Tác giả: Tiết Chỉ Mặc
[ChanhKien.org]
Bích họa trong hang động thời tiền sử, hình ảnh chỉ mang tính chất minh họa. (Ảnh: Shutterstock)
Các nhà khoa học đã phát hiện ra những manh mối mới, có thể xác định niên đại các bức bích họa màu đen có từ khoảng 13.000 đến 16.000 năm trước bên trong một hang động ở Pháp. Những bức bích họa này được vẽ bằng than củi, chứ không sử dụng khoáng chất có màu.
Các bức bích họa bên trong hang Font-de-Gaume — một hang động tiền sử nằm ở phía Tây Nam nước Pháp — hiện được xác định là thuộc Kỷ Băng hà. Phát hiện này đã giải được bài toán xác định niên đại nan giải bấy lâu, dựa trên những bằng chứng thực nghiệm có thể trực tiếp kiểm chứng. Nghiên cứu này được công bố ngày 09/03/2026 trên Chuyên san của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (PNAS).
Dấu vết trên đá
Dư lượng chất màu đen còn lại trên bức vẽ bò tót rừng và họa tiết mặt nạ giống mặt người trong hang động đã đủ để giải quyết vấn đề xác định niên đại vốn gây bao khó khăn cho các nhà nghiên cứu suốt một thế kỷ qua. Nhóm nghiên cứu do bà Ina Reiche thuộc Trường Cao đẳng Hóa học Quốc gia Paris (Chimie ParisTech – PSL) dẫn đầu, thông qua việc phân tích những dấu vết này, đã xác nhận các hình vẽ bằng than củi có thể giúp xác định được niên đại bích họa trong hang.
Do than củi có nguồn gốc từ gỗ từng là thực thể sống, nên nguyên tố carbon trong đó vẫn lưu giữ tín hiệu thời gian có thể đo được. Màu đen này hoàn toàn khác biệt với sắc tố màu đen làm từ quặng mangan. Sự khác biệt tưởng chừng nhỏ bé này đã khiến hai dấu vết nhỏ trên đá trở thành bằng chứng then chốt. Từ phát hiện này, các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục dùng chung phương pháp để xác định niên đại các bức bích họa màu đen trong những hang động khác ở vùng Dordogne.
Sắc tố đen là chìa khóa
Mấy thập kỷ qua, giới học giả cho rằng các bức bích họa màu đen trong hang được vẽ bằng sắc tố quặng mangan giàu kim loại, loại sắc tố này không chứa carbon hữu cơ.
Sau đó, thông qua kỹ thuật quang phổ hình ảnh phản xạ (Reflectance Imaging Spectroscopy, tức là nhận diện thành phần dựa trên cách vật chất phản xạ ánh sáng), các nhà nghiên cứu có thể phân biệt màu đen từ muội than với màu đen từ khoáng vật mà không cần tiếp xúc với vách hang. Phương pháp không xâm lấn này cực kỳ quan trọng, vì hang động được bảo vệ nghiêm ngặt và chỉ có thể lấy một lượng mẫu cực kỳ nhỏ từ các tác phẩm nghệ thuật trong hang.
Khi đã xác định được những đường nét nào chứa carbon đen (từ muội than của các chất hữu cơ bị đốt cháy) thì việc xác định niên đại không còn là điều xa vời nữa.
Xác định niên đại bích họa trong hang
Một trong những bức bích họa được lấy mẫu là hình một con bò rừng nằm gần chỗ giao nhau giữa các lối đi dành cho du khách. Dựa trên các nét vẽ chứa carbon đen, các nhà nghiên cứu đã xác định được niên đại của chúng vào khoảng từ 13.461 đến 13.162 năm trước, con số này trẻ hơn so với kỳ vọng của một số chuyên gia.
Ở sâu hơn trong hang, phần môi của một bức bích họa hình mặt nạ cho ra hai kết quả niên đại sớm hơn, vào khoảng 16.000 năm và 15.300 năm trước.
Những kết quả này cho thấy các tác phẩm nghệ thuật trên đều là hình trang trí thuộc Kỷ Băng hà, nhưng cũng cho thấy các phần khác nhau của cùng một bức tranh có thể được vẽ vào những thời điểm khác nhau.
Con mắt bất thường
Duy chỉ có con mắt trái của chiếc mặt nạ là không khớp với kết quả chung, với niên đại khoảng 9.000 năm trước, không thuộc Kỷ Băng hà. Các nhà nghiên cứu suy đoán rằng đây là do tạp nhiễm ở giai đoạn sau, chẳng hạn như vết bẩn, sự tiếp xúc hoặc các phân tử carbon mới hơn bám lên bề mặt, có khả năng gây ảnh hưởng đến phép đo mẫu với hàm lượng siêu nhỏ.
Do lượng mẫu cực nhỏ, muội than tích tụ lâu ngày trong hang, hơi nước và sự tiếp xúc của con người đều có thể gây ra sai số. Tuy vậy, một dữ liệu bất thường đơn nhất không phủ nhận xu hướng tổng thể, nhóm nghiên cứu xem đây như một lời cảnh báo, cần phải cẩn trọng.
Các tầng thời gian của nghệ thuật bích họa
Các nghiên cứu trước đây đã phát hiện nhiều hình vẽ màu đen trên đá trong hang động này, bác bỏ quan điểm cho rằng bích họa ở vùng Dordogne chỉ sử dụng sắc tố khoáng vật. Vì một số nét vẽ bằng than nằm bên dưới các phác thảo bằng sắc tố mangan, nên hoạt động nghệ thuật trong hang có thể diễn ra trong nhiều thời kỳ.
Điểm này đặc biệt quan trọng với các bức bích họa trong hang, bởi khi các nghệ sĩ sử dụng lại cùng một bề mặt vách, thêm chi tiết ở giai đoạn sau hoặc vẽ chồng lên tác phẩm cũ, phong cách hội họa có thể trở nên khó phân biệt.
Việc xác định niên đại trực tiếp trên màu sắc thực tế giúp giảm thiểu tính bất xác định, đồng thời bắt đầu thiết lập một hệ thống trình tự thời gian khoa học cho những bức tranh vốn trước đây chỉ được phán đoán dựa trên quan sát bằng mắt thường.
Tại sao xác định niên đại lại khó khăn đến vậy?
Việc xác định niên đại các tác phẩm nghệ thuật trong hang từ lâu luôn làm khó các nhà khảo cổ học, bởi phần lớn màu sắc chứa quá ít chất hữu cơ, hoặc dễ bị lẫn các tạp chất carbon mới hơn. Khi lượng mẫu vật cực kỳ nhỏ, ngay cả sự nhiễm bẩn vi lượng từ khói, nước nhỏ giọt hay công tác phục chế cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả.
Do đó, phương pháp xác định niên đại bằng carbon phóng xạ (đo sự phân rã của carbon phóng xạ trong vật chất từng sống) trước đây khó áp dụng cho các bức bích họa trong khu vực này.
Giờ đây, việc nhận diện các đường nét có thể xác định niên đại trước khi tiến hành lấy mẫu đã giải quyết được vấn đề then chốt đầu tiên, nhưng các bước xử lý và diễn giải sau đó vẫn cần hết sức thận trọng.
Ý nghĩa quan trọng của nghiên cứu và hướng đi tương lai
Với bà Ina Reiche, điều quan trọng nhất không chỉ là con số niên đại, mà những dữ liệu này được lấy trực tiếp từ các bức bích họa. Bà cho biết: “Chúng tôi đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy nghệ thuật trong hang động Font-de-Gaume thuộc thời đại đồ đá cũ. Đây là một bước đột phá khoa học và là sự chuyển đổi về mô hình nhận thức.”
Tuy nhiên, kết luận hiện tại mới chỉ được đưa ra dựa trên hai bức bích họa đã được xác định niên đại, nên tương lai vẫn cần thêm nhiều dữ liệu để xác nhận.
Các nghiên cứu tiếp theo sẽ kiểm chứng xem liệu những tác phẩm này có tập trung trong một thời kỳ nhất định hay không, hay là các nghệ sĩ đã nhiều lần quay lại hang trong suốt hàng trăm năm để tiếp tục sáng tác. Đồng thời, trong các hang động khác ở tỉnh Dordogne liệu có khả năng phát hiện ra những đường nét muội than có thể xác định niên đại, ẩn bên dưới các dấu vết màu đen từng bị phân loại quá sơ sài trước đây hay không.
Mỗi một kết quả xác định niên đại thành công bằng bằng chứng thực nghiệm sẽ thay thế những phán đoán dựa trên phong cách quá khứ.
Các bức bích họa trong hang Font-de-Gaume hiện đem lại một cơ hội hiếm có cho các nhà nghiên cứu — thiết lập trục thời gian trực tiếp từ chính các nét vẽ màu đen, thay vì chỉ dựa vào suy luận so sánh. Bước đột phá này có thể viết lại lịch sử nghệ thuật hang động ở Tây Nam nước Pháp, dù cho mỗi lần xác định niên đại vẫn phải chịu những hạn chế nghiêm ngặt về thu thập mẫu vật.
(Theo The Epoch Times)