{"id":22632,"date":"2013-11-07T17:09:33","date_gmt":"2013-11-07T17:09:33","guid":{"rendered":"http:\/\/chanhkien.org\/?p=22632"},"modified":"2025-05-12T10:25:26","modified_gmt":"2025-05-12T03:25:26","slug":"ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html","title":{"rendered":"Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc"},"content":{"rendered":"<div id=\"attachment_22634\" style=\"width: 551px\" class=\"wp-caption aligncenter\">\n<img decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-22634\" class=\"size-full wp-image-22634\" alt=\"Tr\u00ean m\u1ed9t h\u00f2n \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea1m kh\u1eafc t\u1eeb 65 tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt \u0111ang c\u1ea7m k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng \u2013 v\u1eadt s\u00e1ng ch\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c tin l\u00e0 t\u1ea1o ra b\u1edfi Galileo v\u00e0o n\u0103m 1609. (\u1ea2nh: Eugenia Cabrera\/Museo Cabrera)\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg\" width=\"541\" height=\"360\" srcset=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg 541w, https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1-300x199.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 541px) 100vw, 541px\" \/><\/p>\n<p id=\"caption-attachment-22634\" class=\"wp-caption-text\">Tr\u00ean m\u1ed9t h\u00f2n \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea1m kh\u1eafc t\u1eeb 65 tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt \u0111ang nh\u00f2m qua k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng \u2013 v\u1eadt s\u00e1ng ch\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c tin l\u00e0 t\u1ea1o ra b\u1edfi Galileo v\u00e0o n\u0103m 1609. (\u1ea2nh: Eugenia Cabrera\/Museo Cabrera)<\/p>\n<\/div>\n<p><b>[Chanhkien.org]<\/b> Nhi\u1ec1u b\u1eb1ng ch\u1ee9ng kh\u1ea3o c\u1ed5 cho th\u1ea5y c\u00e1c n\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n kh\u00f4ng k\u00e9m g\u00ec v\u0103n minh hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang ta \u2013 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n ti\u00ean ti\u1ebfn h\u01a1n.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng b\u1eb1ng ch\u1ee9ng n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ea3o ng\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng g\u00ec m\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u1ee7a ch\u00fang ta tin l\u00e0 ch\u1eafc ch\u1eafn. \u0110\u00e2y c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u2013 l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng, r\u1ed1t cu\u1ed9c, \u201ckhoa h\u1ecdc\u201d \u0111\u00e3 sai trong v\u00f4 s\u1ed1 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p.<\/p>\n<p>M\u1ed9t lu\u1eadn thuy\u1ebft m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a ra s\u1ebd thu h\u00fat r\u1ea5t nhi\u1ec1u tranh c\u00e3i. C\u00e1c ph\u00e1t hi\u1ec7n sau \u0111\u00e2y c\u0169ng \u0111\u00e3 b\u1ecb tranh c\u00e3i, nh\u01b0ng m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc v\u1eabn gi\u1eef nguy\u00ean quan \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a m\u00ecnh. H\u1ecd c\u00f3 nh\u1eefng b\u1eb1ng ch\u1ee9ng kh\u00f4ng th\u1ec3 ch\u1ed1i c\u00e3i r\u1eb1ng t\u1eeb h\u00e0ng ngh\u00ecn, th\u1eadm ch\u00ed nhi\u1ec1u tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 b\u01b0\u1edbc \u0111i tr\u00ean m\u1eb7t \u0111\u1ea5t v\u1edbi ki\u1ebfn th\u1ee9c v\u00e0 v\u0103n h\u00f3a ch\u1eb3ng k\u00e9m g\u00ec con ng\u01b0\u1eddi ng\u00e0y nay.<\/p>\n<p><b>1. L\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ea1t nh\u00e2n 1,8 t\u1ef7 n\u0103m tu\u1ed5i<\/b><\/p>\n<p>N\u0103m 1972, m\u1ed9t nh\u00e0 m\u00e1y c\u1ee7a Ph\u00e1p \u0111\u00e3 nh\u1eadp kh\u1ea9u qu\u1eb7ng uranium t\u1eeb Oklo, thu\u1ed9c C\u1ed9ng h\u00f2a Gabon. Th\u1eadt ng\u1ea1c nhi\u00ean, h\u1ecd ph\u00e1t hi\u1ec7n r\u1eb1ng qu\u1eb7ng uranium n\u00e0y \u0111\u00e3 b\u1ecb chi\u1ebft luy\u1ec7n.<\/p>\n<p>H\u1ecd kh\u00e1m ph\u00e1 ra r\u1eb1ng \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a m\u1eabu qu\u1eb7ng l\u00e0 m\u1ed9t l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ea1t nh\u00e2n c\u1ee1 l\u1edbn r\u1ea5t ti\u00ean ti\u1ebfn, \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb 1,8 t\u1ef7 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc v\u00e0 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng \u0111\u01b0\u1ee3c 500.000 n\u0103m.<\/p>\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 t\u1eadp h\u1ee3p \u0111\u1ec3 \u0111i\u1ec1u tra, v\u1edbi nhi\u1ec1u c\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch, r\u1eb1ng n\u00f3 th\u1eadt k\u1ef3 di\u1ec7u, nh\u01b0ng l\u00e0 m\u1ed9t hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng t\u1ef1 nhi\u00ean.<\/p>\n<p>Ti\u1ebfn s\u0129 Glenn T. Seaborg, nguy\u00ean Ch\u1ee7 t\u1ecbch \u1ee6y ban N\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng Nguy\u00ean t\u1eed Hoa K\u1ef3, v\u00e0 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111o\u1ea1t gi\u1ea3i Nobel nh\u1edd c\u00f4ng tr\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 c\u00e1c nguy\u00ean t\u1ed1 n\u1eb7ng, \u0111\u00e3 gi\u1ea3i th\u00edch v\u00ec sao n\u00f3 ch\u1eafc ch\u1eafn kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng t\u1ef1 nhi\u00ean, v\u00e0 do \u0111\u00f3, ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ea1t nh\u00e2n nh\u00e2n t\u1ea1o.<\/p>\n<p>\u0110\u1ec3 uranium \u0111\u01b0\u1ee3c \u201c\u0111\u1ed1t\u201d trong l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng, c\u1ea7n ph\u1ea3i c\u00f3 c\u00e1c \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n r\u1ea5t ch\u00ednh x\u00e1c.<\/p>\n<p>N\u01b0\u1edbc ph\u1ea3i l\u00e0 c\u1ef1c k\u1ef3 thu\u1ea7n khi\u1ebft, thu\u1ea7n khi\u1ebft h\u01a1n b\u1ea5t k\u1ef3 th\u1ee9 n\u01b0\u1edbc n\u00e0o t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1ef1 nhi\u00ean tr\u00ean h\u00e0nh tinh n\u00e0y.<\/p>\n<p>Ch\u1ea5t U-235 l\u00e0 c\u1ea7n thi\u1ebft \u0111\u1ec3 ph\u1ea3n \u1ee9ng ph\u00e2n r\u00e3 h\u1ea1t nh\u00e2n x\u1ea3y ra. N\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng ch\u1ea5t \u0111\u1ed3ng v\u1ecb \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y t\u1ef1 nhi\u00ean trong uranium.<\/p>\n<p>M\u1ed9t v\u00e0i chuy\u00ean gia trong l\u0129nh v\u1ef1c k\u1ef9 thu\u1eadt h\u1ea1t nh\u00e2n \u0111\u00e3 n\u00f3i r\u1eb1ng uranium \u1edf Oklo kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 gi\u00e0u U-235 \u0111\u1ec3 ph\u1ea3n \u1ee9ng x\u1ea3y ra m\u1ed9t c\u00e1ch t\u1ef1 nhi\u00ean.<\/p>\n<p>Ngo\u00e0i ra, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng \u1edf Oklo l\u00e0 ti\u00ean ti\u1ebfn h\u01a1n b\u1ea5t c\u1ee9 th\u1ee9 g\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00fang ta x\u00e2y d\u1ef1ng hi\u1ec7n nay. N\u00f3 c\u00f3 b\u1ec1 d\u00e0i l\u00ean t\u1edbi v\u00e0i d\u1eb7m, v\u00e0 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng nhi\u1ec7t c\u1ee7a n\u00f3 \u0111\u1ebfn m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng ch\u1ec9 gi\u1edbi h\u1ea1n trong 40 m\u00e9t \u1edf t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c m\u1eb7t. Ch\u1ea5t th\u1ea3i ph\u00f3ng x\u1ea1 v\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c bao b\u1ecdc b\u1edfi c\u00e1c y\u1ebfu t\u1ed1 \u0111\u1ecba l\u00fd b\u00ean ngo\u00e0i v\u00e0 kh\u00f4ng v\u01b0\u1ee3t ra ngo\u00e0i b\u00e3i.<\/p>\n<div id=\"attachment_22635\" style=\"width: 541px\" class=\"wp-caption aligncenter\">\n<img decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-22635\" class=\"size-full wp-image-22635\" alt=\"\u0110\u1ecba \u0111i\u1ec3m l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ea1t nh\u00e2n \u1edf Oklo, C\u1ed9ng h\u00f2a Gabon. (\u1ea2nh: NASA)\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/oklo15_curtin2.jpg\" width=\"531\" height=\"379\" srcset=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/oklo15_curtin2.jpg 531w, https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/oklo15_curtin2-300x214.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 531px) 100vw, 531px\" \/><\/p>\n<p id=\"caption-attachment-22635\" class=\"wp-caption-text\">\u0110\u1ecba \u0111i\u1ec3m l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ea1t nh\u00e2n \u1edf Oklo, C\u1ed9ng h\u00f2a Gabon. (\u1ea2nh: NASA)<\/p>\n<\/div>\n<p><b>2. H\u00f2n \u0111\u00e1 \u1edf Peru kh\u1eafc k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng c\u1ed5 \u0111\u1ea1i v\u00e0 qu\u1ea7n \u00e1o hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i<\/b><\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi ta ngh\u0129 r\u1eb1ng Galileo Galilei \u0111\u00e3 ph\u00e1t minh ra k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng v\u00e0o n\u0103m 1609. Th\u1ebf nh\u01b0ng m\u1ed9t h\u00f2n \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea1m tr\u1ed5 t\u1eeb 65 tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc l\u1ea1i kh\u1eafc h\u1ecda m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng \u0111ang quan s\u00e1t c\u00e1c v\u00ec sao.<\/p>\n<p>Kho\u1ea3ng 10.000 h\u00f2n \u0111\u00e1 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t trong B\u1ea3o t\u00e0ng Cabrera \u1edf Ica, Peru, tr\u01b0ng b\u00e0y nh\u1eefng con ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed \u0111\u1ed9i m\u0169, m\u1eb7c \u00e1o, v\u00e0 \u0111i gi\u00e0y. C\u00e1c h\u00f2n \u0111\u00e1 kh\u1eafc h\u1ecda nh\u1eefng c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 c\u1ea5y gh\u00e9p n\u1ed9i t\u1ea1ng, m\u1ed5 \u0111\u1ebb v\u00e0 truy\u1ec1n m\u00e1u \u2013 c\u00f9ng m\u1ed9t v\u00e0i cu\u1ed9c ch\u1ea1m tr\u00e1n v\u1edbi kh\u1ee7ng long.<\/p>\n<p>Khi m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi n\u00f3i nh\u1eefng h\u00f2n \u0111\u00e1 l\u00e0 gi\u1ea3, th\u00ec Ti\u1ebfn s\u0129 Dennis Swift, nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc thu\u1ed9c \u0110\u1ea1i h\u1ecdc New Mexico, l\u1ea1i so\u1ea1n ra m\u1ed9t cu\u1ed1n s\u00e1ch t\u00ean l\u00e0 \u201cB\u00ed m\u1eadt v\u1ec1 nh\u1eefng h\u00f2n \u0111\u00e1 Ica v\u00e0 h\u00ecnh v\u1ebd Nazca\u201d, trong \u0111\u00f3 n\u00eau b\u1eb1ng ch\u1ee9ng r\u1eb1ng nh\u1eefng h\u00f2n \u0111\u00e1 \u0111\u00e3 c\u00f3 ni\u00ean \u0111\u1ea1i t\u1eeb th\u1eddi ti\u1ec1n Columbus.<\/p>\n<p>Swift cho r\u1eb1ng m\u1ed9t trong nh\u1eefng l\u00fd do khi\u1ebfn c\u00e1c h\u00f2n \u0111\u00e1 b\u1ecb coi l\u00e0 gi\u1ea3 v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 1960, l\u00e0 b\u1edfi v\u00ec v\u00e0o th\u1eddi \u0111\u00f3, ng\u01b0\u1eddi ta tin r\u1eb1ng nh\u1eefng con kh\u1ee7ng long k\u00e9o l\u00ea \u0111u\u00f4i khi b\u01b0\u1edbc \u0111i, trong khi \u0111\u00f3 c\u00e1c h\u00f2n \u0111\u00e1 l\u1ea1i kh\u1eafc kh\u1ee7ng long v\u1ec3nh \u0111u\u00f4i l\u00ean, v\u00e0 do \u0111\u00f3 b\u1ecb cho l\u00e0 thi\u1ebfu ch\u00ednh x\u00e1c.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean, c\u00e1c nghi\u00ean c\u1ee9u sau n\u00e0y l\u1ea1i tuy\u00ean b\u1ed1 r\u1eb1ng kh\u1ee7ng long r\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 v\u1ec3nh \u0111u\u00f4i l\u00ean khi b\u01b0\u1edbc \u0111i, gi\u1ed1ng c\u00e1c b\u1ee9c v\u1ebd tr\u00ean nh\u1eefng h\u00f2n \u0111\u00e1.<\/p>\n<div id=\"attachment_22636\" style=\"width: 385px\" class=\"wp-caption aligncenter\">\n<img decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-22636\" class=\"size-full wp-image-22636\" alt=\"M\u1ed9t h\u00f2n \u0111\u00e1 \u1edf Ica, Peru. (\u1ea2nh: Eugenia Cabrera\/Museo Cabrera)\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy3.jpg\" width=\"375\" height=\"479\" srcset=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy3.jpg 375w, https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy3-234x300.jpg 234w\" sizes=\"(max-width: 375px) 100vw, 375px\" \/><\/p>\n<p id=\"caption-attachment-22636\" class=\"wp-caption-text\">M\u1ed9t h\u00f2n \u0111\u00e1 \u1edf Ica, Peru. (\u1ea2nh: Eugenia Cabrera\/Museo Cabrera)<\/p>\n<\/div>\n<p><b>3. N\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a ti\u00ean ti\u1ebfn tr\u00ean c\u00e1c b\u1ee9c v\u1ebd trong hang<\/b><\/p>\n<p>Nh\u1eefng chi\u1ebfc hang \u1edf La Marche, mi\u1ec1n Trung T\u00e2y n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p b\u1ea3o t\u1ed3n c\u00e1c b\u1ee9c tranh 14.000 n\u0103m tu\u1ed5i v\u1ebd nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec3 t\u00f3c ng\u1eafn, nu\u00f4i r\u00e2u ch\u1ea3i chu\u1ed1t, m\u1eb7c qu\u1ea7n \u00e1o \u0111\u01b0\u1ee3c may, c\u01b0\u1ee1i tr\u00ean l\u01b0ng ng\u1ef1a, v\u00e0 th\u1eadm ch\u00ed di\u1ec7n c\u00e1c b\u1ed9 \u0111\u1ed3 ki\u1ec3u hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng r\u1eb1ng v\u00e0o th\u1eddi \u0111\u00f3, ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed ch\u1ec9 kho\u00e1c nh\u1eefng m\u1ea3nh \u00e1o che th\u00e2n b\u1eb1ng da th\u00fa.<\/p>\n<p>C\u00e1c b\u1ee9c h\u1ecda \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c nh\u1eadn l\u00e0 th\u1eadt v\u00e0o n\u0103m 2002. Nh\u1eefng nh\u00e0 \u0111i\u1ec1u tra, ch\u1eb3ng h\u1ea1n Michael Rappenglueck thu\u1ed9c tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Munich, nh\u1ea5n m\u1ea1nh r\u1eb1ng c\u00e1c di ch\u1ec9 quan tr\u1ecdng n\u00e0y \u0111\u01a1n gi\u1ea3n l\u00e0 \u0111\u00e3 b\u1ecb khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i b\u1ecf qu\u00ean.<\/p>\n<p>Rappenglueck \u0111\u00e3 nghi\u00ean c\u1ee9u ki\u1ebfn th\u1ee9c thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc ti\u1ebfn b\u1ed9 c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u1eddi \u0111\u1ea1i \u0111\u1ed3 \u0111\u00e1 c\u0169. \u00d4ng vi\u1ebft: \u201cTrong m\u1ed9t v\u00e0i n\u0103m, n\u00f3 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a cho c\u00e1c k\u00eanh th\u00f4ng tin r\u1ed9ng h\u01a1n (d\u01b0\u1edbi h\u00ecnh th\u1ee9c v\u0103n b\u1ea3n in, t\u00e0i li\u1ec7u nghe nh\u00ecn, truy\u1ec1n th\u00f4ng \u0111i\u1ec7n t\u1eed v\u00e0 c\u00e1c ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh thi\u00ean v\u0103n) \u0111\u1ec3 t\u0103ng th\u00eam nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 thi\u00ean v\u0103n h\u1ecdc (c\u0169ng nh\u01b0 to\u00e1n h\u1ecdc v\u00e0 khoa h\u1ecdc) trong th\u1eddi \u0111\u1ea1i \u0111\u1ed3 \u0111\u00e1 c\u0169\u201d.<\/p>\n<p>M\u1ed9t s\u1ed1 vi\u00ean \u0111\u00e1 trong hang La Marche \u0111ang \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u01b0ng b\u00e0y \u1edf B\u1ea3o t\u00e0ng Nh\u00e2n lo\u1ea1i t\u1ea1i Paris, nh\u01b0ng c\u00e1c b\u1ee9c v\u1ebd kh\u1eafc h\u1ecda ng\u01b0\u1eddi ti\u1ec1n s\u1eed v\u1edbi v\u0103n h\u00f3a ti\u00ean ti\u1ebfn l\u1ea1i kh\u00f4ng th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u01b0ng b\u00e0y.<\/p>\n<div id=\"attachment_22637\" style=\"width: 469px\" class=\"wp-caption aligncenter\">\n<img decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-22637\" class=\"size-full wp-image-22637\" alt=\"Tranh trong hang Altamira \u1edf Anthropos Pavilion thu\u1ed9c B\u1ea3o t\u00e0ng Moravia, C\u1ed9ng h\u00f2a S\u00e9c. (\u1ea2nh: Wikimedia Commons)\" src=\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/Cave_painting_Anthropos4.jpeg\" width=\"459\" height=\"386\" srcset=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/Cave_painting_Anthropos4.jpeg 459w, https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/Cave_painting_Anthropos4-300x252.jpeg 300w\" sizes=\"(max-width: 459px) 100vw, 459px\" \/><\/p>\n<p id=\"caption-attachment-22637\" class=\"wp-caption-text\">Tranh trong hang Altamira \u1edf Anthropos Pavilion thu\u1ed9c B\u1ea3o t\u00e0ng Moravia, C\u1ed9ng h\u00f2a S\u00e9c. (\u1ea2nh: Wikimedia Commons)<\/p>\n<\/div>\n<p>Khi nh\u1eefng b\u1ee9c tranh t\u1eeb h\u01a1n 30.000 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n trong c\u00e1c hang \u1edf Ch\u00e2u \u00c2u v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 19, ch\u00fang \u0111\u00e3 th\u00e1ch th\u1ee9c s\u1ef1 hi\u1ec3u bi\u1ebft v\u00e0 ch\u1ea5p nh\u1eadn c\u1ee7a c\u00f4ng ch\u00fang \u0111\u1ed1i v\u1edbi v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed. M\u1ed9t trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ch\u1ec9 tr\u00edch gay g\u1eaft nh\u1ea5t ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y, Emile Cartailhac, sau n\u00e0y l\u1ea1i tr\u1edf th\u00e0nh ng\u01b0\u1eddi \u0111i \u0111\u1ea7u trong vi\u1ec7c ch\u1ee9ng minh c\u00e1c b\u1ee9c v\u1ebd l\u00e0 c\u00f3 th\u1eadt, v\u00e0 n\u00e2ng cao nh\u1eadn th\u1ee9c v\u1ec1 t\u1ea7m quan tr\u1ecdng c\u1ee7a ch\u00fang.<\/p>\n<p>\u00d4ng hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 cha \u0111\u1ebb s\u00e1ng l\u1eadp khoa nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 ngh\u1ec7 thu\u1eadt trong hang.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng b\u1ee9c v\u1ebd \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u00e1m ph\u00e1 b\u1edfi Don Marcelino Sanz de Sautuola, m\u1ed9t nh\u00e0 qu\u00fd t\u1ed9c T\u00e2y Ban Nha, v\u00e0 con g\u00e1i \u00f4ng, Maria, v\u00e0o n\u0103m 1879 trong hang Altamira. Ch\u00fang cho th\u1ea5y s\u1ef1 ph\u1ee9c t\u1ea1p kh\u00f4ng l\u01b0\u1eddng tr\u01b0\u1edbc \u0111\u01b0\u1ee3c.<\/p>\n<p>Ph\u00e1t hi\u1ec7n n\u00e0y \u0111\u00e3 b\u1ecb l\u00e3ng qu\u00ean, m\u00e3i cho t\u1edbi \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 20, khi Cartailhac c\u00f4ng b\u1ed1 m\u1ed9t nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 c\u00e1c b\u1ee9c tranh trong hang.<\/p>\n<p>Xem th\u00eam:<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/chanhkien.org\/2010\/10\/nasa-cong-bo-tam-anh-lo-phan-ung-hat-nhan-2-ty-nam-tuoi-tai-cong-hoa-gabon.html\">&gt;&gt; NASA c\u00f4ng b\u1ed1 t\u1ea5m \u1ea3nh l\u00f2 ph\u1ea3n \u1ee9ng h\u1ea1t nh\u00e2n 2 t\u1ef7 n\u0103m tu\u1ed5i t\u1ea1i C\u1ed9ng ho\u00e0 Gabon<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/chanhkien.org\/2010\/10\/nhung-hon-da-duoc-cham-khac-o-ica-mot-thu-vien-tien-su.html\">&gt;&gt; Nh\u1eefng h\u00f2n \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea1m kh\u1eafc \u1edf Ica: M\u1ed9t th\u01b0 vi\u1ec7n ti\u1ec1n s\u1eed?<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\">(Theo <i>The Epoch Times<\/i>)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nhi\u1ec1u b\u1eb1ng ch\u1ee9ng kh\u1ea3o c\u1ed5 cho th\u1ea5y c\u00e1c n\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n kh\u00f4ng k\u00e9m g\u00ec v\u0103n minh hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang ta \u2013 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n ti\u00ean ti\u1ebfn h\u01a1n.<\/p>\n","protected":false},"author":10,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[36],"class_list":["post-22632","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-khao-co-hoc","tag-van-minh-tien-su"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Nhi\u1ec1u b\u1eb1ng ch\u1ee9ng kh\u1ea3o c\u1ed5 cho th\u1ea5y c\u00e1c n\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n kh\u00f4ng k\u00e9m g\u00ec v\u0103n minh hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang ta \u2013 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n ti\u00ean ti\u1ebfn h\u01a1n.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2013-11-07T17:09:33+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-05-12T03:25:26+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"541\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"360\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"theherald\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"theherald\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html\"},\"author\":{\"name\":\"theherald\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/6115f011d1b43779cad108a50456489b\"},\"headline\":\"Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc\",\"datePublished\":\"2013-11-07T17:09:33+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-12T03:25:26+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html\"},\"wordCount\":1968,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg\",\"keywords\":[\"V\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed\"],\"articleSection\":[\"Kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc\"],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html\",\"name\":\"Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg\",\"datePublished\":\"2013-11-07T17:09:33+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-12T03:25:26+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/6115f011d1b43779cad108a50456489b\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg\",\"width\":541,\"height\":360,\"caption\":\"Tr\u00ean m\u1ed9t h\u00f2n \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea1m kh\u1eafc t\u1eeb 65 tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt \u0111ang c\u1ea7m k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng \u2013 v\u1eadt s\u00e1ng ch\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c tin l\u00e0 t\u1ea1o ra b\u1edfi Galileo v\u00e0o n\u0103m 1609. (\u1ea2nh: Eugenia Cabrera\/Museo Cabrera)\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\",\"name\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"description\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/6115f011d1b43779cad108a50456489b\",\"name\":\"theherald\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4cf4d336b7e90ef262d54efdee88221812a3bd3704a43658308f1b2659485f50?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4cf4d336b7e90ef262d54efdee88221812a3bd3704a43658308f1b2659485f50?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"theherald\"},\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/author\/theherald\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","og_description":"Nhi\u1ec1u b\u1eb1ng ch\u1ee9ng kh\u1ea3o c\u1ed5 cho th\u1ea5y c\u00e1c n\u1ec1n v\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n kh\u00f4ng k\u00e9m g\u00ec v\u0103n minh hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang ta \u2013 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n ti\u00ean ti\u1ebfn h\u01a1n.","og_url":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html","og_site_name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","article_published_time":"2013-11-07T17:09:33+00:00","article_modified_time":"2025-05-12T03:25:26+00:00","og_image":[{"width":541,"height":360,"url":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"theherald","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"theherald","Est. reading time":"10 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html"},"author":{"name":"theherald","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/6115f011d1b43779cad108a50456489b"},"headline":"Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc","datePublished":"2013-11-07T17:09:33+00:00","dateModified":"2025-05-12T03:25:26+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html"},"wordCount":1968,"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg","keywords":["V\u0103n minh ti\u1ec1n s\u1eed"],"articleSection":["Kh\u1ea3o c\u1ed5 h\u1ecdc"],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html","url":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html","name":"Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg","datePublished":"2013-11-07T17:09:33+00:00","dateModified":"2025-05-12T03:25:26+00:00","author":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/6115f011d1b43779cad108a50456489b"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#primaryimage","url":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg","contentUrl":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-content\/uploads\/2013\/11\/AstronomerCourtesy1.jpg","width":541,"height":360,"caption":"Tr\u00ean m\u1ed9t h\u00f2n \u0111\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea1m kh\u1eafc t\u1eeb 65 tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt \u0111ang c\u1ea7m k\u00ednh vi\u1ec5n v\u1ecdng \u2013 v\u1eadt s\u00e1ng ch\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c tin l\u00e0 t\u1ea1o ra b\u1edfi Galileo v\u00e0o n\u0103m 1609. (\u1ea2nh: Eugenia Cabrera\/Museo Cabrera)"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2013\/11\/ba-phat-minh-hien-dai-da-ton-tai-tu-hang-trieu-nam-truoc.html#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/chanhkien.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Ba ph\u00e1t minh \u2018hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u2019 \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website","url":"https:\/\/chanhkien.org\/","name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","description":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/6115f011d1b43779cad108a50456489b","name":"theherald","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4cf4d336b7e90ef262d54efdee88221812a3bd3704a43658308f1b2659485f50?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4cf4d336b7e90ef262d54efdee88221812a3bd3704a43658308f1b2659485f50?s=96&d=mm&r=g","caption":"theherald"},"url":"https:\/\/chanhkien.org\/author\/theherald"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22632","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/users\/10"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22632"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22632\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22632"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22632"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22632"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}