c l&uacute;c &#273;&oacute; d&#7921;a tr&ecirc;n quan s&aacute;t c&#7911;a m&igrave;nh &#273;&#7875; &#273;&#432;a ra &#273;&#7873; xu&#7845;t m&#7863;t tr&#7901;i l&agrave; trung t&acirc;m v&#361; tr&#7909;, ch&#7881; ra r&#7857;ng trung t&acirc;m c&#7911;a v&#361; tr&#7909; kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; Tr&aacute;i &#273;&#7845;t m&agrave; l&agrave; M&#7863;t tr&#7901;i. C&ugrave;ng v&#7899;i vi&#7879;c m&aacute;y m&oacute;c thi&#7871;t b&#7883; &#273;o &#273;&#7841;c quan tr&#7855;c kh&ocirc;ng ng&#7915;ng c&#7843;i ti&#7871;n, c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c nh&#7853;n th&#7913;c &#273;&#432;&#7907;c r&#7857;ng M&#7863;t tr&#7901;i c&#361;ng kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; trung t&acirc;m c&#7911;a v&#361; tr&#7909;, H&#7879; m&#7863;t tr&#7901;i ch&#7881; n&#7857;m &#7903; m&#7897;t g&oacute;c nh&#7887; x&iacute;u &#7903; r&igrave;a c&#7911;a h&#7879; Ng&acirc;n H&agrave;, m&agrave; h&#7879; Ng&acirc;n H&agrave; c&#361;ng ch&#7881; l&agrave; m&#7897;t trong m&#7845;y tr&#259;m t&#7927; thi&ecirc;n h&agrave;. T&#7845;t c&#7843; nh&#7919;ng thi&ecirc;n h&agrave; n&agrave;y t&#7893; th&agrave;nh v&#361; tr&#7909; c&#7911;a ch&uacute;ng ta.<\/p>\n<p>Khi l&#7853;t &#273;&#7893; &#273;&#432;&#7907;c quan ni&#7879;m v&#7873; v&#361; tr&#7909; c&#7911;a ng&#432;&#7901;i x&#432;a, c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c d&#432;&#7901;ng nh&#432; c&#7843;m th&#7845;y r&#7845;t ki&ecirc;u ng&#7841;o, h&#7885; &#273;&atilde; ph&aacute;t tri&#7875;n r&#7845;t nhi&#7873;u l&yacute; lu&#7853;n m&#7899;i nh&#7857;m gi&#7843;i th&iacute;ch cho s&#7921; kh&#7903;i nguy&ecirc;n c&#7911;a v&#361; tr&#7909; v&agrave; nh&acirc;n lo&#7841;i, m&agrave; trong nh&#7919;ng l&yacute; thuy&#7871;t n&agrave;y th&ocirc;ng th&#432;&#7901;ng &#273;&#7873;u kh&ocirc;ng c&oacute; ch&#7895; &#273;&#7913;ng cho Th&#7847;n. Tuy nhi&ecirc;n, quan ni&#7879;m v&#7873; v&#361; tr&#7909; m&#7899;i nh&#7845;t l&#7841;i cho r&#7857;ng c&aacute;i th&#7871; gi&#7899;i ba chi&#7873;u m&agrave; khoa h&#7885;c th&#7921;c ch&#7913;ng c&#7911;a ch&uacute;ng ta ti&#7871;p x&uacute;c &#273;&#432;&#7907;c c&oacute; th&#7875; ch&#7881; th&#7871; gi&#7899;i h&#432; &#7843;o, v&#7853;y th&igrave; v&#361; tr&#7909; quan c&#7911;a ng&#432;&#7901;i x&#432;a c&oacute; th&#7853;t s&#7921; sai hay kh&ocirc;ng? Hay v&#7851;n t&#7891;n t&#7841;i nh&#7919;ng b&iacute; &#7849;n m&agrave; con ng&#432;&#7901;i hi&#7879;n &#273;&#7841;i ch&uacute;ng ta kh&ocirc;ng c&aacute;ch n&agrave;o l&#297;nh ng&#7897; &#273;&#432;&#7907;c?<\/p>\n<p>Aristotle t&#7915;ng n&oacute;i: &ldquo;V&#361; tr&#7909; bao h&agrave;m t&#7845;t c&#7843; s&#7921; v&#7853;t, nh&#432;ng kh&ocirc;ng n&#7857;m trong b&#7845;t c&#7913; s&#7921; v&#7853;t n&agrave;o&rdquo;. S&#7913;c t&#432;&#7903;ng t&#432;&#7907;ng c&#7911;a c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c hi&#7879;n &#273;&#7841;i &#273;&atilde; &#273;&#7897;t ph&aacute; kh&#7887;i kh&aacute;i ni&#7879;m v&#361; tr&#7909; &ldquo;bao h&agrave;m t&#7845;t c&#7843; s&#7921; v&#7853;t&rdquo;, s&#7913;c t&#432;&#7903;ng t&#432;&#7907;ng c&#7911;a h&#7885; &#273;&atilde; bay ra kh&#7887;i H&#7879; m&#7863;t tr&#7901;i, bay ra kh&#7887;i h&#7879; Ng&acirc;n H&agrave;, th&#7853;m ch&iacute; bay ra kh&#7887;i c&aacute;c thi&ecirc;n h&agrave; xa x&ocirc;i kh&aacute;c, &#273;&atilde; v&#432;&#7907;t qua bi&ecirc;n gi&#7899;i c&#7911;a v&#361; tr&#7909; m&agrave; ch&uacute;ng ta quan s&aacute;t &#273;&#432;&#7907;c, h&#7885; ph&aacute;t hi&#7879;n r&#7857;ng v&#7851;n c&ograve;n c&oacute; r&#7845;t nhi&#7873;u v&#361; tr&#7909; kh&aacute;c n&#7919;a. &#272;&acirc;y ch&iacute;nh l&agrave; thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909; &#273;&#432;&#7907;c tranh lu&#7853;n kh&aacute; nhi&#7873;u g&#7847;n &#273;&acirc;y.<\/p>\n<p>Th&#7921;c ra, thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909; &#273;&atilde; t&#7915;ng &#273;&#432;&#7907;c &#273;&#432;a ra v&agrave;o nh&#7919;ng n&#259;m 60 c&#7911;a th&#7871; k&#7927; tr&#432;&#7899;c, th&#7871; nh&#432;ng n&oacute; &#273;&atilde; b&#7883; &#273;&#432;a v&agrave;o qu&ecirc;n l&atilde;ng. V&#7899;i s&#7921; ph&aacute;t hi&#7879;n ra ng&agrave;y c&agrave;ng nhi&#7873;u hi&#7879;n t&#432;&#7907;ng v&#361; tr&#7909; m&agrave; h&#7885; kh&ocirc;ng c&aacute;ch n&agrave;o gi&#7843;i th&iacute;ch n&#7893;i, &#273;&atilde; khi&#7871;n thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909; l&#7841;i &#273;&#432;&#7907;c &#273;&#432;a ra b&agrave;n lu&#7853;n. L&yacute; thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909; &#273;&#7847;u ti&ecirc;n &#273;&#432;&#7907;c &#7911;ng h&#7897; b&#7903;i l&yacute; thuy&#7871;t v&#7873; ngu&#7891;n g&#7889;c c&#7911;a v&#361; tr&#7909; &ndash; thuy&#7871;t v&#7909; n&#7893; l&#7899;n. L&yacute; thuy&#7871;t n&agrave;y cho r&#7857;ng v&agrave;o 13,7 t&#7927; n&#259;m tr&#432;&#7899;c, v&#361; tr&#7909; c&#7911;a ch&uacute;ng ta t&#7915; m&#7897;t &ldquo;&#273;i&#7875;m k&#7923; d&#7883;&rdquo; &#273;&atilde; x&#7843;y ra m&#7897;t v&#7909; n&#7893; m&atilde;nh li&#7879;t, tr&#7843;i qua m&#7845;y t&#7927; n&#259;m, v&#361; tr&#7909; l&#7841;nh &#273;i v&agrave; k&#7871;t h&#7907;p l&#7841;i, c&aacute;c h&#7857;ng tinh, h&agrave;nh tinh v&agrave; thi&ecirc;n h&agrave; theo &#273;&oacute; &#273;&#432;&#7907;c h&igrave;nh th&agrave;nh. Do t&aacute;c &#273;&#7897;ng c&#7911;a v&#7909; n&#7893; &#273;&oacute; m&agrave; cho &#273;&#7871;n nay v&#361; tr&#7909; v&#7851;n &#273;ang trong qu&aacute; tr&igrave;nh gi&atilde;n n&#7903;. N&#7871;u nh&#432; v&#361; tr&#7909; b&#7855;t &#273;&#7847;u t&#7915; m&#7897;t &ldquo;&#273;i&#7875;m k&#7923; d&#7883;&rdquo;, m&agrave; thuy&#7871;t l&#432;&#7907;ng t&#7917; l&#7841;i cho r&#7857;ng v&#7853;t ch&#7845;t r&#7845;t d&#7877; ph&acirc;n t&aacute;ch, v&#7853;y th&igrave; v&#361; tr&#7909; t&#7915; l&uacute;c b&#7855;t &#273;&#7847;u &#7903; &ldquo;&#273;i&#7875;m k&#7923; d&#7883;&rdquo; c&oacute; th&#7875; &#273;&atilde; ph&acirc;n t&aacute;ch th&agrave;nh hai ho&#7863;c nhi&#7873;u h&#417;n hai v&#361; tr&#7909;.<\/p>\n<p>&#272;&#7891;ng th&#7901;i b&#7843;n th&acirc;n v&#7909; n&#7893; l&#7899;n c&#361;ng c&oacute; th&#7875; kh&ocirc;ng ch&#7881; n&#7893; ra m&#7897;t v&#361; tr&#7909;. L&yacute; thuy&#7871;t v&#7909; n&#7893; l&#7899;n s&#7917; d&#7909;ng l&#7921;c ph&#7843;n h&#7845;p d&#7851;n &#273;&#7875; gi&#7843;i th&iacute;ch l&yacute; do t&#7841;i sao v&agrave;o th&#7901;i k&#7923; &#273;&#7847;u kh&ocirc;ng gian v&#361; tr&#7909; &#273;&atilde; tr&#7843;i qua m&#7897;t s&#7921; gi&atilde;n n&#7903; l&#7899;n h&#417;n v&#7853;n t&#7889;c &aacute;nh s&aacute;ng, s&#7921; ph&igrave;nh to m&#7841;nh m&#7869; khi&#7871;n cho khu v&#7921;c l&acirc;n c&#7853;n ho&agrave;n to&agrave;n b&#7883; ph&acirc;n c&aacute;ch ra, s&#7921; ph&igrave;nh to c&oacute; th&#7875; &#273;&atilde; d&#7915;ng l&#7841;i &#7903; m&#7897;t s&#7889; khu v&#7921;c n&agrave;o &#273;&oacute;, c&ograve;n t&#7841;i m&#7897;t s&#7889; khu v&#7921;c kh&aacute;c c&oacute; th&#7875; v&#7851;n &#273;ang ti&#7871;p di&#7877;n. &#272;i&#7873;u n&agrave;y c&oacute; ngh&#297;a l&agrave; nh&#7919;ng v&#7909; n&#7893; l&#7899;n m&#7899;i c&oacute; th&#7875; v&#7851;n li&ecirc;n t&#7909;c x&#7843;y ra, nh&#7919;ng v&#361; tr&#7909; m&#7899;i v&#7851;n li&ecirc;n t&#7909;c &#273;&#432;&#7907;c sinh ra, nh&#7919;ng v&#361; tr&#7909; m&#7899;i v&#7851;n li&ecirc;n t&#7909;c &#273;&#432;&#7907;c h&igrave;nh th&agrave;nh &#273;&oacute; t&#7893; th&agrave;nh &#273;a v&#361; tr&#7909;.<\/p>\n<p>Thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909; c&ograve;n &#273;&#432;&#7907;c &#7911;ng h&#7897; b&#7903;i hai l&#297;nh v&#7921;c khoa h&#7885;c ho&agrave;n to&agrave;n kh&aacute;c nhau, &#273;&oacute; l&agrave; l&yacute; thuy&#7871;t n&#259;ng l&#432;&#7907;ng t&#7889;i (dark energy theory) v&agrave; l&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y (string theory).<\/p>\n<p>V&#361; tr&#7909; c&#7911;a ch&uacute;ng ta &#273;ang t&#259;ng t&#7889;c gi&atilde;n n&#7903;, v&#7853;y th&igrave; trong kh&ocirc;ng gian nh&#7845;t &#273;&#7883;nh s&#7869; c&oacute; t&#7891;n t&#7841;i lo&#7841;i n&#259;ng l&#432;&#7907;ng n&agrave;o &#273;&oacute; l&agrave;m t&#259;ng t&#7889;c gi&atilde;n n&#7903;, c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c g&#7885;i n&oacute; l&agrave; &ldquo;n&#259;ng l&#432;&#7907;ng t&#7889;i&rdquo;. D&#7921;a tr&ecirc;n t&iacute;nh to&aacute;n to&aacute;n h&#7885;c, c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c &#273;&atilde; t&iacute;nh &#273;&#432;&#7907;c lo&#7841;i n&#259;ng l&#432;&#7907;ng th&uacute;c &#273;&#7849;y c&aacute;c thi&ecirc;n h&agrave; r&#7901;i xa nhau kia l&agrave; v&ocirc; c&ugrave;ng to l&#7899;n. Nh&#432;ng k&#7871;t qu&#7843; quan tr&#7855;c l&#7841;i cho th&#7845;y n&#259;ng l&#432;&#7907;ng n&#259;ng l&#432;&#7907;ng th&uacute;c &#273;&#7849;y c&aacute;c thi&ecirc;n h&agrave; r&#7901;i xa nhau kia l&#7841;i nh&#7887; &#273;&#7871;n m&#7913;c kh&oacute; tin, g&#7847;n nh&#432; b&#7857;ng 0, nh&#7887; h&#417;n m&#7845;y ngh&igrave;n t&#7927; l&#7847;n so v&#7899;i s&#7889; &#432;&#7899;c &#273;o&aacute;n. K&#7871;t qu&#7843; kh&aacute;c nhau m&#7897;t tr&#7901;i m&#7897;t v&#7921;c n&agrave;y khi&#7871;n c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c v&ocirc; c&ugrave;ng kinh ng&#7841;c. C&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c &#273;&atilde; l&agrave;m r&#7845;t nhi&#7873;u lo&#7841;i th&iacute; nghi&#7879;m, k&#7871;t qu&#7843; l&agrave; &#273;&#7873;u cho ra k&#7871;t qu&#7843; t&#432;&#417;ng t&#7921;. S&#7921; kh&aacute;c nhau l&#7899;n gi&#7919;a con s&#7889; &#432;&#7899;c &#273;o&aacute;n l&yacute; thuy&#7871;t v&agrave; con s&#7889; do &#273;&#432;&#7907;c c&#7911;a c&aacute;c nh&agrave; thi&ecirc;n v&#259;n h&#7885;c n&agrave;y l&agrave; m&#7897;t trong nh&#7919;ng b&iacute; &#7849;n l&#7899;n m&agrave; khoa h&#7885;c hi&#7879;n nay v&#7851;n ch&#432;a t&igrave;m ra l&#7901;i gi&#7843;i.<\/p>\n<p>Trong khi v&#7851;n ch&#432;a t&igrave;m ra c&aacute;ch gi&#7843;i th&iacute;ch c&oacute; s&#7921; sai bi&#7879;t n&agrave;y, c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c li&#7873;n ngh&#297; t&#7899;i thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909;. N&#7871;u v&#361; tr&#7909; c&#7911;a ch&uacute;ng ta l&agrave; m&#7897;t v&#361; tr&#7909; trong &#273;a v&#361; tr&#7909;, m&agrave; s&#7889; l&#432;&#7907;ng v&#361; tr&#7909; trong &#273;a v&#361; tr&#7909; l&#7841;i l&agrave; v&ocirc; h&#7841;n, th&igrave; m&#7895;i v&#361; tr&#7909; &#273;&#7873;u c&oacute; m&#7913;c &#273;&#7897; n&#259;ng l&#432;&#7907;ng t&#7889;i kh&aacute;c nhau, v&#7853;y th&igrave; s&#7869; c&oacute; tr&#432;&#7901;ng h&#7907;p n&#259;ng l&#432;&#7907;ng t&#7889;i &#273;o &#273;&#432;&#7907;c nh&#7887; nh&#432; th&#7871;. Nh&#7919;ng v&#361; tr&#7909; c&oacute; m&#7913;c n&#259;ng l&#432;&#7907;ng t&#7889;i l&#7899;n h&#417;n m&#7913;c &#273;o &#273;&#432;&#7907;c s&#7869; gi&atilde;n n&#7903; r&#7845;t nhanh, v&#7853;t ch&#7845;t ho&agrave;n to&agrave;n kh&ocirc;ng c&oacute; c&#417; h&#7897;i k&#7871;t h&#7907;p v&#7899;i nhau n&ecirc;n kh&ocirc;ng th&#7875; t&#7841;o n&ecirc;n h&#7857;ng tinh hay h&agrave;nh tinh, c&agrave;ng kh&ocirc;ng th&#7875; h&igrave;nh th&agrave;nh thi&ecirc;n h&agrave; v&agrave; nh&acirc;n lo&#7841;i c&oacute; tr&iacute; tu&#7879;. C&ograve;n v&#361; tr&#7909; c&oacute; m&#7913;c n&#259;ng l&#432;&#7907;ng t&#7889;i nh&#7887; h&#417;n r&#7845;t nhi&#7873;u so v&#7899;i gi&aacute; tr&#7883; &#273;o &#273;&#432;&#7907;c th&igrave; s&#7869; co l&#7841;i. S&#7903; d&#297; v&#361; tr&#7909; c&#7911;a ch&uacute;ng ta c&oacute; th&#7875; t&#7891;n t&#7841;i &#273;&#432;&#7907;c l&agrave; b&#7903;i n&oacute; c&oacute; m&#7913;c n&#259;ng l&#432;&#7907;ng t&#7889;i th&iacute;ch h&#7907;p cho s&#7921; t&#7891;n t&#7841;i c&#7911;a sinh m&#7879;nh. C&aacute;ch gi&#7843;i th&iacute;ch n&agrave;y &#273;&atilde; tr&#7903; th&agrave;nh m&#7897;t trong nh&#7919;ng c&#7897;t tr&#7909; c&#7911;a thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909;.<\/p>\n<p>L&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y c&#7889; g&#7855;ng gi&#7843;i th&iacute;ch s&#7921; v&#7853;n h&agrave;nh c&#7911;a v&#361; tr&#7909; t&#7915; g&oacute;c &#273;&#7897; c&#7911;a th&#432;&#7899;c &#273;o vi quan. Ch&uacute;ng ta bi&#7871;t r&#7857;ng b&ecirc;n trong nguy&ecirc;n t&#7917; c&ograve;n c&oacute; nh&#7919;ng h&#7841;t nh&#7887; h&#417;n nh&#432; proton, neutron, quark, neutrino&hellip;. L&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y cho r&#7857;ng nh&#7919;ng h&#7841;t h&#7841; nguy&ecirc;n t&#7917; ph&#7909; n&agrave;y c&#361;ng c&oacute; th&#7875; &#273;&#432;&#7907;c c&#7845;u th&agrave;nh b&#7903;i nh&#7919;ng h&#7841;t nh&#7887; h&#417;n n&#7919;a,t&#7913;c l&agrave; &#273;&#432;&#7907;c c&#7845;u th&agrave;nh n&ecirc;n b&#7903;i nh&#7919;ng tuy&#7871;n n&#259;ng l&#432;&#7907;ng rung &#273;&#7897;ng nh&#7887; d&#7841;ng d&acirc;y ho&#7863;c v&ograve;ng n&#259;ng l&#432;&#7907;ng. L&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y &#273;&#432;&#7907;c coi l&agrave; &ldquo;ch&eacute;n th&aacute;nh c&#7911;a gi&#7899;i v&#7853;t l&yacute;&rdquo;, &yacute; n&oacute;i l&agrave; n&oacute; th&#7875; gi&#7843;i th&iacute;ch &#273;&#432;&#7907;c h&#7871;t th&#7843;y m&#7885;i th&#7913; trong v&#361; tr&#7909;, g&#7891;m c&#7843; s&#7921; ra &#273;&#7901;i c&#7911;a v&#361; tr&#7909;. L&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y cho r&#7857;ng nh&#7919;ng d&acirc;y v&#7899;i ph&#432;&#417;ng th&#7913;c rung &#273;&#7897;ng kh&aacute;c nhau s&#7869; t&#7841;o n&ecirc;n c&aacute;c vi l&#7841;p kh&aacute;c nhau, chi&#7873;u kh&ocirc;ng gian ph&#7909; (extra dimension) c&#7911;a d&acirc;y s&#7869; quy&#7871;t &#273;&#7883;nh ph&#432;&#417;ng th&#7913;c rung &#273;&#7897;ng c&#7911;a d&acirc;y nh&#7887; h&#417;n. Tr&#7841;ng th&aacute;i c&#7911;a kh&ocirc;ng gian c&#7911;a nh&#7919;ng chi&#7873;u kh&ocirc;ng gian ph&#7909; n&agrave;y l&#7841;i quy&#7871;t &#273;&#7883;nh &#273;&#7863;c tr&#432;ng c&#259;n b&#7843;n nh&#7845;t c&#7911;a v&#361; tr&#7909; ch&uacute;ng ta.<\/p>\n<p>V&#7845;n &#273;&#7873; l&agrave; ph&#432;&#417;ng th&#7913;c cu&#7897;n c&#7911;a chi&#7873;u kh&ocirc;ng gian ph&#7909; m&agrave; c&aacute;c nh&agrave; l&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y ph&aacute;t hi&#7879;n ra d&#432;&#7901;ng nh&#432; l&agrave; m&#7897;t con s&#7889; r&#7845;t l&#7899;n. Th&#7915;a nh&#7853;n chung hi&#7879;n nay l&agrave; s&#7889; l&#432;&#7907;ng h&igrave;nh th&#7913;c cu&#7897;n l&ecirc;n &#273;&#7871;n 10 m&#361; 500, t&#7913;c l&agrave; s&#7889; 1 v&#7899;i 500 con s&#7889; 0 &#7903; ph&iacute;a sau. V&#7899;i nhi&#7873;u c&aacute;ch gi&#7843;i th&iacute;ch kh&aacute;c v&agrave; h&igrave;nh d&#7841;ng c&oacute; th&#7875; h&igrave;nh th&agrave;nh kh&aacute;c nhau nh&#432; th&#7871;, m&#7895;i lo&#7841;i h&igrave;nh d&#7841;ng c&oacute; th&#7875; h&igrave;nh th&agrave;nh l&#7841;i c&#361;ng d&#7921;a tr&ecirc;n c&#259;n c&#7913; &#273;&oacute;, nh&#432; v&#7853;y d&#432;&#7901;ng nh&#432; r&#7845;t hoang &#273;&#432;&#7901;ng, v&igrave; v&#7853;y c&oacute; nh&agrave; khoa h&#7885;c ho&agrave;i nghi r&#7857;ng b&#7843;n th&acirc;n l&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y &#273;&atilde; t&#7915; v&#7853;t l&yacute; h&#7885;c bi&#7871;n th&agrave;nh h&igrave;nh h&#7885;c r&#7891;i. Nh&#432;ng ch&iacute;nh s&#7921; hoang &#273;&#432;&#7901;ng n&agrave;y l&#7841;i th&#7893;i m&#7897;t s&#7913;c s&#7889;ng m&#7899;i cho l&yacute; thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909;. M&#7897;t s&#7889; nh&agrave; l&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y tin r&#7857;ng m&#7895;i l&#7901;i gi&#7843;i kh&aacute;c nhau c&#7911;a l&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y c&oacute; l&#7869; &#273;&#7873;u &#273;&#7841;i bi&#7875;u cho m&#7897;t v&#361; tr&#7909; ch&acirc;n th&#7921;c nh&#432;ng kh&aacute;c nhau. Hay n&oacute;i c&aacute;ch kh&aacute;c, l&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y &#273;ang m&ocirc; t&#7843; m&#7897;t &#273;a v&#361; tr&#7909;. C&oacute; &#273;i&#7873;u cho &#273;&#7871;n nay, c&aacute;c nh&agrave; l&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y v&#7851;n ch&#432;a ph&aacute;t hi&#7879;n ra b&#7845;t k&#7875; h&igrave;nh d&#7841;ng c&oacute; th&#7875; h&igrave;nh th&agrave;nh n&agrave;o t&#432;&#417;ng t&#7921; v&#7899;i v&#361; tr&#7909; c&#7911;a ch&uacute;ng ta.<\/p>\n<p>Trong l&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y, s&#7889; chi&#7873;u th&#7901;i kh&ocirc;ng &#273;&atilde; t&#259;ng l&ecirc;n 11 chi&#7873;u. Trong b&#7913;c tranh th&#7901;i kh&ocirc;ng nh&#432; v&#7853;y, th&igrave; c&aacute;i v&#361; tr&#7909; t&#432;&#7903;ng ch&#7915;ng to l&#7899;n v&ocirc; bi&ecirc;n m&agrave; ch&uacute;ng ta tr&#7921;c ti&#7871;p quan s&aacute;t &#273;&#432;&#7907;c ch&#7859;ng qua ch&#7881; l&agrave; m&#7897;t si&ecirc;u m&#7863;t cong b&#7889;n chi&#7873;u trong th&#7901;i kh&ocirc;ng 11 chi&#7873;u m&agrave; th&ocirc;i, to&agrave;n b&#7897; v&#361; tr&#7909; gi&#7889;ng nh&#432; m&#7897;t l&#7899;p m&agrave;ng m&#7887;ng, &#273;&acirc;y ch&iacute;nh l&agrave; thuy&#7871;t m&agrave;ng v&#361; tr&#7909;. R&#7845;t nhi&#7873;u m&agrave;ng v&#361; tr&#7909; &#273;&atilde; h&igrave;nh th&agrave;nh n&ecirc;n m&#7897;t th&#7875; v&#361; tr&#7909;, ngh&#297;a l&agrave; c&aacute;i v&#361; tr&#7909; b&#7889;n chi&#7873;u c&#7911;a ch&uacute;ng ta &#273;&acirc;y ch&#7881; l&agrave; m&#7897;t t&#7847;ng m&agrave;ng v&#361; tr&#7909; t&#7891;n t&#7841;i trong th&#7875; v&#361; tr&#7909; chi&#7873;u cao. C&aacute;c m&agrave;ng v&#361; tr&#7909; kh&aacute;c nhau c&oacute; th&#7875; t&#7891;n t&#7841;i trong c&aacute;c chi&#7873;u kh&aacute;c nhau, cho d&ugrave; ch&#7881; g&#7847;n trong gang t&#7845;c, nh&#432;ng l&#7841;i kh&ocirc;ng th&#7875; th&#259;m d&ograve; l&#7851;n nhau. C&#361;ng c&oacute; ng&#432;&#7901;i cho r&#7857;ng th&#7901;i kh&ocirc;ng c&#7911;a ch&uacute;ng ta c&oacute; l&#7869; kh&ocirc;ng ch&#7881; l&agrave; b&#7889;n chi&#7873;u, ngay b&ecirc;n c&#7841;nh ch&uacute;ng ta c&oacute; th&#7875; &#7849;n ch&#7913;a chi&#7873;u kh&ocirc;ng gian m&agrave; ch&uacute;ng v&#297;nh vi&#7877;n kh&ocirc;ng th&#7875; th&#259;m d&ograve; &#273;&#432;&#7907;c.<\/p>\n<p>D&ugrave; l&agrave; s&#7921; &#273;o l&#432;&#7901;ng n&#259;ng l&#432;&#7907;ng t&#7889;i hay l&agrave; l&yacute; thuy&#7871;t d&acirc;y, trong &#273;i&#7873;u ki&#7879;n kh&ocirc;ng th&#7875; gi&#7843;i th&iacute;ch &#273;&#432;&#7907;c s&#7921; sai kh&aacute;c c&#7921;c l&#7899;n gi&#7919;a gi&aacute; tr&#7883; &#432;&#7899;c &#273;o&aacute;n v&agrave; gi&aacute; tr&#7883; &#273;o &#273;&#432;&#7907;c c&#361;ng nh&#432; kh&ocirc;ng th&#7875; x&#7917; l&yacute; &#273;&#432;&#7907;c t&igrave;nh hu&#7889;ng v&#7873; s&#7889; l&#432;&#7907;ng c&#7921;c l&#7899;n c&aacute;c h&igrave;nh d&#7841;ng c&oacute; th&#7875; h&igrave;nh th&agrave;nh, th&igrave; 2 l&yacute; thuy&#7871;t n&agrave;y &#273;&#7873;u c&oacute; li&ecirc;n h&#7879; v&#7899;i thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909; v&agrave; sau &#273;&oacute; tr&#7903; th&agrave;nh m&#7897;t tr&#7909; c&#7897;t c&#7911;a thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909;, th&#7853;t &#273;&uacute;ng l&agrave; bi&#7871;n th&#7913; m&#7909;c n&aacute;t tr&#7903; n&ecirc;n th&#7847;n k&#7923;. D&#7851;u bi&#7871;t s&#7921; so s&aacute;nh n&agrave;y xem ch&#7915;ng r&#7845;t khi&ecirc;n c&#432;&#7905;ng, nh&#432;ng b&#7903;i v&igrave; h&#7885; kh&ocirc;ng t&igrave;m ra gi&#7843;i th&iacute;ch n&agrave;o t&#7889;t h&#417;n c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c v&#7851;n &#273;&agrave;nh ti&#7871;p nh&#7853;n l&yacute; thuy&#7871;t n&agrave;y, &#273;&acirc;y ch&iacute;nh l&agrave; n&#7895;i h&#7893; th&#7865;n m&agrave; c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c hi&#7879;n nay ph&#7843;i &#273;&#7889;i m&#7863;t.<\/p>\n<p>S&#7921; &#7911;ng h&#7897; m&#7841;nh nh&#7845;t cho s&#7921; t&#7891;n t&#7841;i c&#7911;a thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909; b&#7855;t ngu&#7891;n t&#7915; ph&aacute;t hi&#7879;n v&#7873; s&oacute;ng h&#7845;p d&#7851;n v&agrave; b&#7913;c x&#7841; n&#7873;n vi s&oacute;ng v&#361; tr&#7909;. C&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c ph&aacute;t hi&#7879;n b&#7913;c x&#7841; tr&ecirc;n bi&#7875;u &#273;&#7891; b&#7913;c x&#7841; n&#7873;n vi s&oacute;ng v&#361; tr&#7909; kh&ocirc;ng ph&acirc;n b&#7889; &#273;&#7891;ng &#273;&#7873;u, m&agrave; c&ograve;n t&#7891;n t&#7841;i nh&#7919;ng &ldquo;&#273;i&#7875;m l&#7841;nh&rdquo; m&agrave; &#273;&#7871;n nay c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c v&#7851;n kh&ocirc;ng th&#7875; gi&#7843;i t&iacute;ch &#273;&#432;&#7907;c, t&#7913;c l&agrave; v&ugrave;ng b&#7913;c x&#7841; tr&#7889;ng kh&ocirc;ng. H&#7885; cho r&#7857;ng nh&#7919;ng hi&#7879;n t&#432;&#7907;ng k&#7923; l&#7841; n&agrave;y l&agrave; do v&#361; tr&#7909; ch&uacute;ng ta l&uacute;c m&#7899;i h&igrave;nh th&agrave;nh &#273;&atilde; b&#7883; k&eacute;o b&#7903;i tr&#7885;ng l&#7921;c c&#7911;a c&aacute;c v&#361; tr&#7909; kh&aacute;c, c&oacute; ngh&#297;a l&agrave; b&ecirc;n ngo&agrave;i v&#361; tr&#7909; m&agrave; ch&uacute;ng ta &#273;ang s&#7889;ng c&ograve;n c&oacute; v&ocirc; s&#7889; c&aacute;c v&#361; tr&#7909; kh&aacute;c.<\/p>\n<p>Tr&ecirc;n c&#417; s&#7903; c&#7911;a thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909;, c&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c d&#7921; &#273;o&aacute;n trong r&#7845;t nhi&#7873;u c&aacute;c v&#361; tr&#7909; c&#361;ng t&#7891;n t&#7841;i v&ocirc; s&#7889; c&aacute;c h&agrave;nh tinh gi&#7889;ng nh&#432; Tr&aacute;i &#273;&#7845;t c&#7911;a ch&uacute;ng ta, th&#7853;m ch&iacute; tr&ecirc;n &#273;&oacute; c&ograve;n c&oacute; c&aacute;c b&#7843;n sao c&#7911;a m&#7895;i ch&uacute;ng ta.<\/p>\n<p>S&#7921; xu&#7845;t hi&#7879;n c&#7911;a thuy&#7871;t &#273;a v&#361; tr&#7909; khi&#7871;n cho cu&#7897;c tranh lu&#7853;n gi&#7919;a quan &#273;i&#7875;m r&#7857;ng v&#361; tr&#7909; do Th&#7847;n s&aacute;ng t&#7841;o ra v&agrave; v&#361; tr&#7909; sinh ra do v&#7909; n&#7893; l&#7899;n c&agrave;ng th&ecirc;m k&#7883;ch li&#7879;t. C&oacute; m&#7897;t s&#7889; nh&agrave; khoa h&#7885;c n&oacute;i, ch&iacute;nh v&igrave; c&oacute; nhi&#7873;u v&#361; tr&#7909; t&#7891;n t&#7841;i nh&#432; v&#7853;y, n&ecirc;n n&#7871;u n&oacute;i s&#7921; xu&#7845;t hi&#7879;n c&#7911;a sinh m&#7879;nh c&oacute; tr&iacute; tu&#7879; nh&#432; lo&agrave;i ng&#432;&#7901;i l&agrave; ki&#7879;t t&aacute;c c&#7911;a Th&#7847;n th&igrave; ch&#7859;ng th&agrave; n&oacute;i r&#7857;ng &#273;&oacute; l&agrave; k&#7871;t qu&#7843; c&#7911;a &#273;&#7883;nh lu&#7853;t x&aacute;c su&#7845;t th&#7889;ng k&ecirc; c&ograve;n h&#417;n, t&#7913;c l&agrave; s&#7921; xu&#7845;t hi&#7879;n c&#7911;a nh&acirc;n lo&#7841;i c&oacute; tr&iacute; tu&#7879; ch&#7859;ng qua ch&#7881; nh&#432; tr&uacute;ng x&#7893; s&#7889; v&#361; tr&#7909; m&agrave; th&ocirc;i. C&#361;ng c&oacute; nh&agrave; khoa h&#7885;c n&oacute;i r&#7857;ng, nh&#7853;n th&#7913;c nh&#432; th&#7871; ch&#7855;c ch&#7855;n kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; m&#7897;t l&yacute; lu&#7853;n khoa h&#7885;c, m&agrave; l&agrave; m&#7897;t d&#7841;ng ph&#7887;ng &#273;o&aacute;n tr&#7915;u t&#432;&#7907;ng (metaphysics). N&oacute; v&#432;&#7907;t kh&#7887;i ph&#7841;m tr&ugrave; v&#7853;t l&yacute; h&#7885;c v&agrave; tr&#7903; th&agrave;nh m&#7897;t lo&#7841;i tri&#7871;t h&#7885;c n&agrave;o &#273;&oacute;. V&#7873; nh&#7919;ng tranh lu&#7853;n n&agrave;y, &#272;&#7841;i s&#432; L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute; qua c&aacute;c b&agrave;i gi&#7843;ng Ph&aacute;p c&#7911;a m&igrave;nh &#273;&atilde; &#273;&#432;a ra &#273;&aacute;p &aacute;n g&acirc;y ch&#7845;n &#273;&#7897;ng nh&#7845;t.<\/p>\n<p>V&#361; tr&#7909; h&igrave;nh th&agrave;nh nh&#432; th&#7871; n&agrave;o?<\/p>\n<blockquote><p>&ldquo;C&#7845;u th&agrave;nh c&#7911;a v&#361; tr&#7909; ho&agrave;n to&agrave;n kh&ocirc;ng gi&#7889;ng nh&#432; khoa h&#7885;c gia hi&#7879;n nay n&oacute;i l&agrave; do v&#7909; n&#7893; l&#7899;n h&igrave;nh th&agrave;nh.&nbsp;<b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Houston [1996])<\/b><\/p>\n<p>&ldquo;Sinh m&#7879;nh c&#7911;a c&aacute;c v&#361; tr&#7909;, thi&ecirc;n th&#7875;, th&#432;&#7907;ng khung hay &#273;&#7841;i khung t&#7841;i c&aacute;c t&#7847;ng kh&aacute;c nhau, c&#361;ng ch&#7881; l&agrave; m&#7897;t ni&#7879;m c&#7911;a Th&#7847;n t&#7841;i cao t&#7847;ng sinh th&agrave;nh.&nbsp;<b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Vancouver &#7903; Canada n&#259;m 2003-Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i c&aacute;c n&#417;i II)<\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>T&#7915; b&agrave;i gi&#7843;ng Ph&aacute;p c&#7911;a &#272;&#7841;i s&#432; L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute;, ch&uacute;ng ta hi&#7875;u &#273;&#432;&#7907;c r&#7857;ng trong d&ograve;ng s&ocirc;ng d&agrave;i c&#7911;a l&#7883;ch s&#7917; v&#361; tr&#7909; t&#7915; x&#432;a &#273;&#7871;n nay, m&#7897;t ni&#7879;m c&#7911;a Th&#7847;n &#7903; c&aacute;c t&#7847;ng th&#7913; kh&aacute;c nhau &#273;&atilde; t&#7841;o ra v&#361; tr&#7909; &#7903; c&aacute;c t&#7847;ng th&#7913; kh&aacute;c nhau. V&#361; tr&#7909; m&#7899;i th&ocirc;ng th&#432;&#7901;ng &#273;&#7873;u &#273;&#432;&#7907;c sinh ra sau khi v&#361; tr&#7909; c&#361; gi&#7843;i th&#7875;, t&#7913;c v&#361; tr&#7909; c&#361; b&#7883; n&#7893; h&#7911;y &#273;i r&#7891;i th&igrave; m&#7899;i h&igrave;nh th&agrave;nh v&#361; tr&#7909; m&#7899;i. S&#7921; v&#7853;n &#273;&#7897;ng c&#7911;a v&#361; tr&#7909; c&#361;ng l&agrave; c&oacute; quy lu&#7853;t, h&#7871;t th&#7843;y m&#7885;i th&#7913; trong v&#361; tr&#7909; bao g&#7891;m b&#7843;n th&acirc;n v&#361; tr&#7909; &#273;&#7873;u ch&#7883;u s&#7921; chi ph&#7889;i v&agrave; ch&#7871; &#432;&#7899;c c&#7911;a ph&aacute;p l&yacute; v&#361; tr&#7909;. Ph&aacute;p l&yacute; v&#361; tr&#7909; hi&#7879;n nay c&#7911;a ch&uacute;ng ta ch&iacute;nh l&agrave; &ldquo;th&agrave;nh, tr&#7909;, ho&#7841;i, di&#7879;t, kh&ocirc;ng&rdquo;. Khi v&#361; tr&#7909; ti&#7871;n v&agrave; giai &#273;o&#7841;n &ldquo;di&#7879;t, kh&ocirc;ng&rdquo; th&igrave; v&#361; tr&#7909; s&#7869; x&#7843;y ra v&#7909; n&#7893;, v&#7909; n&#7893; &#273;&oacute; s&#7869; khi&#7871;n to&agrave;n b&#7897; sinh m&#7879;nh c&#361; trong v&#361; tr&#7909; v&agrave; to&agrave;n b&#7897; &#273;&#7863;c t&iacute;nh c&#7911;a v&#361; tr&#7909; c&#361; b&#7883; n&#7893; tung. Th&#7847;n s&#7869; l&#7907;i d&#7909;ng v&#7853;t ch&#7845;t c&#7911;a v&#361; tr&#7909; c&#361; b&#7883; n&#7893; &#273;&oacute; m&agrave; ki&#7871;n t&#7841;o n&ecirc;n v&#361; tr&#7909; m&#7899;i. V&#361; tr&#7909; m&#7899;i &#273;&#432;&#7907;c h&igrave;nh th&agrave;nh sau khi v&#361; tr&#7909; c&#361; b&#7883; n&#7893;, nh&#432;ng kh&ocirc;ng c&oacute; ngh&#297;a l&agrave; b&#7843;n th&acirc;n v&#7909; n&#7893; &#273;&atilde; s&#7843;n sinh ra v&#361; tr&#7909; m&#7899;i. Khoa h&#7885;c th&#7921;c ch&#7913;ng hi&#7879;n &#273;&#7841;i khi ph&aacute;t hi&#7879;n ra ch&#7913;ng c&#7913; v&#7873; vi&#7879;c v&#361; tr&#7909; ch&uacute;ng ta &#273;&atilde; t&#7915;ng ph&aacute;t sinh m&#7897;t v&#7909; n&#7893;, b&egrave;n cho r&#7857;ng v&#361; tr&#7909; c&#7911;a ch&uacute;ng ta &#273;&#432;&#7907;c sinh ra b&#7903;i v&#7909; n&#7893;. K&#7923; th&#7921;c khoa h&#7885;c th&#7921;c ch&#7913;ng hi&#7879;n &#273;&#7841;i ch&#7881; nh&igrave;n th&#7845;y hi&#7879;n t&#432;&#7907;ng b&#7873; m&#7863;t m&agrave; kh&ocirc;ng bi&#7871;t th&#7921;c ch&#7845;t b&ecirc;n trong c&#7911;a n&oacute;, ch&#7881; bi&#7871;t n&oacute; l&agrave; nh&#432; th&#7871; m&agrave; kh&ocirc;ng bi&#7871;t c&#259;n nguy&ecirc;n t&#7841;i sao.<\/p>\n<p>V&#361; tr&#7909; c&oacute; bi&ecirc;n gi&#7899;i kh&ocirc;ng?<\/p>\n<blockquote><p>&ldquo;Khi t&ocirc;i gi&#7843;ng v&#361; tr&#7909; &#273;&atilde; n&oacute;i &#273;&#7871;n kh&aacute;i ni&#7879;m ti&#7875;u v&#361; tr&#7909;. C&aacute;i ti&#7875;u v&#361; tr&#7909; n&agrave;y kh&ocirc;ng nh&#7919;ng con ng&#432;&#7901;i kh&ocirc;ng d&aacute;m t&#432;&#7903;ng t&#432;&#7907;ng l&agrave; l&#7899;n &#273;&#7871;n &#273;&acirc;u, &#273;&#432;&#417;ng nhi&ecirc;n t&#432; t&#432;&#7903;ng con ng&#432;&#7901;i c&#361;ng v&#7851;n lu&ocirc;n mu&#7889;n t&igrave;m t&ograve;i v&#361; tr&#7909; l&#7899;n ng&#7847;n n&agrave;o, ti&#7875;u v&#361; tr&#7909; m&agrave; t&ocirc;i n&oacute;i &#273;&#7871;n trong khoa h&#7885;c hi&#7879;n nay c&ograve;n ch&#432;a c&oacute; kh&aacute;i ni&#7879;m n&agrave;y, khoa h&#7885;c cho r&#7857;ng c&aacute;i v&#361; tr&#7909; n&agrave;y ch&iacute;nh l&agrave; v&#361; tr&#7909; m&agrave; m&#7855;t nh&igrave;n th&#7845;y, v&#361; tr&#7909; m&agrave; t&ocirc;i v&#7851;n gi&#7843;ng &#273;&acirc;y n&oacute; l&#7899;n ng&#7847;n n&agrave;o? D&ugrave;ng con s&#7889; c&#7911;a nh&acirc;n lo&#7841;i, ng&ocirc;n ng&#7919; c&#7911;a nh&acirc;n lo&#7841;i c&#361;ng kh&ocirc;ng h&igrave;nh dung &#273;&#432;&#7907;c, nh&#432;ng m&agrave; c&oacute; th&#7875; gi&#7843;ng ra k&#7871;t c&#7845;u &#273;&#7841;i kh&aacute;i &mdash; m&#7885;i ng&#432;&#7901;i c&oacute; bi&#7871;t trong ti&#7875;u v&#361; tr&#7909; c&oacute; bao nhi&ecirc;u tinh h&#7879; gi&#7889;ng nh&#432; h&#7879; Ng&acirc;n H&agrave; kh&ocirc;ng? C&oacute; l&#7869; nh&#7919;ng ng&#432;&#7901;i ng&#7891;i &#273;&acirc;y c&oacute; s&#7903; tr&#432;&#7901;ng v&#7873; ph&#432;&#417;ng di&#7879;n n&agrave;y &#273;&atilde; &#273;&#432;&#7907;c h&#7885;c t&#7915; s&aacute;ch v&#7903;, nh&#432;ng m&agrave; &#273;i&#7873;u t&ocirc;i gi&#7843;ng kh&ocirc;ng nh&#432; v&#7853;y. Tinh h&#7879; nh&#432; h&#7879; Ng&acirc;n H&agrave; hi&#7879;n nay trong c&aacute;i ti&#7875;u v&#361; tr&#7909; n&agrave;y th&igrave; c&oacute; h&#417;n 2.7 t&#7927; c&aacute;i, kh&ocirc;ng &#273;&#7871;n 3 t&#7927; c&aacute;i. &#272;&acirc;y l&agrave; d&ugrave;ng ph&#432;&#417;ng th&#7913;c m&agrave; m&#7855;t ng&#432;&#7901;i nh&igrave;n v&#7853;t th&#7875;, d&ugrave;ng m&#7897;t lo&#7841;i h&igrave;nh th&#7913;c k&#7871;t c&#7845;u c&#7911;a tinh th&#7875; m&agrave; con ng&#432;&#7901;i c&oacute; th&#7875; nh&#7853;n th&#7913;c &#273;&#432;&#7907;c m&agrave; n&oacute;i, v&#361; tr&#7909; c&#7911;a t&#432;&#417;ng lai c&#361;ng kh&ocirc;ng gi&#7889;ng v&#7899;i con s&#7889; n&agrave;y. Th&iacute;ch Ca M&acirc;u Ni t&#7915;ng gi&#7843;ng m&#7897;t c&acirc;u, &Ocirc;ng n&oacute;i Ph&#7853;t Nh&#432; Lai nhi&#7873;u nh&#432; s&#7889; c&aacute;t s&ocirc;ng H&#7857;ng. Th&iacute;ch Ca M&acirc;u Ni c&#361;ng l&agrave; Ph&#7853;t Nh&#432; Lai, &Ocirc;ng t&#7915;ng n&oacute;i Ph&#7853;t Nh&#432; Lai nh&#432; s&#7889; c&aacute;t s&ocirc;ng H&#7857;ng. &#272;&acirc;y l&agrave; ph&#432;&#417;ng th&#7913;c m&agrave; m&#7855;t Ph&#7853;t nh&igrave;n v&#7853;t th&#7875;, k&#7923; th&#7921;c v&ocirc; l&#7853;u m&agrave; x&eacute;t th&igrave; tinh th&#7875; trong ti&#7875;u v&#361; tr&#7909; nhi&#7873;u nh&#432; c&aacute;t v&#7853;y, m&#7853;t &#273;&#7897; gi&#7889;ng nh&#432; ph&acirc;n t&#7917;. Ph&#7841;m vi c&#7911;a c&aacute;i ti&#7875;u v&#361; tr&#7909; n&agrave;y n&oacute; c&#361;ng c&oacute; v&#7887; ngo&agrave;i, v&#7853;y n&oacute; c&oacute; ph&#7843;i l&agrave; ph&#7841;m vi l&#7899;n nh&#7845;t c&#7911;a v&#361; tr&#7909; n&agrave;y kh&ocirc;ng? &#272;&#432;&#417;ng nhi&ecirc;n kh&ocirc;ng ph&#7843;i, &#273;&#7913;ng &#7903; kh&ocirc;ng gian r&#7897;ng l&#7899;n to l&#7899;n h&#417;n n&#7919;a m&agrave; nh&igrave;n th&igrave; c&aacute;i ti&#7875;u v&#361; tr&#7909; n&agrave;y c&#361;ng ch&#7881; l&agrave; m&#7897;t l&#7841;p t&#7917; c&#7911;a kh&ocirc;ng gian c&#7921; &#273;&#7841;i m&agrave; th&ocirc;i.&rdquo;&nbsp;<b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Houston [1996])<\/b><\/p>\n<p>&ldquo;V&#7853;y b&ecirc;n ngo&agrave;i v&#361; tr&#7909; l&#7841;i l&agrave; c&aacute;i g&igrave;? Tr&#7843;i qua m&#7897;t qu&aacute; tr&igrave;nh th&#7901;i kh&ocirc;ng d&agrave;i &#273;&#7857;ng &#273;&#7861;ng, &#7903; n&#417;i xa nh&igrave;n th&igrave; nh&#432; l&agrave; ph&aacute;t hi&#7879;n m&#7897;t &#273;i&#7875;m s&aacute;ng. Khi c&agrave;ng &#273;&#7871;n g&#7847;n n&oacute;, s&#7869; ph&aacute;t hi&#7879;n c&aacute;i &#273;i&#7875;m s&aacute;ng n&agrave;y c&agrave;ng l&uacute;c c&agrave;ng l&#7899;n, c&agrave;ng l&#7899;n, c&agrave;ng l&#7899;n, l&uacute;c n&agrave;y s&#7869; ph&aacute;t hi&#7879;n n&oacute; c&#361;ng l&agrave; m&#7897;t c&aacute;i v&#361; tr&#7909;, so v&#7899;i c&aacute;i v&#361; tr&#7909; c&#7911;a ch&uacute;ng ta k&iacute;ch c&#7905; kh&ocirc;ng sai kh&aacute;c m&#7845;y. V&#7853;y th&igrave; v&#7899;i v&#361; tr&#7909; ki&#7875;u nh&#432; v&#7853;y th&igrave; c&oacute; bao nhi&ecirc;u? V&#7851;n l&agrave; d&ugrave;ng ph&#432;&#417;ng th&#7913;c con ng&#432;&#7901;i nh&igrave;n v&#7853;t th&#7875; m&agrave; n&oacute;i, &#432;&#7899;c ch&#7915;ng c&oacute; ba ngh&igrave;n c&aacute;i v&#361; tr&#7909; nh&#432; v&#7853;y, &#273;&acirc;y &#273;&#7873;u l&agrave; d&ugrave;ng nh&#7853;n th&#7913;c c&#7911;a con ng&#432;&#7901;i v&agrave; kh&aacute;i ni&#7879;m con s&#7889; &#273;&#7889;i v&#7899;i m&#7897;t lo&#7841;i nh&#7853;n th&#7913;c nh&acirc;n t&#7889; v&#7853;t ch&#7845;t. K&#7871;t c&#7845;u c&#7911;a v&#361; tr&#7909; l&agrave; c&#7921;c k&#7923; ph&#7913;c t&#7841;p. B&#7873; ngo&agrave;i &#7903; &#273;&acirc;y l&#7841;i c&oacute; m&#7897;t t&#7847;ng v&#7887; ngo&agrave;i, v&#7853;y l&agrave; c&#7845;u th&agrave;nh v&#361; tr&#7909; t&#7847;ng th&#7913; hai. Sau &#273;&oacute; ph&#7841;m vi l&#7899;n h&#417;n b&ecirc;n ngo&agrave;i v&#361; tr&#7909; t&#7847;ng th&#7913; hai n&agrave;y l&#7841;i c&oacute; ba ngh&igrave;n c&aacute;i v&#361; tr&#7909; l&#7899;n nh&#432; th&#7871;, l&#7841;i c&#7845;u th&agrave;nh v&#361; tr&#7909; t&#7847;ng th&#7913; ba.&rdquo; <b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Houston [1996])<\/b><b><\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>C&oacute; l&#7869; c&oacute; ng&#432;&#7901;i s&#7869; h&#7887;i, v&igrave; sao &#273;&#7873;u l&agrave; 3,000 nh&#7881;? &#272;&#7841;i s&#432; L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute; &#273;&atilde; gi&#7843;ng gi&#7843;i th&ecirc;m m&#7897;t b&#432;&#7899;c n&#7919;a:<\/p>\n<p>&ldquo;Trong v&#361; tr&#7909; m&#7879;nh m&ocirc;ng sinh m&#7879;nh h&#7919;u h&igrave;nh v&agrave; sinh m&#7879;nh v&ocirc; h&igrave;nh &#273;&#7891;ng th&#7901;i t&#7891;n t&#7841;i. M&agrave; sinh m&#7879;nh v&ocirc; h&igrave;nh kh&#7893;ng l&#7891; d&#432;&#7899;i t&aacute;c d&#7909;ng c&#7911;a h&#7885;, h&#7885; &#273;ang c&acirc;n b&#7857;ng h&#7871;t th&#7843;y c&#7911;a v&#361; tr&#7909;, &#273;ang t&#7841;o n&ecirc;n h&#7871;t th&#7843;y c&#7911;a v&#361; tr&#7909;. Ch&#432; v&#7883; th&#7917; ngh&#297; xem, t&#7841;i sao s&#7855;p x&#7871;p c&#7911;a ph&acirc;n t&#7917; s&#7855;t l&#7841;i ch&#7881;nh t&#7873; nh&#432; th&#7871;? S&#7855;p x&#7871;p c&#7911;a ph&acirc;n t&#7917; v&agrave;ng t&#7841;i sao l&#7841;i l&agrave; nh&#432; th&#7871;? &#272;&#7891;ng t&#7841;i sao l&agrave; nh&#432; th&#7871;? C&ograve;n nh&ocirc;m t&#7841;i sao l&#7841;i l&agrave; nh&#432; th&#7871;? H&#417;n n&#7919;a l&#7841;i s&#7855;p x&#7871;p m&#7897;t c&aacute;ch &#273;&#7891;ng &#273;&#7873;u, ch&#7881;nh t&#7873;? N&#7871;u nh&#432; n&oacute; s&#7855;p x&#7871;p m&#7897;t c&aacute;ch kh&ocirc;ng &#273;&#7891;ng &#273;&#7873;u, kh&ocirc;ng ch&#7881;nh t&#7873; th&#7871; th&igrave; s&#7869; ph&aacute;t sinh m&#7897;t s&#7921; bi&#7871;n h&oacute;a. Bi&#7871;n h&oacute;a g&igrave;? N&#7871;u nh&#432; v&agrave;ng kh&ocirc;ng chi&#7875;u theo s&#7921; s&#7855;p x&#7871;p ph&acirc;n t&#7917; c&#7911;a nguy&ecirc;n t&#7889; kim lo&#7841;i &#7845;y, th&igrave; n&oacute; s&#7869; bi&#7871;n th&agrave;nh th&#7913; kh&aacute;c, kh&aacute;c bi&#7879;t ch&iacute;nh l&agrave; &#7903; tr&ecirc;n b&#7873; m&#7863;t. Nh&#432; v&#7853;y h&#7871;t th&#7843;y &#273;i&#7873;u n&agrave;y &#273;&#7873;u l&agrave; c&oacute; quy lu&#7853;t, m&agrave; lo&#7841;i quy lu&#7853;t n&agrave;y tuy&#7879;t kh&ocirc;ng ph&#7843;i t&#7921; nhi&ecirc;n h&igrave;nh th&agrave;nh, ch&#7881; b&#7845;t qu&aacute; l&agrave; khoa h&#7885;c hi&#7879;n nay kh&ocirc;ng bi&#7871;t, kh&aacute;m ph&aacute; kh&ocirc;ng &#273;&#7871;n.<\/p>\n<p>&hellip;&hellip;<\/p>\n<blockquote><p>&ldquo;Con s&#7889; ba ngh&igrave;n n&agrave;y, v&#7915;a r&#7891;i t&ocirc;i gi&#7843;ng ch&iacute;nh l&agrave; n&oacute;i v&#7899;i m&#7885;i ng&#432;&#7901;i n&oacute; l&agrave; c&oacute; quy lu&#7853;t, l&agrave; c&oacute; an b&agrave;i, nh&#432;ng c&#361;ng kh&ocirc;ng tuy&#7879;t &#273;&#7889;i &#273;&#7873;u l&agrave; ba ngh&igrave;n. B&#7903;i v&igrave; t&ocirc;i gi&#7843;ng &#273;&#7873;u l&agrave; con s&#7889; kh&aacute;i qu&aacute;t, v&igrave; &#273;&#7875; cho ch&#432; v&#7883; c&oacute; th&#7875; hi&#7875;u &#7903; m&#7913;c &#273;&#7897; t&#7889;i &#273;a, d&ugrave;ng ng&ocirc;n ng&#7919; c&#7911;a con ng&#432;&#7901;i m&agrave; bi&#7875;u hi&#7879;n ra.&rdquo; <b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Ch&acirc;u &Acirc;u [1998])<\/b><\/p>\n<p>&ldquo;M&#7897;t c&aacute;i t&#7847;ng ti&#7875;u v&#361; tr&#7909; &#7845;y th&ocirc;i &#273;&#7889;i v&#7899;i nh&acirc;n lo&#7841;i m&agrave; gi&#7843;ng &#273;&atilde; l&agrave; t&#432;&#417;ng &#273;&#7889;i, t&#432;&#417;ng &#273;&#7889;i l&#7899;n r&#7891;i, kh&ocirc;ng th&#7875; t&iacute;nh &#273;&#7871;m &#273;&#432;&#7907;c c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; tinh c&#7847;u l&#7899;n nh&#7887; kh&aacute;c nhau trong &#273;&oacute; l&agrave; c&oacute; bao nhi&ecirc;u. T&#7841;i sao v&#7853;y? B&#7903;i v&igrave; ch&#432; Ph&#7853;t, Th&#7847;n, &ETH;&#7841;o &#7903; c&aacute;c t&#7847;ng th&#7913; r&#7845;t cao c&oacute; th&#7875; nh&igrave;n th&#7845;u t&#7845;t c&#7843;, nh&#432;ng kh&ocirc;ng ai c&oacute; c&aacute;i t&#432; t&#432;&#7903;ng [&yacute; ngh&#297; r&#7857;ng] &#273;i ki&#7875;m tra xem c&oacute; bao nhi&ecirc;u h&#7841;t b&#7909;i. K&#7923; th&#7921;c tinh c&#7847;u trong thi&ecirc;n th&#7875; c&#7921; &#273;&#7841;i th&igrave; n&oacute; ch&#7881; nh&#432; l&agrave; m&#7897;t h&#7841;t b&#7909;i phi&ecirc;u b&#7841;t trong thi&ecirc;n th&#7875; v&#361; tr&#7909; m&agrave; th&ocirc;i.&rdquo;<b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Th&#7909;y S&#7929; [1998])<\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>&#272;&#7841;i s&#432; L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute; ti&#7871;p t&#7909;c m&#7903; r&#7897;ng nh&#7853;n th&#7913;c cho c&aacute;c &#273;&#7879; t&#7917; c&#7911;a Ng&agrave;i v&#7873; v&#361; tr&#7909; thi&ecirc;n th&#7875;:<\/p>\n<blockquote><p>&ldquo;Nh&#432; v&#7853;y c&oacute; 3000 v&#361; tr&#7909; l&#7899;n ng&#7847;n n&agrave;y kh&ocirc;ng ng&#7915;ng khu&#7871;ch &#273;&#7841;i tri&#7875;n khai ph&#7841;m vi c&#7911;a n&oacute;, kh&ocirc;ng ng&#7915;ng khu&#7871;ch &#273;&#7841;i tri&#7875;n khai th&#7875; h&#7879; c&#7911;a n&oacute;. &#431;&#7899;c ch&#7915;ng &#273;&#7871;n t&#7847;ng th&#7913; kho&#7843;ng h&#417;n 1000 th&igrave; xung xu&#7845;t [kh&#7887;i] ph&#7841;m vi th&#7875; h&#7879; c&#7911;a thi&ecirc;n th&#7875; t&#7847;ng th&#7913; nh&#7845;t. Nh&#432;ng ngay c&#7843; c&aacute;i ph&#7841;m vi &#273;&oacute; c&#361;ng kh&ocirc;ng ch&#7881; c&oacute; m&#7897;t: trong v&#361; tr&#7909; m&ecirc;nh m&ocirc;ng kh&#7893;ng l&#7891; n&oacute; c&#361;ng ch&#7881; l&agrave; m&#7897;t l&#7841;p t&#7917;, v&#7853;y m&agrave; t&#7847;ng l&#7841;p t&#7917; &#273;&oacute; c&#361;ng l&agrave; hi&#7879;n h&#7919;u kh&#7855;p thi&ecirc;n th&#7875; m&ecirc;nh mang. Xu&#7845;t ra kh&#7887;i ph&#7841;m vi &#273;&oacute; r&#7891;i, th&igrave; to&agrave;n b&#7897; h&igrave;nh th&agrave;nh m&#7897;t tr&#7841;ng th&aacute;i &ldquo;kh&ocirc;ng&rdquo;. &ldquo;Kh&ocirc;ng&rdquo; &#273;&#7871;n m&#7913;c &#273;&#7897; n&agrave;o? B&#7845;t k&#7875; v&#7853;t ch&#7845;t n&agrave;o n&#7897;i trong th&#7875; h&#7879; n&agrave;y, n&#7871;u mu&#7889;n ti&#7871;n nh&#7853;p v&agrave;o, th&igrave; n&oacute; b&#7857;ng nh&#432; l&agrave; t&#7921; gi&#7843;i th&#7875;. B&#7903;i v&igrave; b&#7845;t k&#7875; v&#7853;t ch&#7845;t n&agrave;o n&#7897;i trong ph&#7841;m vi th&#7875; h&#7879; n&agrave;y th&igrave; &#273;&#7873;u l&agrave; c&oacute; sinh m&#7879;nh, c&oacute; &#273;&#7863;c t&iacute;nh, c&oacute; t&#432; t&#432;&#7903;ng. Ti&#7871;n nh&#7853;p v&agrave;o trong c&aacute;i &ldquo;kh&ocirc;ng&rdquo; vi quan nh&#432;&#7901;ng &#7845;y th&igrave; d&#432;&#7901;ng nh&#432; l&#7841;p t&#7917; n&agrave;y &#273;&atilde; kh&ocirc;ng th&#7875; duy tr&igrave; t&#432; t&#432;&#7903;ng v&agrave; sinh m&#7879;nh &#273;&#432;&#7907;c n&#7919;a, n&oacute; s&#7869; ngay l&#7853;p t&#7913;c gi&#7843;i th&#7875;, c&#361;ng t&#7913;c l&agrave; b&#7845;t k&#7875; th&#7913; g&igrave; r&#417;i v&agrave;o &#273;&oacute; r&#7891;i th&igrave; &#273;&#7873;u s&#7869; gi&#7843;i th&#7875;. Kh&aacute;i ni&#7879;m n&agrave;y gi&#7843;ng nh&#432; v&#7853;y th&igrave; ch&uacute;ng ta d&#7877; l&yacute; gi&#7843;i. Nh&#432;ng sau khi v&#432;&#7907;t ra kh&#7887;i ph&#7841;m vi c&#7911;a c&aacute;i &ldquo;kh&ocirc;ng&rdquo; &#7845;y k&#7923; th&#7921;c v&#7851;n c&oacute; nh&#7919;ng thi&ecirc;n th&#7875; kh&aacute;c, nh&#7919;ng thi&ecirc;n th&#7875; v&#7899;i ph&#7841;m vi l&#7899;n h&#417;n. Nh&#432;ng sinh m&#7879;nh &#7903; c&#7843;nh gi&#7899;i n&agrave;y kh&ocirc;ng th&#7875; di chuy&#7875;n m&#7897;t b&#432;&#7899;c sang kia &#273;&#432;&#7907;c, l&agrave; b&#7903;i v&igrave; t&#7841;i vi quan h&#417;n, vi quan h&#417;n, v&#7851;n c&ograve;n c&oacute; c&aacute;c nh&acirc;n t&#7889; vi quan h&#417;n t&#7891;n t&#7841;i. Nh&#432;ng m&agrave; &#273;&#7871;n ph&#7841;m vi l&#7899;n h&#417;n ch&#7895; kia, th&igrave; kh&aacute;i ni&#7879;m v&#7853;t ch&#7845;t v&agrave; sinh m&#7879;nh c&#7911;a thi&ecirc;n th&#7875; &#7845;y &#273;&atilde; ho&agrave;n to&agrave;n kh&aacute;c r&#7891;i, kh&aacute;i ni&#7879;m v&#7873; v&#7853;t ch&#7845;t &#273;&atilde; kh&ocirc;ng t&#7891;n t&#7841;i n&#7919;a. Trong ph&#7841;m vi c&#7911;a thi&ecirc;n th&#7875; &#273;&oacute;, t&#7847;ng s&#7889; v&#361; tr&#7909; l&agrave; kh&aacute;c nhau, nh&#432;ng c&#7845;u th&agrave;nh m&#7895;i m&#7897;t t&#7847;ng thi&ecirc;n th&#7875; &#273;&#7873;u c&oacute; c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; c&#417; b&#7843;n nh&#7845;t vi quan nh&#7845;t. M&agrave; l&#7841;p t&#7917; c&#417; b&#7843;n &#273;&#7873;u l&agrave; do &#273;&#7863;c t&iacute;nh v&#361; tr&#7909; Ch&acirc;n&ndash;Thi&#7879;n&ndash;Nh&#7851;n t&#7893; h&#7907;p m&agrave; th&agrave;nh.&rdquo;&nbsp;<b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Th&#7909;y S&#7929; [1998])<\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>&#272;&#7841;i s&#432; L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute; ti&#7871;p t&#7909;c gi&#7843;ng gi&#7843;i trong thi&ecirc;n th&#7875; c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; v&#7899;i k&iacute;ch c&#7905; kh&aacute;c nhau &#273;&atilde; t&#7893; h&#7907;p th&agrave;nh th&#7875; h&#7879; kh&ocirc;ng gian h&#432;&#7899;ng ngang, h&#432;&#7899;ng d&#7885;c r&#7889;i ren ph&#7913;c t&#7841;p.<\/p>\n<blockquote><p>&ldquo;Kh&aacute;i ni&#7879;m m&agrave; t&ocirc;i &#273;ang gi&#7843;ng &#7903; &#273;&acirc;y r&#7845;t ph&#7913;c t&#7841;p. B&#7903;i v&igrave; ng&ocirc;n ng&#7919; c&#7911;a con ng&#432;&#7901;i th&#7921;c s&#7921; l&agrave; h&#7919;u h&#7841;n, ch&#432; v&#7883; c&#7847;n ph&#7843;i ch&uacute; &yacute; nghe. V&iacute; d&#7909; n&oacute;i, v&#7853;t ch&#7845;t h&#7841;t l&#7899;n nh&#7845;t c&#7911;a m&#7897;t t&#7847;ng thi&ecirc;n th&#7875; n&agrave;o &#273;&oacute;, l&agrave; do t&#7921; th&acirc;n th&#7875; h&#7879; c&#7911;a n&oacute; t&#7915; c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; v&ocirc; h&#7841;n vi quan t&#7893; th&agrave;nh cho &#273;&#7871;n t&#7847;ng l&#7841;p t&#7917; to l&#7899;n ng&#7847;n &#7845;y, &#273;&oacute; g&#7885;i l&agrave; th&#7875; h&#7879; t&#7893; h&#7907;p l&#7841;p t&#7917; theo h&#432;&#7899;ng ngang. T&#7913;c l&agrave; c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; v&#7853;t ch&#7845;t n&oacute; kh&ocirc;ng nh&#7919;ng l&agrave; t&#7915; trong m&#7897;t th&#7875; h&#7879; vi quan theo h&#432;&#7899;ng d&#7885;c m&agrave; t&#7893; h&#7907;p l&ecirc;n, m&agrave; &#273;&#7891;ng th&#7901;i t&#7921; th&acirc;n n&oacute; c&#361;ng l&agrave; do m&#7897;t th&#7875; h&#7879; t&#7921; [h&igrave;nh] th&agrave;nh t&#7915; v&#7853;t ch&#7845;t vi quan cho &#273;&#7871;n l&#7899;n h&#417;n, l&#7899;n l&#7899;n h&#417;n t&#7893; th&agrave;nh. C&#361;ng t&#7913;c l&agrave; n&oacute;i m&#7895;i m&#7897;t t&#7847;ng c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; l&#7899;n nh&#7887; kh&aacute;c nhau c&#7911;a th&#7875; h&#7879; n&agrave;y t&#7921; th&acirc;n n&oacute; c&#361;ng &#273;&#7873;u l&agrave; m&#7897;t th&#7875; h&#7879; do v&#7853;t ch&#7845;t vi quan t&#7893; th&agrave;nh. Nh&#432;ng m&agrave; m&#7895;i m&#7897;t t&#7847;ng c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; l&#7899;n nh&#7887; kh&aacute;c nhau c&#7911;a th&#7875; h&#7879; n&agrave;y l&#7841;i l&agrave; ph&acirc;n b&#7889; kh&#7855;p h&#7871;t th&#7843;y, cho n&ecirc;n gi&#7919;a c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; l&#7899;n nh&#7887; kh&aacute;c nhau &#7845;y l&#7841;i c&#7845;u th&agrave;nh m&#7897;t th&#7875; h&#7879; t&#7893; h&#7907;p theo h&#432;&#7899;ng ngang. Nh&#432; th&#7871; gi&#7919;a l&#7841;p t&#7917; c&#417; b&#7843;n nh&#7845;t c&#7911;a n&oacute; v&agrave; t&#7847;ng l&#7841;p t&#7917; l&#7899;n nh&#7845;t c&#7911;a n&oacute; th&igrave; c&aacute;ch nhau t&#432;&#417;ng &#273;&#7889;i xa x&ocirc;i.&rdquo; <b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Th&#7909;y S&#7929; [1998])<\/b><\/p>\n<p>&ldquo;Trong m&#7895;i kh&ocirc;ng gian c&ograve;n c&oacute; th&#7871; gi&#7899;i &#273;&#417;n nguy&ecirc;n, ch&iacute;nh l&agrave; nh&#432; h&igrave;nh k&#7871;t c&#7845;u nguy&ecirc;n t&#7917; m&agrave; ch&uacute;ng ta v&#7869;, gi&#7919;a c&aacute;c qu&#7843; c&#7847;u c&oacute; m&#7889;i li&ecirc;n k&#7871;t, giao thoa c&#7843; b&#7843;y t&aacute;m h&igrave;nh c&#7847;u, &#273;&#7873;u c&oacute; li&ecirc;n k&#7871;t, ch&iacute;nh l&agrave; r&#7845;t ph&#7913;c t&#7841;p.&rdquo; <b>(Ch&#432;&#417;ng I-<a class=\"lar-automated-link\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/chu-giai-tu-vung#phap_luan_cong\" rel=\"nofollow\" target=\"_blank\">Ph&aacute;p Lu&acirc;n C&ocirc;ng<\/a>)<\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>Khi c&aacute;c nh&agrave; v&#361; tr&#7909; h&#7885;c hi&#7879;n &#273;&#7841;i c&ograve;n &#273;ang kh&ocirc;ng ng&#7915;ng tranh lu&#7853;n xem c&oacute; hay kh&ocirc;ng c&oacute; &#273;a v&#361; tr&#7909;, h&#7885; kh&ocirc;ng th&#7875; t&#432;&#7903;ng t&#432;&#7907;ng &#273;&#432;&#7907;c r&#7857;ng c&aacute;i ph&#7841;m vi v&#361; tr&#7909; m&agrave; h&#7885; &#273;ang tranh lu&#7853;n kia ch&#7859;ng qua ch&#7881; l&agrave; m&#7897;t h&#7841;t b&#7909;i trong h&#7841;t b&#7909;i trong &#273;&#7841;i khung v&#361; tr&#7909; m&agrave; &#272;&#7841;i s&#432; L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute; m&ocirc; t&#7843; ra m&agrave; th&ocirc;i. Trong gi&#7843;ng Ph&aacute;p c&#7911;a &#272;&#7841;i s&#432; L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute; c&ograve;n c&oacute; nh&#7919;ng s&#7921; th&#7853;t khi&#7871;n cho c&aacute;c nh&agrave; v&#361; tr&#7909; h&#7885;c hi&#7879;n &#273;&#7841;i kinh ng&#7841;c, &#273;&oacute; ch&iacute;nh l&agrave; tr&#7901;i v&agrave; &#273;&#7845;t m&agrave; c&aacute;c nh&agrave; v&#361; tr&#7909; h&#7885;c hi&#7879;n &#273;&#7841;i nh&#7853;n &#273;&#7883;nh l&#7841;i kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; tr&#7901;i v&agrave; &#273;&#7845;t m&agrave; Th&#7847;n &#273;&atilde; n&oacute;i cho c&#7893; nh&acirc;n t&#7915; thu&#7903; s&#417; khai.<\/p>\n<p>Khoa h&#7885;c th&#7921;c ch&#7913;ng nh&igrave;n th&#7845;y Tr&aacute;i &#273;&#7845;t h&igrave;nh tr&ograve;n, b&egrave;n cho r&#7857;ng &#273;&atilde; l&#7853;t &#273;&#7893; &#273;&#432;&#7907;c v&#361; tr&#7909; quan &ldquo;&#273;&#7845;t l&agrave; m&#7863;t ph&#7859;ng&rdquo; c&#7911;a ng&#432;&#7901;i x&#432;a r&#7891;i, nh&#432;ng s&#7921; th&#7853;t l&agrave; con ng&#432;&#7901;i hi&#7879;n &#273;&#7841;i ch&uacute;ng ta ch&#7881; nh&igrave;n &#273;&#432;&#7907;c hi&#7879;n t&#432;&#7907;ng b&#7873; m&#7863;t ch&#7913; ch&#432;a th&#7875; l&#297;nh ng&#7897; &#273;&#432;&#7907;c nh&#7919;ng b&iacute; &#7849;n th&acirc;m s&acirc;u h&#417;n c&#7911;a v&#361; tr&#7909;.<\/p>\n<p>V&igrave; khi Th&#7847;n t&#7841;o ra con ng&#432;&#7901;i kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; t&#7841;o &#7903; tr&ecirc;n thi&ecirc;n th&#432;&#7907;ng, m&agrave; l&agrave; t&#7841;o &#7903; tr&ecirc;n m&#7863;t &#273;&#7845;t, ngh&#297;a l&agrave; d&ugrave;ng v&#7853;t ch&#7845;t tr&ecirc;n &#273;&#7845;t &#273;&#7875; t&#7841;o ra. Trong kinh &laquo;C&#7921;u &#431;&#7899;c&raquo; h&#7847;u nh&#432; l&agrave; c&oacute; gi&#7843;ng nh&#432; v&#7853;y, Yahweh &#273;&atilde; d&ugrave;ng b&ugrave;n &#273;&#7845;t t&#7841;o ra con ng&#432;&#7901;i. K&#7923; th&#7921;c ph&acirc;n t&#7917; l&agrave; m&#7897;t lo&#7841;i l&#7841;p t&#7917; &#7903; t&#7847;ng b&#7873; m&#7863;t th&#7845;p nh&#7845;t c&#7911;a v&#361; tr&#7909;, n&oacute;i c&aacute;ch kh&aacute;c, trong m&#7855;t c&#7911;a Th&#7847;n th&igrave; l&#7841;p t&#7917; t&#7847;ng &#7845;y ch&iacute;nh l&agrave; &#273;&#7845;t, l&agrave; b&ugrave;n &#273;&#7845;t. V&igrave; v&#7853;t ch&#7845;t kia c&#7911;a h&#7885; &#273;&#7873;u l&agrave; tinh hoa c&#7911;a v&#7853;t ch&#7845;t trong v&#361; tr&#7909;, v&#361; tr&#7909; c&agrave;ng xu&#7889;ng d&#432;&#7899;i c&agrave;ng th&#7845;p, c&aacute;c h&#7841;t v&#7853;t ch&#7845;t c&agrave;ng l&#7899;n c&agrave;ng th&ocirc;, c&#361;ng ch&iacute;nh l&agrave; c&agrave;ng kh&ocirc;ng t&#7889;t, &#7903; trong m&#7855;t h&#7885; m&agrave; nh&igrave;n c&#361;ng l&agrave; c&agrave;ng d&#417; b&#7849;n, do &#273;&oacute;, trong m&#7855;t c&#7911;a h&#7885;, &lsquo;tr&#7901;i&rsquo; v&agrave; &lsquo;&#273;&#7845;t&rsquo; l&agrave; kh&aacute;c v&#7899;i nh&#7853;n th&#7913;c c&#7911;a con ng&#432;&#7901;i. Con ng&#432;&#7901;i n&oacute;i &lsquo;l&ecirc;n tr&#7901;i&rsquo; &#7845;y, k&#7923; th&#7921;c ch&#432; v&#7883; ch&#7859;ng qua ch&#7881; l&agrave; [v&#7851;n] trong ph&acirc;n t&#7917; m&agrave; l&ecirc;n cao, &#273;i xa, ch&#7913; ch&#432; v&#7883; ch&#432;a tho&aacute;t ly kh&#7887;i t&#7847;ng kh&ocirc;ng gian c&#7911;a ph&acirc;n t&#7917;, v&igrave; th&#7871; kh&ocirc;ng ph&#7843;i th&#7853;t s&#7921; l&ecirc;n thi&ecirc;n th&#432;&#7907;ng &#273;&acirc;u. Th&#7847;n n&oacute;i &lsquo;tr&#7901;i&rsquo; &#7845;y l&agrave; do l&#7841;p t&#7917; vi quan h&#417;n t&#7893; h&#7907;p th&agrave;nh, &#273;&oacute; m&#7899;i l&agrave; tr&#7901;i th&#7853;t s&#7921;.<\/p>\n<p>&hellip;&hellip;<\/p>\n<blockquote><p>&ldquo;C&aacute;c nh&agrave; khoa h&#7885;c n&oacute;i r&#7857;ng &lsquo;&#7902; &#273;&acirc;u c&oacute; Th&#7847;n? B&#7847;u tr&#7901;i kia th&igrave; k&iacute;nh vi&#7877;n v&#7885;ng c&#7911;a ch&uacute;ng t&ocirc;i nh&igrave;n kh&#7855;p r&#7891;i, n&#417;i n&agrave;o c&oacute; Th&#7847;n?&rsquo; &#272;&oacute; kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; tr&#7901;i th&#7853;t, &#273;&oacute; l&agrave; &lsquo;tr&#7901;i&rsquo; trong quan ni&#7879;m c&#7911;a con ng&#432;&#7901;i, ch&#7913; kh&ocirc;ng ph&#7843;i &lsquo;thi&ecirc;n&rsquo; ch&acirc;n th&#7853;t m&agrave; ch&uacute;ng sinh v&#361; tr&#7909; n&oacute;i. Tr&aacute;i &#273;&#7845;t n&agrave;y c&#361;ng kh&ocirc;ng ph&#7843;i kh&aacute;i ni&#7879;m ho&agrave;n ch&#7881;nh c&#7911;a &lsquo;&#273;&#7883;a&rsquo;. Con ng&#432;&#7901;i nh&igrave;n tr&aacute;i &#273;&#7845;t, &lsquo;&#7890;, tr&aacute;i &#273;&#7845;t n&agrave;y, &#273;&oacute; l&agrave; &#273;&#7845;t c&#7911;a ch&uacute;ng ta, ch&uacute;ng ta &#273;&#7863;t ch&acirc;n tr&ecirc;n tr&aacute;i &#273;&#7845;t n&agrave;y, v&agrave; &#273;&#7845;t l&agrave; tr&ograve;n. Th&#7847;n n&oacute;i kh&ocirc;ng ph&#7843;i tr&ograve;n. L&#7869; n&agrave;o kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; tr&ograve;n nh&#7881;? Ch&uacute;ng ta nh&igrave;n th&#7845;y c&ograve;n r&otilde; r&agrave;ng h&#417;n c&#7843; Th&#7847;n.&rsquo; Nh&#432;ng m&#7885;i ng&#432;&#7901;i ngh&#297; xem, Th&#7847;n nh&#7853;n th&#7913;c ph&acirc;n t&#7917; ch&iacute;nh l&agrave; ch&#7845;t &#273;&#7845;t tr&ecirc;n m&#7863;t &#273;&#7845;t, t&#7847;ng kh&ocirc;ng gian n&agrave;y ch&#7859;ng ph&#7843;i v&#7853;t ch&#7845;t c&#7845;u do ph&acirc;n t&#7917; th&agrave;nh hay sao? Kh&ocirc;ng kh&iacute; m&agrave; con m&#7855;t c&#7911;a ch&uacute;ng ta nh&igrave;n kh&ocirc;ng th&#7845;y &#7845;y ch&#7859;ng ph&#7843;i c&#361;ng do ph&acirc;n t&#7917; c&#7845;u th&agrave;nh? Trong kh&ocirc;ng kh&iacute; c&ograve;n c&oacute; h&agrave;ng tr&#259;m tri&#7879;u nh&#7919;ng th&#7913; v&#7853;t ch&#7845;t gi&#7889;ng nh&#432; kh&ocirc;ng kh&iacute; c&oacute; m&#7863;t kh&#7855;p n&#417;i trong tam gi&#7899;i, ch&#7881; l&agrave; con m&#7855;t kh&ocirc;ng th&#7845;y &#273;&#432;&#7907;c c&aacute;c ph&acirc;n t&#7917; &#273;&oacute; v&agrave; l&#7841;p t&#7917; nh&#7887; h&#417;n, nh&#432;ng ch&uacute;ng d&agrave;y &#273;&#7863;c tr&agrave;n &#273;&#7847;y kh&#7855;p c&#7843; h&#7871;t th&#7843;y kh&ocirc;ng gian n&agrave;y, nh&acirc;n lo&#7841;i ch&#7859;ng qua &#273;&#432;&#7907;c ch&ocirc;n v&ugrave;i trong h&agrave;ng &#273;&#7889;ng ph&acirc;n t&#7917; v&agrave; l&#7841;p t&#7917; nh&#7887; h&#417;n. H&igrave;nh th&#7913;c &#7903; b&#7873; m&#7863;t c&#7911;a th&#7871; gian con ng&#432;&#7901;i &#273;&#7873;u l&agrave; h&igrave;nh th&#7913;c &#273;&#432;&#7907;c t&#7841;o th&agrave;nh t&#7915; v&#7853;t ch&#7845;t b&#7873; m&#7863;t do ph&acirc;n t&#7917; t&#7893; h&#7907;p th&agrave;nh, c&oacute; c&aacute;i l&agrave; Th&#7847;n t&#7841;o ra, c&oacute; c&aacute;i l&agrave; con ng&#432;&#7901;i t&#7841;o ra. Con ng&#432;&#7901;i t&#7841;o ra, &#7845;y l&agrave; nh&#432; to&agrave; nh&agrave; n&agrave;y; c&oacute; c&aacute;i do Th&#7847;n t&#7841;o ra, [nh&#432;] n&#432;&#7899;c, &#273;&aacute;, th&#7893;, kh&ocirc;ng kh&iacute;, kim lo&#7841;i, th&#7921;c v&#7853;t, &#273;&#7897;ng v&#7853;t, con ng&#432;&#7901;i, c&ograve;n c&oacute; c&aacute;c v&igrave; sao tr&ecirc;n tr&#7901;i v&agrave; tr&aacute;i &#273;&#7845;t n&#7919;a. Con ng&#432;&#7901;i ch&#7859;ng qua l&agrave; &#7903; trong kh&ocirc;ng gian t&#7841;o th&agrave;nh b&#7903;i c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; t&#7847;ng n&agrave;y m&agrave; nh&#7853;n th&#7913;c th&#7871; gi&#7899;i, trong kh&ocirc;ng gian v&ocirc; c&ugrave;ng ch&#7853;t h&#7865;p n&agrave;y m&agrave; nh&#7853;n th&#7913;c v&#361; tr&#7909;, tr&#7901;i v&agrave; &#273;&#7845;t m&agrave; con ng&#432;&#7901;i nh&#7853;n th&#7913;c kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; thi&ecirc;n-&#273;&#7883;a ch&acirc;n th&#7853;t. Tr&aacute;i &#273;&#7845;t v&agrave; kh&ocirc;ng kh&iacute; c&#361;ng &#273;&#7873;u gi&#7889;ng nhau l&agrave; do ph&acirc;n t&#7917; c&#7845;u th&agrave;nh, trong con m&#7855;t ch&#432; Th&#7847;n nh&igrave;n, th&igrave; &#273;&#7873;u l&agrave; &lsquo;&#273;&#7883;a&rsquo;. &#7902; vi quan th&igrave; b&#7843;n th&acirc;n kh&ocirc;ng gian do l&#7841;p t&#7917; t&#7847;ng n&agrave;y c&#7845;u th&agrave;nh ch&iacute;nh l&agrave; &lsquo;&#273;&#7883;a&rsquo;, m&agrave; c&#7843;nh gi&#7899;i c&#7845;u th&agrave;nh t&#7915; c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; vi quan h&#417;n n&#7919;a m&#7899;i l&agrave; &lsquo;thi&ecirc;n&rsquo; ch&acirc;n th&#7853;t.&rdquo;&nbsp;<b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i qu&#7889;c t&#7871; New York 2004)<\/b><b><\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>Th&igrave; ra &ldquo;&#273;&#7883;a&rdquo; m&agrave; Th&#7847;n n&oacute;i &#273;&#7871;n kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; &#273;&#7883;a c&#7847;u, m&agrave; l&agrave; to&agrave;n b&#7897; t&#7847;ng di&#7879;n ph&acirc;n t&#7917;, m&agrave; t&#7847;ng di&#7879;n n&agrave;y l&#7841;i l&agrave; ph&#7859;ng!<\/p>\n<p>Khoa h&#7885;c th&#7921;c ch&#7913;ng nh&igrave;n th&#7845;y Tr&aacute;i &#273;&#7845;t kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; trung t&acirc;m c&#7911;a H&#7879; m&#7863;t tr&#7901;i, c&agrave;ng kh&ocirc;ng ph&#7843;i l&agrave; trung t&acirc;m c&#7911;a h&#7879; Ng&acirc;n H&agrave;, li&#7873;n cho r&#7857;ng &#273;&atilde; l&#7853;t &#273;&#7893; &#273;&#432;&#7907;c v&#361; tr&#7909; quan &ldquo;Tr&aacute;i &#273;&#7845;t l&agrave; trung t&acirc;m c&#7911;a v&#361; tr&#7909;&rdquo;. K&#7923; th&#7921;c n&oacute; cho th&#7845;y r&otilde; v&#361; tr&#7909; h&#7885;c hi&#7879;n &#273;&#7841;i c&#7911;a ch&uacute;ng ta &#273;&uacute;ng l&agrave; &ldquo;&#7871;ch ng&#7891;i &#273;&aacute;y gi&#7871;ng&rdquo;.<\/p>\n<blockquote><p>&ldquo;Tr&aacute;i &#273;&#7845;t n&agrave;y c&#7911;a ch&uacute;ng ta, n&oacute; g&#7847;n nh&#432; l&agrave; &#7903; t&#7841;i v&#7883; tr&iacute; trung t&acirc;m c&#7911;a v&#361; tr&#7909;, th&#7875; h&igrave;nh c&#7847;u gi&#7889;ng nh&#432; Tr&aacute;i &#273;&#7845;t th&#7871; n&agrave;y t&#7841;i nh&#7919;ng n&#417;i kh&aacute;c ch&#7881; c&ograve;n t&#7891;n t&#7841;i m&#7897;t l&#432;&#7907;ng c&#7921;c k&#7923; &iacute;t, nh&#432;ng ch&#7881; duy nh&#7845;t n&#417;i n&agrave;y c&#7911;a ch&uacute;ng ta l&agrave; &#7903; v&#7883; tr&iacute; trung t&acirc;m. V&#7853;y th&igrave; v&#7883; tr&iacute; trung t&acirc;m th&igrave; n&oacute; c&oacute; t&iacute;nh &#273;&#7863;c th&ugrave; c&#7911;a n&oacute;. Nh&#432;ng m&agrave; kh&ocirc;ng ph&#7843;i n&oacute;i v&#7873; kh&aacute;i ni&#7879;m &#7903; trong v&#361; tr&#7909;. N&#7871;u trong x&atilde; h&#7897;i ng&#432;&#7901;i th&#432;&#7901;ng b&igrave;nh th&#432;&#7901;ng ch&uacute;ng ta, khi ng&#432;&#7901;i th&#432;&#7901;ng h&#7885;c tri th&#7913;c, &#273;&#7873;u c&#7843;m th&#7845;y trung t&acirc;m l&agrave; cao nh&#7845;t, t&#7889;t nh&#7845;t. Nh&#432;ng t&ocirc;i n&oacute;i v&#7899;i m&#7885;i ng&#432;&#7901;i, trong kh&aacute;i ni&#7879;m v&#7873; v&#361; tr&#7909;, v&#7883; tr&iacute; trung t&acirc;m n&agrave;y c&#7911;a Tr&aacute;i &#273;&#7845;t l&agrave; kh&ocirc;ng t&#7889;t nh&#7845;t. V&igrave; sao v&#7853;y? B&#7903;i v&igrave; v&#361; tr&#7909; l&agrave; tr&ograve;n m&agrave;, nh&#7919;ng sinh m&#7879;nh kh&aacute;c nhau trong v&#361; tr&#7909; &#273;&#7873;u s&#7869; r&#7899;t xu&#7889;ng d&#432;&#7899;i. R&#7899;t &#273;i &#273;&acirc;u &#273;&acirc;y? B&#7903;i v&igrave; v&#361; tr&#7909; l&agrave; h&igrave;nh tr&ograve;n m&agrave;, v&#7853;y th&igrave; b&ecirc;n tr&aacute;i n&agrave;y v&#7851;n l&agrave; tr&ecirc;n, d&#432;&#7899;i &#273;&aacute;y n&agrave;y c&#361;ng ch&#7859;ng ph&#7843;i l&agrave; tr&ecirc;n sao? B&ecirc;n ph&#7843;i n&agrave;y v&#7851;n l&agrave; tr&ecirc;n (l&agrave;m th&#7871; tay), ph&iacute;a sau n&agrave;y v&#7851;n l&agrave; tr&ecirc;n, ph&iacute;a tr&#432;&#7899;c n&agrave;y c&#361;ng l&agrave; tr&ecirc;n, cho n&ecirc;n nh&#7919;ng th&#7913; kh&ocirc;ng t&#7889;t c&#7911;a n&oacute; &#273;&#7873;u r&#7899;t xu&#7889;ng d&#432;&#7899;i. R&#7899;t &#273;&#7871;n &#273;&acirc;u nh&#7881;? Ch&#7859;ng ph&#7843;i r&#7899;t v&agrave;o trung t&acirc;m sao, &#273;&uacute;ng kh&ocirc;ng. Nh&#432;ng m&agrave; v&#361; tr&#7909; qu&aacute; ph&#7913;c t&#7841;p r&#7891;i, c&ograve;n c&oacute; kh&aacute;i ni&#7879;m trung t&acirc;m kh&aacute;c n&#7919;a. <b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i B&#7855;c M&#7929; l&#7847;n &#273;&#7847;u [1998])<\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>M&#7897;t kh&aacute;i ni&#7879;m trung t&acirc;m kh&aacute;c l&agrave; g&igrave;?<\/p>\n<blockquote><p>&ldquo;Trung t&acirc;m c&#7911;a v&#361; tr&#7909; v&#7915;a hay ch&iacute;nh l&agrave; l&#7841;p t&#7917; &#7903; gi&#7919;a c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; l&#7899;n nh&#7887; n&agrave;y, t&#7915; l&#7841;p t&#7917; vi quan nh&#7845;t &#273;&#7871;n t&#7847;ng l&#7841;p t&#7917; l&#7899;n nh&#7845;t &#7903; v&#7887; ngo&agrave;i c&#7911;a to&agrave;n b&#7897; v&#361; tr&#7909;, cho n&ecirc;n l&agrave; trung gian c&#7911;a to&agrave;n b&#7897; l&#7841;p t&#7917;, m&#7899;i c&oacute; th&#7875; l&agrave; v&#7883; tr&iacute; trung t&acirc;m c&#7911;a v&#361; tr&#7909; n&agrave;y. Th&acirc;n th&#7875; ng&#432;&#7901;i l&agrave; do t&#7847;ng l&#7841;p t&#7917; n&agrave;y t&#7893; th&agrave;nh. <b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i mi&#7873;n Trung M&#7929; Qu&#7889;c [1999])<\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>T&#7915; &#273;&oacute; c&oacute; th&#7875; bi&#7871;t r&#7857;ng, th&acirc;n th&#7875; ng&#432;&#7901;i l&agrave; do t&#7847;ng l&#7841;p t&#7917; ph&acirc;n t&#7917; t&#7893; th&agrave;nh, ph&acirc;n t&#7917; v&#7915;a hay ch&iacute;nh l&agrave; l&#7841;p t&#7917; trung gian gi&#7919;a l&#7841;p t&#7917; nh&#7887; nh&#7845;t v&agrave; l&#7841;p t&#7917; l&#7899;n nh&#7845;t. L&#7841;p t&#7917; l&#7899;n nh&#7845;t m&agrave; khoa h&#7885;c th&#7921;c ch&#7913;ng c&oacute; th&#7875; quan tr&#7855;c &#273;&#432;&#7907;c l&agrave; tinh c&#7847;u, nh&acirc;n lo&#7841;i sinh t&#7891;n &#7903; gi&#7919;a l&#7841;p t&#7917; ph&acirc;n t&#7917; v&agrave; l&#7841;p t&#7917; tinh c&#7847;u, &#7903; trong kh&ocirc;ng gian v&ocirc; c&ugrave;ng ch&#7853;t h&#7865;p n&agrave;y m&agrave; nh&#7853;n th&#7913;c th&#7871; gi&#7899;i v&agrave; v&#361; tr&#7909;. V&#7853;y th&igrave; t&#7915; ph&acirc;n t&#7917; tr&#7903; xu&#7889;ng c&ograve;n c&oacute; bao nhi&ecirc;u l&#7841;p t&#7917; vi quan &#273;&acirc;y?<\/p>\n<blockquote><p>B&#7873; m&#7863;t v&#7853;t ch&#7845;t m&agrave; nh&acirc;n lo&#7841;i c&oacute; th&#7875; nh&#7853;n th&#7913;c &#273;&#432;&#7907;c, l&#7841;p t&#7917; l&#7899;n nh&#7845;t nh&igrave;n th&#7845;y &#273;&#432;&#7907;c ch&iacute;nh l&agrave; tinh c&#7847;u, h&#7879; Ng&acirc;n H&agrave;; c&aacute;c l&#7841;p t&#7917; nh&#7887; nh&#7845;t m&agrave; d&ugrave;ng m&aacute;y m&oacute;c c&oacute; th&#7875; bi&#7871;t &#273;&#432;&#7907;c c&ograve;n c&oacute; ph&acirc;n t&#7917;, nguy&ecirc;n t&#7917;, h&#7841;t nh&acirc;n nguy&ecirc;n t&#7917;, neutron, &#273;i&#7879;n t&#7917;, h&#7841;t quark, neutrino, xu&#7889;ng d&#432;&#7899;i n&#7919;a th&igrave; kh&ocirc;ng bi&#7871;t &#273;&#432;&#7907;c. Nh&#432;ng c&ograve;n c&aacute;ch kh&ocirc;ng bi&#7871;t l&agrave; bao xa so v&#7899;i v&#7853;t ch&#7845;t b&#7843;n nguy&ecirc;n c&#7911;a con ng&#432;&#7901;i, v&#7853;t ch&#7845;t b&#7843;n nguy&ecirc;n c&#7845;u th&agrave;nh c&aacute;c sinh m&#7879;nh. G&#7845;p v&ocirc; s&#7889; &#7913;c l&#7847;n, v&ocirc; s&#7889; &#7913;c v&ocirc; s&#7889; &#7913;c l&#7847;n v&#7851;n ch&#432;a &#273;&#7871;n t&#7853;n c&ugrave;ng, v&#7853;t ch&#7845;t vi quan &#273;&#7871;n m&#7913;c &#273;&#7897; &#7845;y.&rdquo; <b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i H&#7897;i giao l&#432;u Qu&#7889;c t&#7871; t&#7841;i B&#7855;c Kinh [1996]&ndash;Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i c&aacute;c n&#417;i I)<\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>Gi&#7901; &#273;&acirc;y ch&uacute;ng ta &#273;&atilde; bi&#7871;t r&#7857;ng v&#361; tr&#7909; quan c&#7911;a c&#7893; nh&acirc;n th&#7921;c ra l&agrave; ch&iacute;nh x&aacute;c. Khoa h&#7885;c hi&#7879;n &#273;&#7841;i &#273;&atilde; ph&#7911; &#273;&#7883;nh v&#361; tr&#7909; quan c&#7911;a c&#7893; nh&acirc;n l&agrave; b&#7903;i v&igrave; con ng&#432;&#7901;i hi&#7879;n &#273;&#7841;i ch&uacute;ng ta qu&aacute; &#7927; l&#7841;i v&agrave;o khoa h&#7885;c th&#7921;c ch&#7913;ng s&#7901; t&#7853;n tay, nh&igrave;n t&#7853;n m&#7855;t, t&#7915; &#273;&oacute; m&agrave; b&#7883; m&#7845;t &#273;i n&#259;ng l&#7921;c nh&#7853;n th&#7913;c nh&#7919;ng b&iacute; &#7849;n th&acirc;m s&acirc;u h&#417;n v&#432;&#7907;t tr&ecirc;n nh&#7919;ng g&igrave; khoa h&#7885;c th&#7921;c ch&#7913;ng c&oacute; th&#7875; ti&#7871;p x&uacute;c &#273;&#432;&#7907;c.<\/p>\n<blockquote><p>&ldquo;Nh&acirc;n lo&#7841;i ch&#7881; nh&#7853;n th&#7913;c &#273;&#432;&#7907;c kh&ocirc;ng gian do ph&acirc;n t&#7917; t&#7893; [h&#7907;p] th&agrave;nh n&agrave;y, l&#7841;i c&ograve;n d&#7853;m ch&acirc;n t&#7841;i ch&#7895;, d&ugrave;ng c&aacute;c lo&#7841;i &#273;&#7883;nh ngh&#297;a khoa h&#7885;c th&#7921;c ch&#7913;ng m&agrave; t&#7921; h&#7841;n ch&#7871; ch&iacute;nh m&igrave;nh, &#273;&#7897;t ph&aacute; kh&ocirc;ng n&#7893;i. V&iacute; nh&#432; ch&#432; v&#7883; n&oacute;i kh&ocirc;ng kh&iacute;, n&#432;&#7899;c, s&#7855;t th&eacute;p, g&#7895;, v&agrave; c&#7843; th&acirc;n th&#7875; con ng&#432;&#7901;i, t&#7845;t c&#7843; kh&ocirc;ng gian ch&#432; v&#7883; sinh s&#7889;ng &#273;&#7873;u l&agrave; do ph&acirc;n t&#7917; c&#7845;u th&agrave;nh. Ch&#432; v&#7883; gi&#7889;ng nh&#432; sinh s&#7889;ng trong &#273;&#7841;i d&#432;&#417;ng c&#7911;a c&#7843;nh gi&#7899;i ph&acirc;n t&#7917; n&agrave;y, gi&#7889;ng nh&#432; m&#7897;t b&#7913;c h&#7885;a l&#7853;p th&#7875; do ph&acirc;n t&#7917; t&#7893; [h&#7907;p] th&agrave;nh. Phi thuy&#7873;n v&#361; tr&#7909; bay cao &#273;&#7871;n &#273;&acirc;u, c&#361;ng kh&ocirc;ng ch&#7841;y ra kh&#7887;i kh&ocirc;ng gian c&#7845;u th&agrave;nh t&#7915; ph&acirc;n t&#7917; n&agrave;y; m&aacute;y t&iacute;nh d&#7851;u ph&aacute;t tri&#7875;n t&#7899;i &#273;&acirc;u c&#361;ng kh&ocirc;ng s&aacute;nh &#273;&#432;&#7907;c n&atilde;o ng&#432;&#7901;i. <b>(Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i H&#7897;i giao l&#432;u Qu&#7889;c t&#7871; t&#7841;i B&#7855;c Kinh [1996]&ndash;Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i c&aacute;c n&#417;i I)<\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>V&#361; tr&#7909; m&agrave; nh&acirc;n lo&#7841;i nh&#7853;n th&#7913;c &#273;&#432;&#7907;c ch&#7859;ng qua ch&#7881; l&agrave; m&#7897;t h&#7841;t b&#7909;i trong h&#7841;t b&#7909;i trong &#273;&#7841;i khung v&#361; tr&#7909; m&ecirc;nh m&ocirc;ng, c&aacute;i kh&ocirc;ng gian m&agrave; nh&acirc;n lo&#7841;i &#273;ang sinh t&#7891;n l&#7841;i l&agrave; m&#7897;t kh&ocirc;ng gian m&ecirc;, kh&ocirc;ng nh&igrave;n th&#7845;y sinh m&#7879;nh &#7903; kh&ocirc;ng gian kh&aacute;c, kh&ocirc;ng nh&igrave;n th&#7845;y ch&acirc;n t&#432;&#7899;ng c&#7911;a v&#361; tr&#7909;, m&#7909;c &#273;&iacute;ch l&agrave; &#273;&#7875; con ng&#432;&#7901;i &#7903; trong m&ecirc; m&agrave; c&oacute; th&#7875; ng&#7897;, c&oacute; th&#7875; n&acirc;ng cao t&#7847;ng th&#7913; sinh m&#7879;nh, b&#7903;i v&igrave; &#7903; trong m&ecirc; m&#7899;i c&oacute; th&#7875; kh&#7843;o nghi&#7879;m ch&acirc;n t&acirc;m c&#7911;a con ng&#432;&#7901;i. &#272;&#7841;i s&#432; L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute; &#273;&atilde; ch&#7881; ra con &#273;&#432;&#7901;ng duy nh&#7845;t khi&#7871;n nh&acirc;n lo&#7841;i nh&#7853;n th&#7913;c v&#361; tr&#7909; ch&acirc;n th&#7921;c:<\/p>\n<blockquote><p>&ldquo;Nh&acirc;n lo&#7841;i n&#7871;u mu&#7889;n li&#7877;u gi&#7843;i &#273;&#432;&#7907;c b&iacute; &#7849;n c&#7911;a v&#361; tr&#7909;, th&#7901;i kh&ocirc;ng, v&agrave; th&acirc;n th&#7875; ng&#432;&#7901;i, th&igrave; ch&#7881; c&oacute; tu luy&#7879;n trong ch&iacute;nh Ph&aacute;p, &#273;&#7855;c ch&iacute;nh gi&aacute;c, &#273;&#7873; cao t&#7847;ng th&#7913; c&#7911;a sinh m&#7879;nh. Trong tu luy&#7879;n c&#361;ng khi&#7871;n ph&#7849;m ch&#7845;t &#273;&#7841;o &#273;&#7913;c &#273;&#432;&#7907;c &#273;&#7873; cao; khi ph&acirc;n bi&#7879;t &#273;&#432;&#7907;c th&#7853;t s&#7921; thi&#7879;n v&agrave; &aacute;c, t&#7889;t v&agrave; x&#7845;u, &#273;&#7891;ng th&#7901;i v&#432;&#7907;t kh&#7887;i t&#7847;ng th&#7913; nh&acirc;n lo&#7841;i, th&igrave; m&#7899;i nh&igrave;n th&#7845;y &#273;&#432;&#7907;c, m&#7899;i ti&#7871;p x&uacute;c &#273;&#432;&#7907;c v&#361; tr&#7909; ch&acirc;n th&#7921;c v&agrave; c&aacute;c sinh m&#7879;nh t&#7841;i c&aacute;c t&#7847;ng th&#7913; kh&aacute;c nhau c&aacute;c kh&ocirc;ng gian kh&aacute;c nhau. <b>(Lu&#7853;n Ng&#7919;-<a class=\"lar-automated-link\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/chu-giai-tu-vung#chuyen_phap_luan\" 28722 rel=\"nofollow\" target=\"_blank\">Chuy&#7875;n Ph&aacute;p Lu&acirc;n<\/a>)<\/b><\/p><\/blockquote>\n<p>&ldquo;&#272;&#7873; cao t&#7847;ng th&#7913; c&#7911;a sinh m&#7879;nh&rdquo; m&#7899;i l&agrave; m&#7909;c &#273;&iacute;ch v&agrave; &yacute; ngh&#297;a cu&#7889;i c&ugrave;ng c&#7911;a nh&acirc;n sinh, c&#361;ng l&agrave; con &#273;&#432;&#7901;ng duy nh&#7845;t &#273;&#7875; nh&#7853;n th&#7913;c v&#361; tr&#7909; ch&acirc;n th&#7921;c.<\/p>\n<p>=========<\/p>\n<p><b>Ghi ch&uacute;<\/b><\/p>\n<p>Lo&#7841;t b&agrave;i n&agrave;y c&oacute; nhi&#7873;u ch&#7895; tr&iacute;ch d&#7851;n n&#7897;i dung trong c&aacute;c b&agrave;i gi&#7843;ng Ph&aacute;p c&#7911;a Ng&agrave;i L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute;, ho&agrave;n to&agrave;n d&#7921;a tr&ecirc;n l&yacute; gi&#7843;i m&#7897;t chi&#7873;u v&agrave; h&#7841;n ch&#7871; c&#7911;a c&aacute; nh&acirc;n t&aacute;c gi&#7843;, do &#273;&oacute; khi tr&iacute;ch d&#7851;n kh&oacute; tr&aacute;nh kh&#7887;i &#273;o&#7841;n ch&#432;&#417;ng th&#7911; ngh&#297;a. Nguy&ecirc;n t&aacute;c c&aacute;c b&agrave;i gi&#7843;ng c&#7911;a Ng&agrave;i L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute; c&oacute; n&#7897;i h&agrave;m th&acirc;m s&acirc;u v&agrave; r&#7897;ng l&#7899;n, c&aacute;c &#273;&#7897;c gi&#7843; quan t&acirc;m xin h&atilde;y &#273;&#7885;c c&aacute;c b&agrave;i gi&#7843;ng Ph&aacute;p nguy&ecirc;n v&#259;n c&#7911;a Ng&agrave;i L&yacute; H&#7891;ng Ch&iacute; &#273;&#432;&#7907;c &#273;&#259;ng t&#7843;i mi&#7877;n ph&iacute; t&#7841;i trang web: <a class=\"external free\" href=\"http:\/\/phapluan.org\/\" rel=\"nofollow\">http:\/\/phapluan.org<\/a>.<\/p>\n<p>D&#7883;ch t&#7915;: <a class=\"external free\" href=\"http:\/\/big5.zhengjian.org\/node\/150800\" rel=\"nofollow\">http:\/\/big5.zhengjian.org\/node\/150800<\/a><\/p>\n<p><strong>T&agrave;i li&#7879;u tham kh&#7843;o<\/strong><\/p>\n<p>[1] PBS-TV\/NOVA: &ldquo;The Fabric Of The Cosmos&rdquo; (Updated: November 2011).<\/p>\n<p>[2] The Fabric of the Cosmos: Space, Time, and the Texture of Reality (2004). Alfred A. Knopf division, Random House, ISBY 0-375-41288-3<\/p>\n<p>[3] <a href=\"http:\/\/vi.falundafa.org\/lectures\/19961012L.html\">Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Houston [1996]<\/a><\/p>\n<p>[4] <a href=\"http:\/\/vn.minghui.org\/news\/2871-giang-phap-tai-phap-hoi-vancouver-o-canada-nam-2003.html\">Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Vancouver &#7903; Canada n&#259;m 2003<\/a><\/p>\n<p>[5] <a href=\"http:\/\/vi.falundafa.org\/lectures\/19980329L.html\">Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i B&#7855;c M&#7929; l&#7847;n &#273;&#7847;u [1998]<\/a><\/p>\n<p>[6] <a href=\"http:\/\/vi.falundafa.org\/lectures\/19980530L.html\">Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Ch&acirc;u &Acirc;u [1998]<\/a><\/p>\n<p>[7] <a href=\"http:\/\/vi.falundafa.org\/lectures\/19980904L.html\">Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i Th&#7909;y S&#7929; [1998]<\/a><\/p>\n<p>[8] <a href=\"http:\/\/vi.falundafa.org\/book\/flg_html\/index.html\">Ph&aacute;p Lu&acirc;n C&ocirc;ng<\/a><\/p>\n<p>[9] <a href=\"http:\/\/vi.falundafa.org\/lectures\/20041121L.html\">Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i qu&#7889;c t&#7871; New York 2004<\/a><\/p>\n<p>[10] <a href=\"http:\/\/vi.falundafa.org\/lectures\/19990626L.html\">Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i Ph&aacute;p h&#7897;i mi&#7873;n Trung M&#7929; Qu&#7889;c [1999]<\/a><\/p>\n<p>[11] <a href=\"http:\/\/vi.falundafa.org\/lectures\/19961111L.html\">Gi&#7843;ng Ph&aacute;p t&#7841;i H&#7897;i giao l&#432;u Qu&#7889;c t&#7871; t&#7841;i B&#7855;c Kinh [1996]<\/a><\/p>\n<p>[12] <a href=\"http:\/\/vi.falundafa.org\/book\/zfl_html\/index.html\">Chuy&#7875;n Ph&aacute;p Lu&acirc;n<\/a><\/p>\n<p>[13] <a href=\"http:\/\/vi.falundafa.org\/book\/zfl_html\/lunyu.html\">Chuy&#7875;n Ph&aacute;p Lu&acirc;n &ndash; Lu&#7853;n Ng&#7919;<\/a><\/p>\n<p>Xem ti&#7871;p <a href=\"http:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-4-nhan-thuc-ve-nhan-loai.html\">Ph&#7847;n 4<\/a><\/p>\n\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[ChanhKien.org] V&#361; tr&#7909; h&igrave;nh th&agrave;nh nh&#432; th&#7871; n&agrave;o? Con ng&#432;&#7901;i t&#7915; &#273;&acirc;u &#273;&#7871;n? V&#361; tr&#7909; ph&#7843;i ch&#259;ng kh&ocirc;ng c&oacute; bi&ecirc;n gi&#7899;i? Ng&#432;&#7899;c nh&igrave;n l&ecirc;n b&#7847;u tr&#7901;i c&oacute; v&ocirc; v&agrave;n tinh t&uacute;, bi&#7871;t bao ng&#432;&#7901;i &#273;&atilde; t&#7915;ng t&#7921; h&#7887;i b&#7843;n th&acirc;n nh&#432; v&#7853;y. Nh&#432;ng d&ugrave; c&oacute; tra c&#7913;u t&#7845;t c&#7843; c&aacute;c s&aacute;ch v&#7903; kinh &#273;i&#7875;n, v&#7851;n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[304,84],"tags":[200],"class_list":["post-25166","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-loat-bai","category-vu-tru-hoc","tag-vu-tru-chan-thuc"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[ChanhKien.org] V&#361; tr&#7909; h&igrave;nh th&agrave;nh nh&#432; th&#7871; n&agrave;o? Con ng&#432;&#7901;i t&#7915; &#273;&acirc;u &#273;&#7871;n? V&#361; tr&#7909; ph&#7843;i ch&#259;ng kh&ocirc;ng c&oacute; bi&ecirc;n gi&#7899;i? Ng&#432;&#7899;c nh&igrave;n l&ecirc;n b&#7847;u tr&#7901;i c&oacute; v&ocirc; v&agrave;n tinh t&uacute;, bi&#7871;t bao ng&#432;&#7901;i &#273;&atilde; t&#7915;ng t&#7921; h&#7887;i b&#7843;n th&acirc;n nh&#432; v&#7853;y. Nh&#432;ng d&ugrave; c&oacute; tra c&#7913;u t&#7845;t c&#7843; c&aacute;c s&aacute;ch v&#7903; kinh &#273;i&#7875;n, v&#7851;n [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2017-11-30T11:25:22+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-05-30T20:53:58+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"quychan\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"quychan\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"54 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html\"},\"author\":{\"name\":\"quychan\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/f039890d84d17582c935890e882bd897\"},\"headline\":\"Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5\",\"datePublished\":\"2017-11-30T11:25:22+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-30T20:53:58+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html\"},\"wordCount\":10824,\"keywords\":[\"Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c\"],\"articleSection\":[\"Lo\u1ea1t b\u00e0i (Series)\",\"V\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc\"],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html\",\"name\":\"Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\"},\"datePublished\":\"2017-11-30T11:25:22+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-30T20:53:58+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/f039890d84d17582c935890e882bd897\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\",\"name\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"description\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/f039890d84d17582c935890e882bd897\",\"name\":\"quychan\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/291fd00e18354de0898efb1cf78f02d71c82368b9adb14532cdee53087e55408?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/291fd00e18354de0898efb1cf78f02d71c82368b9adb14532cdee53087e55408?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"quychan\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/\"],\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/author\/quychan\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","og_description":"[ChanhKien.org] V&#361; tr&#7909; h&igrave;nh th&agrave;nh nh&#432; th&#7871; n&agrave;o? Con ng&#432;&#7901;i t&#7915; &#273;&acirc;u &#273;&#7871;n? V&#361; tr&#7909; ph&#7843;i ch&#259;ng kh&ocirc;ng c&oacute; bi&ecirc;n gi&#7899;i? Ng&#432;&#7899;c nh&igrave;n l&ecirc;n b&#7847;u tr&#7901;i c&oacute; v&ocirc; v&agrave;n tinh t&uacute;, bi&#7871;t bao ng&#432;&#7901;i &#273;&atilde; t&#7915;ng t&#7921; h&#7887;i b&#7843;n th&acirc;n nh&#432; v&#7853;y. Nh&#432;ng d&ugrave; c&oacute; tra c&#7913;u t&#7845;t c&#7843; c&aacute;c s&aacute;ch v&#7903; kinh &#273;i&#7875;n, v&#7851;n [&hellip;]","og_url":"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html","og_site_name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","article_published_time":"2017-11-30T11:25:22+00:00","article_modified_time":"2025-05-30T20:53:58+00:00","author":"quychan","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"quychan","Est. reading time":"54 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html"},"author":{"name":"quychan","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/f039890d84d17582c935890e882bd897"},"headline":"Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5","datePublished":"2017-11-30T11:25:22+00:00","dateModified":"2025-05-30T20:53:58+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html"},"wordCount":10824,"keywords":["Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c"],"articleSection":["Lo\u1ea1t b\u00e0i (Series)","V\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc"],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html","url":"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html","name":"Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website"},"datePublished":"2017-11-30T11:25:22+00:00","dateModified":"2025-05-30T20:53:58+00:00","author":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/f039890d84d17582c935890e882bd897"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2017\/11\/loat-bai-nhan-thuc-ve-vu-tru-chan-thuc-3-nhan-thuc-ve-vu-tru.html#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/chanhkien.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Lo\u1ea1t b\u00e0i nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5 ch\u00e2n th\u1ef1c (3): Nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 v\u0169 tr\u1ee5"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website","url":"https:\/\/chanhkien.org\/","name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","description":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/f039890d84d17582c935890e882bd897","name":"quychan","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/291fd00e18354de0898efb1cf78f02d71c82368b9adb14532cdee53087e55408?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/291fd00e18354de0898efb1cf78f02d71c82368b9adb14532cdee53087e55408?s=96&d=mm&r=g","caption":"quychan"},"sameAs":["http:\/\/"],"url":"https:\/\/chanhkien.org\/author\/quychan"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25166","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=25166"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25166\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=25166"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=25166"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=25166"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}