{"id":2141,"date":"2009-07-10T09:53:04","date_gmt":"2009-07-10T09:53:04","guid":{"rendered":"https:\/\/chanhkien.org\/?p=2141"},"modified":"2025-05-12T10:29:07","modified_gmt":"2025-05-12T03:29:07","slug":"cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html","title":{"rendered":"C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi"},"content":{"rendered":"<p><strong>[Chanhkien.org]<\/strong> Li\u1ec7u c\u00f3 ai \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng, trong khi nh\u00ecn l\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u1ea7y sao, r\u1eb1ng trong v\u0169 tr\u1ee5 bao la c\u1ef1 \u0111\u1ea1i n\u00e0y c\u00f3 v\u00f4 s\u1ed1 v\u0169 tr\u1ee5 song song \u0111ang \u0111\u1ed3ng th\u1eddi t\u1ed3n t\u1ea1i? C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 kh\u00e1m ph\u00e1 ra r\u1eb1ng c\u00f3 nhi\u1ec1u \u2018phi\u00ean b\u1ea3n\u2019 c\u1ee7a m\u1ed7i ch\u00fang ta t\u1ea1i v\u00f4 s\u1ed1 c\u00e1c th\u1ebf gi\u1edbi trong v\u0169 tr\u1ee5, n\u01a1i m\u00e0 m\u1ed7i \u2018phi\u00ean b\u1ea3n\u2019 trong ch\u00fang ta l\u00e0m nh\u1eefng vi\u1ec7c kh\u00f4ng t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed3ng. \u201cT\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c s\u1ef1 ki\u1ec7n c\u00f3 th\u1ec3 x\u1ea3y ra, t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c s\u1ef1 bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i c\u00f3 th\u1ec3 nh\u1eadn th\u1ee9c \u0111\u01b0\u1ee3c trong \u0111\u1eddi s\u1ed1ng c\u1ee7a ch\u00fang ta, ph\u1ea3i t\u1ed3n t\u1ea1i.\u201d [1] T\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c lo\u1ea1i v\u1eadt ch\u1ea5t \u0111i\u1ec1u c\u00f3 \u0111\u1eb7c t\u00ednh ri\u00eang c\u1ee7a ch\u00fang, c\u0169ng nh\u01b0 h\u00ecnh th\u1ee9c t\u1ed3n t\u1ea1i v\u00e0 ti\u1ebfn h\u00f3a ri\u00eang c\u1ee7a ch\u00fang, \u1edf m\u1ed7i th\u1ebf gi\u1edbi. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y nghe c\u00f3 v\u1ebb r\u1ea5t huy\u1ec1n b\u00ed, nh\u01b0ng h\u1ecdc thuy\u1ebft \u201cnhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi\u201d ch\u00ednh l\u00e0 s\u1ef1 gi\u1ea3i th\u00edch s\u00e1ng t\u1ecf c\u1ee7a c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed.<\/p>\n<p>\u201cS\u1ef1 t\u00edn nhi\u1ec7m \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn v\u1edbi Hugh Everett, ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 lu\u1eadn \u00e1n ti\u1ebfn s\u0129 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00ecnh b\u00e0y l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean t\u1ea1i Princeton v\u00e0o n\u0103m 1957, trong \u0111\u00f3 coi thu\u1eadt ng\u1eef \u201cnhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi\u201d l\u00e0 s\u1ef1 gi\u1ea3i th\u00edch c\u1ee7a thuy\u1ebft c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed.\u201d [1] Sau n\u00e0y, Ti\u1ebfn s\u0129 John Wheeler \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n h\u1ecdc thuy\u1ebft n\u00e0y xa h\u01a1n n\u1eefa. Ti\u1ebfn s\u0129 Wheeler l\u00e0 nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd thi\u00ean v\u0103n n\u1ed5i ti\u1ebfng nh\u1ea5t t\u1ea1i M\u1ef9, m\u1ed9t chuy\u00ean gia v\u1ec1 Thuy\u1ebft T\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i, v\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng l\u00e3nh \u0111\u1ea1o c\u1ee7a \u0111\u1ed9i d\u1ef1 \u00e1n Manhattan nh\u1eb1m ph\u00e1t tri\u1ec3n k\u1ebf ho\u1ea1ch bom nguy\u00ean t\u1eed, c\u0169ng nh\u01b0 \u0111\u1ed9i ch\u1ebf t\u1ea1o bom hydro trong Chi\u1ebfn tranh Th\u1ebf gi\u1edbi II. N\u0103m m\u01b0\u01a1i n\u0103m sau, h\u1ecdc thuy\u1ebft \u201cnhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi\u201d ti\u1ebfp t\u1ee5c thu h\u00fat nhi\u1ec1u th\u1ebf h\u1ec7 c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 c\u1ed1ng hi\u1ebfn cho s\u1ef1 nghi\u1ec7p ph\u00e1t tri\u1ec3n h\u1ecdc thuy\u1ebft n\u00e0y. Gi\u00e1o s\u01b0 v\u1eadt l\u00fd danh ti\u1ebfng, \u00f4ng David Deutsch t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Oxford l\u00e0 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd n\u00e0y.<\/p>\n<p>Ti\u1ebfn s\u0129 Deutsch l\u00e0 \u201cm\u1ed9t trong nh\u1eefng nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc l\u00fd thuy\u1ebft h\u00e0ng \u0111\u1ea7u tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi.\u201d [1] T\u1ea1p ch\u00ed Discover \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t cu\u1ed9c ph\u1ecfng v\u1ea5n \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t v\u1edbi Ti\u1ebfn s\u0129 Deutsch v\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n m\u1ed9t b\u00e0i b\u00e1o trong th\u00e1ng 9 n\u0103m 2001, trong \u0111\u00f3 \u00f4ng Deutsch gi\u1ea3i th\u00edch ng\u1eafn g\u1ecdn v\u1ec1 h\u1ecdc thuy\u1ebft \u201cnhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi.\u201d<\/p>\n<p>K\u1ec3 t\u1eeb khi th\u1ebf k\u1ef7 20 b\u1eaft \u0111\u1ea7u, c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed \u0111\u00e3 b\u1ecb s\u1eedng s\u1ed1t b\u1edfi m\u1ed9t s\u1ed1 hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng m\u00e0 d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 xung kh\u1eafc v\u1edbi th\u1ebf gi\u1edbi v\u1eadt l\u00fd r\u1ed9ng l\u1edbn c\u1ee7a Newton v\u00e0 Einstein. \u201cTheo ph\u1ea1m tr\u00f9 c\u1ee7a thuy\u1ebft l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, c\u00e1c \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 m\u01a1 h\u1ed3 v\u00e0 kh\u00f3 ph\u00e2n bi\u1ec7t, nh\u01b0 th\u1ec3 ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o ra b\u1edfi m\u1ed9t v\u1ecb th\u1ea7n ng\u1ed1c ngh\u1ebfch. M\u1ed9t l\u1ea1p t\u1eed \u0111\u01a1n kh\u00f4ng ch\u1ec9 chi\u1ebfm v\u1ecb tr\u00ed t\u1ea1i m\u1ed9t n\u01a1i, m\u00e0 \u1edf nhi\u1ec1u n\u01a1i v\u00e0 c\u1ea3 \u1edf gi\u1eefa nh\u1eefng n\u01a1i \u0111\u00f3.\u201d [1] Nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1edbi nh\u1eefng kinh nghi\u1ec7m h\u00e0ng ng\u00e0y c\u1ee7a ch\u00fang ta, v\u00e0 l\u00e0m \u0111au \u0111\u1ea7u h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd.<\/p>\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd \u0111\u00e3 c\u1ed1 g\u1eafng gi\u1ea3i th\u00edch nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00e0y, nh\u01b0ng n\u00f3i m\u1ed9t c\u00e1ch nghi\u00eam t\u00fac, kh\u00f4ng c\u00f3 l\u1eddi gi\u1ea3i th\u00edch th\u1ecfa \u0111\u00e1ng n\u00e0o v\u1ec1 m\u1eb7t to\u00e1n h\u1ecdc. Kh\u00f4ng c\u1ea7n \u0111\u1ee3i \u0111\u1ebfn nh\u1eefng n\u0103m 1950, khi m\u00e0 \u0111i\u1ec1u huy\u1ec1n b\u00ed \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i quy\u1ebft b\u1edfi \u201ch\u1ecdc thuy\u1ebft nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi.\u201d Nhi\u1ec1u nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 cho th\u1ea5y m\u1ed7i electron trong c\u00e1c th\u00ed nghi\u1ec7m \u201cd\u01b0\u1eddng nh\u01b0 c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i \u1edf nhi\u1ec1u v\u1ecb tr\u00ed kh\u00e1c nhau c\u00f9ng m\u1ed9t l\u00fac \u2013 nh\u01b0ng ch\u1ec9 khi kh\u00f4ng c\u00f3 ai \u0111ang quan s\u00e1t. Ngay khi m\u1ed9t nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd c\u1ed1 g\u1eafng quan s\u00e1t m\u1ed9t l\u1ea1p t\u1eed, l\u1ea1p t\u1eed \u1ea5y b\u1eb1ng c\u00e1ch n\u00e0o \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 \u0111\u1ecbnh t\u1ea1i m\u1ed9t v\u1ecb tr\u00ed, nh\u01b0 th\u1ec3 l\u00e0 n\u00f3 bi\u1ebft r\u1eb1ng n\u00f3 \u0111\u00e3 b\u1ecb ph\u00e1t hi\u1ec7n.\u201d [1]<\/p>\n<p>\u201c\u0110\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch s\u1ef1 m\u00e2u thu\u1eabn n\u00e0y, \u0111a s\u1ed1 c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd \u0111\u00e3 ch\u1ecdn m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng \u00e1n d\u1ec5 d\u00e0ng: H\u1ecd h\u1ea1n ch\u1ebf t\u00ednh hi\u1ec7u l\u1ef1c c\u1ee7a thuy\u1ebft l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed trong th\u1ebf gi\u1edbi h\u1ea1 nguy\u00ean t\u1eed (m\u1ee9c vi quan \u1edf d\u01b0\u1edbi m\u1ee9c nguy\u00ean t\u1eed). Nh\u01b0ng \u00f4ng Deutsch \u0111\u00e3 l\u00fd lu\u1eadn r\u1eb1ng quy lu\u1eadt c\u1ee7a h\u1ecdc thuy\u1ebft ph\u1ea3i c\u00f3 t\u00ednh x\u00e1c th\u1ef1c t\u1ea1i m\u1ed7i m\u1ee9c [vi quan]. B\u1edfi v\u00ec m\u1ecdi th\u1ee9 tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi n\u00e0y, bao g\u1ed3m c\u1ea3 ch\u00fang ta, \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5u th\u00e0nh b\u1edfi nh\u1eefng l\u1ea1p t\u1eed n\u00e0y, v\u00e0 b\u1edfi v\u00ec thuy\u1ebft l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9ng minh l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 sai l\u1ea7m \u1edf m\u1ed7i th\u00ed nghi\u1ec7m c\u00f3 th\u1ec3 nh\u1eadn bi\u1ebft, c\u00e1c quy t\u1eafc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed k\u1ef3 c\u1ee5c n\u00e0y ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c \u00e1p d\u1ee5ng cho ch\u00fang ta. Ch\u00fang ta, c\u0169ng nh\u01b0 v\u1eady, ph\u1ea3i t\u1ed3n t\u1ea1i \u1edf nhi\u1ec1u tr\u1ea1ng th\u00e1i c\u00f9ng m\u1ed9t l\u00fac, th\u1eadm ch\u00ed c\u1ea3 n\u1ebfu ch\u00fang ta kh\u00f4ng nh\u1eadn ra n\u00f3. Ph\u1ea3i c\u00f3 nhi\u1ec1u \u00f4ng David Deutsch, nhi\u1ec1u tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, v\u00e0 nhi\u1ec1u v\u0169 tr\u1ee5 [\u0111\u1ed3ng th\u1eddi t\u1ed3n t\u1ea1i]. Ch\u00fang ta kh\u00f4ng ch\u1ec9 s\u1ed1ng trong m\u1ed9t v\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u01a1n, theo nh\u01b0 \u00f4ng Deutsch, m\u00e0 ph\u1ea3i trong m\u1ed9t v\u0169 tr\u1ee5 r\u1ed9ng l\u1edbn hay l\u00e0 \u201c\u0111a v\u0169 tr\u1ee5.\u201d [1]<\/p>\n<p>\u201cD\u01b0\u1edbi \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng, ch\u00fang ta kh\u00f4ng bao gi\u1edd ph\u1ea3i \u0111\u1ed1i m\u1eb7t v\u1edbi nh\u1eefng hi\u1ec7n th\u1ef1c \u0111a chi\u1ec1u nh\u01b0 trong c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed. Ch\u00fang ta ch\u1eafc ch\u1eafn kh\u00f4ng th\u1ec3 nh\u1eadn th\u1ee9c \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng \u2018c\u00e1i t\u00f4i\u2019 kh\u00e1c \u0111ang l\u00e0m g\u00ec. Ch\u1ec9 trong nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ec3m so\u00e1t m\u1ed9t c\u00e1ch c\u1ea9n th\u1eadn, nh\u01b0 trong th\u00ed nghi\u1ec7m hai khe h\u1edf (two-slit), ch\u00fang ta m\u1edbi c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ee3i \u00fd v\u1ec1 s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a \u0111i\u1ec1u m\u00e0 \u00f4ng Deutsch g\u1ecdi l\u00e0 \u201c\u0111a v\u0169 tr\u1ee5.\u201d [1] \u00d4ng Deutsch, m\u1ed9t b\u1eadc th\u1ea7y trong l\u0129nh v\u1ef1c v\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc l\u00fd thuy\u1ebft, tin r\u1eb1ng kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1ch nh\u00ecn nh\u1eadn kh\u00e1c v\u1ec1 c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed. Nh\u1eefng th\u00ed nghi\u1ec7m n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng d\u1ef1a tr\u00ean nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh to\u00e1n h\u1ecdc nghi\u00eam ng\u1eb7t v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eb7p \u0111i l\u1eb7p l\u1ea1i nhi\u1ec1u l\u1ea7n.<\/p>\n<p>Trong \u0111o\u1ea1n cu\u1ed1i b\u00e0i b\u00e1o, \u201c\u00d4ng Deutsch l\u00fd lu\u1eadn r\u1eb1ng c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi s\u1eed d\u1ee5ng c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed m\u1ed9t c\u00e1ch v\u1ecb l\u1ee3i \u2013 v\u00e0 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u00f3 ngh\u0129a r\u1eb1ng h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd \u0111ang l\u00e0m vi\u1ec7c trong l\u0129nh v\u1ef1c hi\u1ec7n nay \u2013 th\u1eadt thi\u1ebfu can \u0111\u1ea3m. H\u1ecd \u0111\u01a1n thu\u1ea7n kh\u00f4ng th\u1ec3 ch\u1ea5p nh\u1eadn s\u1ef1 k\u1ef3 b\u00ed c\u1ee7a hi\u1ec7n th\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed. \u0110\u00e2y c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean trong l\u1ecbch s\u1eed, \u00f4ng n\u00f3i, c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd \u0111\u00e3 t\u1eeb ch\u1ed1i tin v\u00e0o nh\u1eefng g\u00ec m\u00e0 h\u1ecdc thuy\u1ebft \u0111ang th\u1ecbnh h\u00e0nh n\u00f3i v\u1ec1 th\u1ebf gi\u1edbi. \u0110\u1ed1i v\u1edbi \u00f4ng Deutsch, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y gi\u1ed1ng nh\u01b0 Galileo t\u1eeb ch\u1ed1i tin r\u1eb1ng Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t quay xung quanh M\u1eb7t tr\u1eddi v\u00e0 s\u1eed d\u1ee5ng m\u00f4 h\u00ecnh nh\u1eadt t\u00e2m c\u1ee7a h\u1ec7 m\u1eb7t tr\u1eddi ch\u1ec9 \u0111\u1ec3 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n v\u1ecb tr\u00ed c\u1ee7a c\u00e1c ng\u00f4i sao v\u00e0 h\u00e0nh tinh tr\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi. Gi\u1ed1ng nh\u01b0 c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed \u00e1nh s\u00e1ng (photon) v\u1eeba l\u00e0 d\u1ea1ng s\u00f3ng v\u1eeba l\u00e0 d\u1ea1ng h\u1ea1t, l\u00fac \u1edf ch\u1ed7 n\u00e0y l\u00fac \u1edf ch\u1ed7 kia, Galileo c\u00f3 th\u1ec3 l\u00fd lu\u1eadn r\u1eb1ng Tr\u00e1i \u0111\u1ea5t v\u1eeba chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng v\u1eeba \u0111\u1ee9ng im c\u00f9ng m\u1ed9t l\u00fac v\u00e0 c\u00e1c sinh vi\u00ean m\u1edbi ra tr\u01b0\u1eddng ch\u1ebf nh\u1ea1o r\u1eb1ng \u0111i\u1ec1u n\u00e0y c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 g\u00ec v\u1eady.\u201d [1]<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter\" title=\"anh 0\" src=\"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg\" alt=\"\" width=\"275\" height=\"184\"><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><em>B\u1ee9c \u1ea3nh 1: S\u1ef1 gi\u1ea3i th\u00edch \u201cnhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi\u201d c\u1ee7a c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t r\u1eb1ng nh\u1eefng sinh vi\u00ean n\u00e0y t\u1ea1i Oxford, c\u0169ng nh\u01b0 trong s\u1ed1 ch\u00fang ta, c\u00f3 hai b\u1ea3n sao gi\u1ed1ng h\u1ec7t nhau trong v\u00f4 s\u1ed1 c\u00e1c v\u0169 tr\u1ee5 kh\u00e1c.<\/em><\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter\" title=\"anh 1\" src=\"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-man_gate.jpeg\" alt=\"\" width=\"275\" height=\"182\"><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><em>B\u1ee9c \u1ea3nh 2: Theo quan \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a \u00f4ng Deutsch, m\u1ed7i s\u1ef1 l\u1ef1a ch\u1ecdn m\u00e0 ch\u00fang ta t\u1eebng c\u00f3 trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng, bao g\u1ed3m c\u1ea3 vi\u1ec7c \u0111i b\u1ed9 qua m\u1ed9t c\u00e1nh c\u1ed5ng hay l\u00e0 \u0111i xuy\u00ean qua n\u00f3, \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c hi\u1ec7n b\u1edfi \u00edt nh\u1ea5t m\u1ed9t \u2018c\u00e1i b\u00f3ng\u2019 c\u1ee7a ch\u00fang ta trong \u2018\u0111a v\u0169 tr\u1ee5\u2019 l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed.<\/em><\/p>\n<p><em>Tham kh\u1ea3o:<\/em><\/p>\n<p>[1] DISCOVER Vol. 22 No. 9 (Th\u00e1ng 9 n\u0103m 2001)<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.discover.com\/sept_01\/featsecret.html\">http:\/\/www.discover.com\/sept_01\/featsecret.html<\/a><\/p>\n<p>D\u1ecbch t\u1eeb:<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.zhengjian.org\/zj\/articles\/2002\/9\/19\/18581.html\">http:\/\/www.zhengjian.org\/zj\/articles\/2002\/9\/19\/18581.html<\/a><br \/>\n<a href=\"http:\/\/www.pureinsight.org\/node\/1225\">http:\/\/www.pureinsight.org\/node\/1225<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Li\u1ec7u c\u00f3 ai \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng, trong khi nh\u00ecn l\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u1ea7y sao, r\u1eb1ng trong v\u0169 tr\u1ee5 bao la c\u1ef1 \u0111\u1ea1i n\u00e0y c\u00f3 v\u00f4 s\u1ed1 v\u0169 tr\u1ee5 song song \u0111ang \u0111\u1ed3ng th\u1eddi t\u1ed3n t\u1ea1i?<\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_sitemap_exclude":false,"_sitemap_priority":"","_sitemap_frequency":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[84],"tags":[48],"class_list":["post-2141","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-vu-tru-hoc","tag-khoa-hoc-vu-tru"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v26.8 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Li\u1ec7u c\u00f3 ai \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng, trong khi nh\u00ecn l\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u1ea7y sao, r\u1eb1ng trong v\u0169 tr\u1ee5 bao la c\u1ef1 \u0111\u1ea1i n\u00e0y c\u00f3 v\u00f4 s\u1ed1 v\u0169 tr\u1ee5 song song \u0111ang \u0111\u1ed3ng th\u1eddi t\u1ed3n t\u1ea1i?\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2009-07-10T09:53:04+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-05-12T03:29:07+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"ductai\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"ductai\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html\"},\"author\":{\"name\":\"ductai\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/51dea4f51593f81f39b61e02af63277c\"},\"headline\":\"C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi\",\"datePublished\":\"2009-07-10T09:53:04+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-12T03:29:07+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html\"},\"wordCount\":1972,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg\",\"keywords\":[\"Khoa h\u1ecdc v\u0169 tr\u1ee5\"],\"articleSection\":[\"V\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html\",\"name\":\"C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg\",\"datePublished\":\"2009-07-10T09:53:04+00:00\",\"dateModified\":\"2025-05-12T03:29:07+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/51dea4f51593f81f39b61e02af63277c\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#website\",\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/\",\"name\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net\",\"description\":\"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/51dea4f51593f81f39b61e02af63277c\",\"name\":\"ductai\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2c23e3d17479158b9653401392911d86c456559820107b3a545ecee499cc515d?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2c23e3d17479158b9653401392911d86c456559820107b3a545ecee499cc515d?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"ductai\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/chanhkien.org\"],\"url\":\"https:\/\/chanhkien.org\/author\/ductai\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","og_description":"Li\u1ec7u c\u00f3 ai \u0111\u00e3 t\u1eebng t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng, trong khi nh\u00ecn l\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u1ea7y sao, r\u1eb1ng trong v\u0169 tr\u1ee5 bao la c\u1ef1 \u0111\u1ea1i n\u00e0y c\u00f3 v\u00f4 s\u1ed1 v\u0169 tr\u1ee5 song song \u0111ang \u0111\u1ed3ng th\u1eddi t\u1ed3n t\u1ea1i?","og_url":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html","og_site_name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","article_published_time":"2009-07-10T09:53:04+00:00","article_modified_time":"2025-05-12T03:29:07+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg","type":"","width":"","height":""}],"author":"ductai","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"ductai","Est. reading time":"10 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html"},"author":{"name":"ductai","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/51dea4f51593f81f39b61e02af63277c"},"headline":"C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi","datePublished":"2009-07-10T09:53:04+00:00","dateModified":"2025-05-12T03:29:07+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html"},"wordCount":1972,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg","keywords":["Khoa h\u1ecdc v\u0169 tr\u1ee5"],"articleSection":["V\u0169 tr\u1ee5 h\u1ecdc"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html","url":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html","name":"C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi - Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","isPartOf":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg","datePublished":"2009-07-10T09:53:04+00:00","dateModified":"2025-05-12T03:29:07+00:00","author":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/51dea4f51593f81f39b61e02af63277c"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#primaryimage","url":"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg","contentUrl":"http:\/\/www.pureinsight.org\/pi\/pi_images\/2002-11-24-kids_park.jpeg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/2009\/07\/cac-nha-khoa-hoc-kham-pha-ra-su-ton-tai-cua-nhieu-the-gioi.html#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/chanhkien.org\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc kh\u00e1m ph\u00e1 ra s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nhi\u1ec1u th\u1ebf gi\u1edbi"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#website","url":"https:\/\/chanhkien.org\/","name":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn Net","description":"Ch\u00e1nh Ki\u1ebfn","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/chanhkien.org\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/51dea4f51593f81f39b61e02af63277c","name":"ductai","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/chanhkien.org\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2c23e3d17479158b9653401392911d86c456559820107b3a545ecee499cc515d?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2c23e3d17479158b9653401392911d86c456559820107b3a545ecee499cc515d?s=96&d=mm&r=g","caption":"ductai"},"sameAs":["http:\/\/chanhkien.org"],"url":"https:\/\/chanhkien.org\/author\/ductai"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2141","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/users\/8"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2141"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2141\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2141"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2141"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/chanhkien.org\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2141"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}